نقش روابط والد-فرزندی بر رفتار نوع‌دوستانه با میانجی‌گری تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، قدردانی و حساسیت بین‌فردی در نوجوانان پسر

 انسان‌ها از هنگام تولد در دنیایی قدم می‌گذارند که متشکل از شبکه‌ای از اصول و قواعد اخلاقی و ارزش‌هاست که در بستر ارتباطات اجتماعی شکل‌ می‌گیرد. به ‌نظر می‌رسد تحقق سازگاری با چنین شبکۀ پیچیدۀ اجتماعی در زندگی از طریق رفتارهای جامعه‌پذیرانه تسهیل می‌شود (Seidi et al., 2019). تحولات و بحران‌های گوناگون زمینه‌ساز کاهش سطح تماس‌های اجتماعی و جابه‌جایی اولویت‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی افراد شده و در نتیجه، توجه و پذیرش اعمال مثبت، قواعد اخلاقی و ارزش‌های موجود در بستر تعاملات اجتماعی با تغییرات حائز اهمیتی روبه‌رو شده ‌است. تغییر جهت‌گیری‌های ارزشی، فاصله‌گرفتن و تفاوت نسل‌ها از جملۀ پیامدهای این تغییرات است و تغییر ارزش‌ها نیز به تغییر مناسبات اجتماعی منجر شده ‌است (Hasenfratz & Knafo, 2018).

 برخی از صاحب‌نظران باور دارند شرایط اقتصادی و اجتماعی حاکم بر جوامع منجر به اولویت‌یافتن ارزش‌های مادی بر جنبه‌های دیگر شده ‌است. این تغییر پدیده بی‌تفاوتی اجتماعی را به ویژه در شهرهای بزرگ در پی داشته است، به گونه‌ای که افراد جامعه کمتر تمایل دارند در مسائل و گرفتاری‌های یکدیگر ورود کنند (Snippenburg & Scheepers,1991). سی رایت میلز، یکی از نظریه‌پردازان این حوزه، معتقد است یکی از موضوع‌های مهم مربوط به تعاملات اجتماعی در جوامع گوناگون که به ‌طور ویژه در قشر جوان نیز کاملاً مشهود است، موضوع کاهش حس نوع‌دوستی است (Ahmadi Bejstani, 2014). پژوهش‌های انجام‌شده در رابطه با گرایش‌های نوع‌دوستانه در جوامع گوناگون نشان داده‌اند بروز رفتارهای نوع‌دوستانه در افراد یک جامعه احتمالاً در سنین ابتدایی و در سال‌های اولیۀ زندگی ظاهر می‌شود و در دورۀ نوجوانی افزایش می‌یابد (Fabes & Eisenberg, 2010). بر این اساس، دورۀ نوجوانی به ‌عنوان یک دورۀ مهم زندگی فرد به ‌لحاظ رشد و بروز اعمال نوع‌دوستانه^[1] مطرح و این دوره در راستای آموزش هر فرد برای افزایش حساسیت نسبت ‌به رخدادهای اجتماعی حائز اهمیت است (Gharehbaghy et al., 2012).

در مفاهیم متعددی مربوط به مهارت‌های اجتماعی کودکان و نوجوانان، رفتار نوع‌دوستانه به ‌عنوان رفتاری که فرد بدون انتظار پاداش به دیگران منفعت می‌رساند، د رنظر گرفته می‌شود (Goodman, 2010). رفتارهای نوع‌دوستانه و به ‌طور عام، رفتارهای موافق اجتماعی[2] در منابع مختلف تعاریفی متفاوت دارند. در یک تعریف، رفتار نوع‌دوستی عبارت است از: «رفتارهایی که واجد پاسخ مثبت به رفاه و نیاز دیگران است و هدف آنها کمک به دیگران مانند سهیم‌شدن، محبت‌کردن، توجه نشان‌دادن، همکاری‌کردن، حمایت‌کردن، نجات‌دادن دیگران از خطر و احساس همدلی و همدردی‌کردن با دیگران است» (Radke-Yarrow & Zahn-Waxler, 1990).

 با توجه به اهمیت رفتارهای نوع‌دوستانه در خصوص عوامل مؤثر بر پدیدآیی و رشد و تداوم این رفتارها، مطالعات مختلفی انجام و عوامل متعددی بررسی شده‌اند. از جملۀ این عوامل مهم در این رابطه می‌توان به نقش روابط والد-فرزند^[3] اشاره کرد (Vanita et al., 2021). موضوع گرایش به رفتارهای نوع‌دوستانه مؤلفه‌ای ویژه است که کودک از همان ابتدا با آموزش‌ها و مشاهدۀ عملکرد والدین در موقعیت‌های مختلف آن را فرامی‌گیرد (Wu et al., 2016). در همین راستا، مشاهدۀ الگوی کمک‌رسان می‌تواند موجب اتخاذ اعمال موافق اجتماعی ازجانب فرزندان شود (Badar et al., 2013). به نظر می‌رسد مبنای شکل‌گیری این رفتار به ویژه از طریق روابط والد-فرزندی است که عبارت است از: کنش‌های متقابل میان والدین و فرزندان که مبنای رشد عاطفی فرد را شکل می‌دهد و این کنش متقابل در همۀ مراحل زندگی خودنمایی می‌کند (Wong et al., 2019).

 روابط والد (پدر-مادر)-فرزندی هر یک به گونه‌ای بر مراحل مختلف رشد فرزندان تأثیرگذار است (Shahraki Sanavi et al., 2011). مطالعۀ امیدپور و همکاران (2020) نشان داده است تعامل هر یک از والدین با کودک می‌تواند رفتار بیانگر قدردانی[4] و اعمال مطلوب را در کودکان پرورش دهد و بنا بر پژوهش ویو و همکاران (2016) نیز تعاملات پدر-فرزند و مادر-فرزند، هر کدام رابطۀ معنادار جداگانه‌ای را با رفتار موافق اجتماعی نشان داده‌اند (Wu et al., 2016). بر این اساس، تعاملات پدر-فرزند و مادر-فرزند، هر یک موجب شکل‌گیری و بروز رفتارهای موافق اجتماعی و همچنین، تقویت رفتارهای مطلوب و سازگاراجتماعی می‌شوند؛ از جملۀ این رفتارهای مطلوب نوع‌دوستی است (Taylor, 2020). کودکانی که روابط والد-فرزندی به شکلی مناسب در آنها شکل گرفته است، در آینده ممکن است الگوهای مراقبان خود را به عنوان افراد قابل اعتماد و حامی گسترش دهند و با نگرش و انتظارات مثبت با دیگران تعامل داشته باشند. بر این اساس، به لحاظ رفتار مطلوب اجتماعی، رفتاری شایسته‌تر خواهند داشت. در مقابل، کودکان با روابط والد-فرزندی نامناسب بیشتر احتمال دارد الگوهای مبتنی بر بی‌اعتمادی به جهان اجتماعی گسترش دهند و در نتیجه، ممکن است به کفایت کمتری در رفتارهای مطلوب اجتماعی دست یابند (Parke & Buriel, 2010).

 عامل مؤثر دیگری که به نظر می‌رسد می‌تواند با تعاملات اجتماعی مرتبط باشد، حساسیت بین‌فردی است. حساسیت بین‌فردی، حساسیت عمومی نسبت ‌به بازخورد اجتماعی، نگرانی افزایش‌یافته نسبت به ارتباطات بین‌فردی، مورد نقد قرارگرفتن، ترس از بی‌کفایتی فردی و سوءتعبیر مکرر رفتارهای بین‌فردی دیگران دانسته شده است ( Boyce et al., 2003). همچنین، در تعریف دیگر، به معنای تمرکز وآگاهی گسترده در ارتباط با رفتار و احساس دیگران و حساسیت بیش ‌از حد نسبت ‌به آن است. در این راستا، بویس و پارکر در پژوهشی نشان دادند اﻓﺮاد داراى اﻳﻦ ﺻﻔﺎت، داراى اﺷﺘﻐﺎل ذﻫﻨﻰ دربارۀ رواﺑﻂ ﺑﻴﻦ‌ﻓﺮدى و گوش‌به‌زنگی نسبت ‌به رفتار و خلق دیگران هستند و همچنین، آنان نسبت ‌به سرزنش و طرد از جانب دیگران بسیار حساس توصیف می‌شوند. حساسیت بین‌فردی دارای عناصری مختلف از جمله گوش‌به‌زنگی بین‌فردی و نیاز به تأیید است. شخص در گوش‌به‌زنگی بین‌فردی نسبت به تعاملات بین‌فردی و ادراک تأثیری که بر دیگران داشته است، حساسیت نشان می‌دهد (Boyce & Parker, 2005). ویژگی نیاز به تأیید در این افراد نیز بیانگر آرزوی خوشحال‌کردن دیگران و تمایل به آرام نگه ‌داشتن تعاملات با دیگر اشخاص است که معمولاً همراه با تلاش برای دوست داشته ‌شدن فرد و عدم طرد او است (Matin & Jahan, 2019). بر این اساس، می‌توان انتظار داشت افراد دارای حساسیت‌های بین‌فردی نسبت ‌به جریان‌ها و اتفاقاتی که برای دیگران رخ می‌دهند و همچنین، نسبت ‌به رفتار و خلق دیگران گوش ‌به‌ زنگ هستند و تلاشی وافر برای ﺑﺮاى ﺟﻠﺐ رﺿﺎﻳﺖ افراد و ﻣﺼﻮن‌داﺷﺘﻦ ﺧﻮد از اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎ دارند و این حساسیت را در قالب رفتار‌های نوع‌دوستانه نشان می‌دهند.

 متغیر دیگر علاقۀ اجتماعی است. آدلر معتقد است مادر از طریق تعامل با فرزند می‌تواند علاقۀ اجتماعی را در او پرورش دهد یا از رشد آن جلوگیری کند. علاقۀ اجتماعی را می‌توان سطحی از برآورده‌‌شدن نیاز شخص به مورد علاقه واقع‌ شدن به گونه‌ای مثبت و در راستای اهداف اجتماعی توصیف کرد (Peluso & Kern, 2010). تعلق اجتماعی را به ‌معنای حس اجتماعی به تمامی انسان‌ها نیز بیان‌ کرده‌اند. دورکیم معتقد است هنگامی ‌که حس تعلق به دیگران در افراد شکل می‌گیرد، در ادامه یک حس قرابت و نزدیکی به وجود خواهد آمد و تعلق‌های عاطفی و دل‌مشغولی‌ها افراد را به هم پیوند می‌دهند که نتیجۀ آن افزایش و تشدید ارتباطات و تماس‌های افراد در سطح یک جامعه است (Bidel & Mahmoodzadeh, 2012). کنز معتقد است انسان دارای احساس تعلق به جمع است و مایل است با دیگران ارتباط داشته باشد (Kanz, 2011). شخص دارای علاقۀ اجتماعی، احساس می‌کند کمک‌کردن و یاری‌رسانی به دیگران امری طبیعی است و این امر مانع حس تنهایی در افراد می‌شود (Poorseyed et al., 2016). با‌ مطرح‌شدن مفهوم سرمایۀ اجتماعی^[5] توسط کلمن که اعتماد^[6] یکی از مؤلفه‌های اصلی آن محسوب می‌شود، توجه به عنصر اعتماد به‌ صورتی روزافزون افزایش ‌یافته است (Afghari & Ghasemi, 2015). اعتماد یکی از باورهایی است که در کانون خانواده شکل می‌گیرد و گسترش می‌یابد. بر اساس تعریف مورد‌‌ توافق پژوهشگران،اعتماد حالتی روان‌شناختی است که در آن شخص با توجه به انتظارات مثبتی که از نیات یا رفتار دیگران دارد، می‌پذیرد که بعضاً ممکن است در معرض آسیب‌پذیری از جانب آنان نیز قرار گیرد (Amirpour et al., 2016). اعتماد باعث پیدایش وگسترش آرامش روانی می‌شود و برای حرکت موفقیت‌آمیز افراد ضرورت دارد. در این ‌راستا، سطحی از اعتماد اجتماعی است که افراد را به فکر رفتارهای دیگرخواهانه و نوع‌دوستانه می‌اندازد و در ادامه، شکوفایی فردی احساس مسئولیت اخلاقی را به همراه خواهد داشت. (Yaghobi et al., 2021)؛ بنابراین، می‌توان اشاره کرد که اعتماد یکی از مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های رفتار نوع‌دوستانه است و آن را افزایش می‌دهد، زیرا اعتماد در روابط ریسک بروز اعمال نوع‌دوستانه را کاهش می‌دهد و برای ایجاد و بقای نظم اجتماعی لازم است (Rothstein & Uslaner, 2004).

مفهوم دیگر مرتبط با نوع دوستی قدردانی است. این مفهوم به طور گسترده جذابیت و گیرایی دارد، واژۀ قدردانی نشئت‌گرفته از کلمۀ "Gratia" به معنای هدیه‌دادن، هدیه‌گرفتن، شکر، لطف، محبت و بزرگواری یا سپاسگزاری است (Emmons & McCullough, 2003). می‌توان قدردانی را به عنوان حس شکرگزاربودن و لذت‌بردن از دریافت هدیه‌ای (موهبت) دانست که این هدیه می‌تواند هدیه‌ای ملموس از جانب شخص دیگر‌ یا برخاسته از زیبایی مواهب طبیعی باشد (Farah Bijari, 2012). از دیدگاه روان‌شناختی، قدردانی حالتی شناختی و عاطفی است که حالت با این ادراک همراه است که شخص منفعتی دریافت کرده که شایستۀ آن نبوده یا به آن دسترسی نداشته است، بلکه این منفعت به دلیل نیت‌های خیرخواهانۀ شخص دیگری به او رسیده است ( Froh et al., 2010; Poorseyed & Khormai, 2019). در پژوهش دوکاسی و همکاران، قدردانی به‌ عنوان احساسی مثبت بین‌فردی در نتیجۀ گرایش به شکرگزاری در واکنش به خیرخواهی و یاری‌رسانی افراد دیگر به‌ منظور ایجاد اثرات مثبت تعریف ‌شده است (Ducasse et al., 2019). واتکینز و همکاران نشان دادند فرد قدردان احساس فراوانی می‌کند که بنا بر آن، فرد حس نامحدود بهره‌مندبودن از دستاوردهای زندگی را دارد و از سهم دیگران در به‌زیستی خود قدردانی می‌کند؛ بنابراین، پس از تجربۀ بیشتر سپاسگزاری، فرد اهمیت نشان‌دادن قدردانی را فرامی‌گیرد و افراد را به انجام رفتار‌های سودمند اجتماعی ترغیب می‌کند (Watkins et al., 2007).‌ قدردانی به عنوان پایه‌ای‌ترین و اساسی‌ترین هیجان اجتماعی و یکی از محرک‌های اولیۀ رفتارهای خیرخواهانه و منفعت‌رسان، از سوی شخص ذی‌نفع نسبت به شخص کمک‌کننده دانسته می‌شود (Farah Bijari, 2012). همچنین، از سویی‌ دیگر، نتایج پژوهش فروه و همکاران نشان داده است قدردانی میزان رفتارهای جامعه‌گرا را افزایش می‌دهد (Froh et al., 2010).

  در نهایت، اگرچه عوامل بالا و دیگر پژوهش‌های مستقل انجام‌شده بیانگر رابطۀ متغیرهای یادشده با رفتار نوع‌‌دوستانه هستند، در این پژوهش و در غیاب پژوهش‌های متمرکز بر این حوزه، این مجموعۀ عوامل در قالب مدلی تحت عنوان بررسی نقش روابط والد-فرزندی، تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، قدردانی و حساسیت بین‌فردی در پیش‌بینی رفتار نوع‌دوستانه بررسی شده است (شکل 1).

شکل 1

 مدل پیشنهادی پیش‌بینی رفتار نوع‌دوستانه

Figure 1

The Proposed Model Predicts Altruistic Behaviour

روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی است که در آن نقش روابط والد-فرزندی در پیش‌بینی رفتار‌های نوع‌دوستانه با میانجی‌گری تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، قدردانی و حساسیت بین‌فردی در قالب یک مدل مفهومی بررسی شد. جامعۀ آماری پژوهش شامل کلیۀ نوجوانان پسر 15 تا 21 سال شهر اصفهان در سال 1400 بود. حجم نمونۀ پژوهش با توجه به هدف پژوهش که ارزیابی برازش مدل پیشنهادی است، دست‌کم 260 نفر (Hooman, 2010) از نوجوانان پسر 15 تا 21 سال شهرهای اصفهان در نظر ‌گرفته شد، اما با توجه به امکان ریزش، پرسشنامه‌ها در میان 300 نفر از نوجوانان پسر توزیع شد.

ابزار سنجش: پرسشنامۀ رفتار نوع‌دوستانه (ABQ)[7]: این پرسشنامه توسط احمدی (2009) ساخته شده و شامل 13 پرسش است. پاسخ‌گویی به این پرسشنامه به وسیلۀ طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت (کاملاً موافقم = 5 و کاملاً مخالفم = 1) تنظیم شده است. در این پرسشنامه، حداقل نمره 13 و حداکثر نمره 65 است. همچنین، این پرسشنامه به منظور سنجش رفتار نوع‌دوستانۀ افراد از ابعاد متفاوت نوع‌دوستی عادی (پرسش‌های 1-8) و نوع‌دوستی اضطراری (9-12) طراحی شده است. نمرات کلی بالاتر نشانگر رفتار نوع‌دوستانۀ بیشتر فرد پاسخ‌گو و نمرات کلی پایین‌تر نشان‌دهندۀ رفتار نوع‌دوستانۀ کمتر فرد هستند. پایایی این ابزار به شیوۀ آلفای کرونباخ 71/0 گزارش شده است (Ahmadi, 2009). همچنین، با استفاده از آزمون تحلیل عاملی، روایی سازۀ پرسشنامه تأیید شده است. در پژوهش حاضر نیز، میزان آلفای کرونباخ این پرسشنامه 89/0 به دست آمد که پایایی مطلوبی را نشان می‌دهد.

پرسشنامۀ روابط والد-فرزندی (PCRS)[8]: فاین و همکاران نسخۀ اصلی پرسشنامۀ روابط والد-فرزندی را به منظور ارزیابی کیفیت روابط والد-فرزند طراحی کرده‌اند (Fine et al., 1983). این پرسشنامه‌ دارای 24 پرسش برای ارزیابی نظر نوجوانان دربارۀ رابطۀ آنها با پدر و مادرشان است. مقیاس رابطۀ والد-فرزندی دو فرم دارد؛ یکی در راستای سنجش رابطۀ فرزند با مادر و یکی برای سنجیدن رابطۀ فرزند با پدر. نمره‌گذاری پاسخ‌ها در یک طیف لیکرت هفت‌درجه‌ای از نمرۀ یک معادل خفیف تا نمرۀ هفت معادل شدید طراحی شده است. همچنین، در این پرسشنامه حداقل نمره 24 و حداکثر نمره 168 است. پرسش‌های 9، 13 و 14 معکوس نمره‌گذاری می‌شوند و سپس، نمرات گزینه‌ها با یکدیگر جمع و بر تعداد گزینه‌های عامل تقسیم می‌شوند. نمرۀ کل مجموع میانگین خرده‌مقیاس‌هاست. در صورتی‌ که در این پرسشنامه، نمره‌ها‌ی به‌دست‌آمده بالا باشند، این امر نشانگر رابطۀ خوب و مطلوب فرزندان با والدین و در صورتی ‌که نمره‌ها پایین باشند، نشان‌دهندۀ ارتباط ضعیف و کمتر فرزندان با پدر و مادر و همچنین، وجود تعارض بین آنهاست. در این پرسشنامه، فاین و همکاران ضریب پایایی مربوط به خرده‌مقیاس‌های پدر و مادر را با استفاده از روش آلفای کرونباخ 96/0 به دست آورده‌اند که این امر نشانگر همسانی درونی مناسب است (Fine et al., 1983). همچنین، از روش تحلیل عامل تأییدی برای تعیین روایی این پرسشنامه استفاده شده است که نشان می‌دهد ارتباط خوبی بین پرسش‌ها وجود دارد (Sanai Zakir, 2008). در پژوهش حاضر نیز، میزان آلفای کرونباخ هر یک از دو فرم پدر-فرزند و مادر-فرزند این پرسشنامه به‌ترتیب 90/0 و 88/0 به ‌دست آمده ‌است.

پرسشنامۀ حساسیت بین‌فردی (IPSM)^[9]: ‌این پرسشنامه که دارای 36 پرسش است، توسط بویس و پارکر، به شیوۀ نمره گذاری لیکرت چهاردرجه‌ای طراحی شده است (Boyce & Parker, 1989). در این پرسشنامه حداقل نمره 36 و حداکثر نمره 144 است. پرسشنامه پنج خرده‌مقیاس گوش‌به‌زنگی بین‌فردی، گرایش به تأیید، اضطراب جدایی، خود درونی شکننده و کمرویی را ارزیابی می‌کند (Masillo et al., 2015). همسانی درونی این پرسشنامه 85/0 است و ضریب پایایی آن، به روش آزمون-بازآزمون 70/0 تنظیم و سنجیده شده است (Boyce & Parker, 1989). محمدیان (2016) نسخۀ فارسی پرسشنامه را ترجمه کرده است که در آن حساسیت بین‌فردی کلی و خرده‌مقیاس‌های آن همسانی درونی قابل قبول و مناسبی را نشان دادند (Mohammadian et al., 2016). در این پرسشنامه، آلفای کرونباخ 86/0 و ضریب پایایی نیز بین 73/0 تا 92/0 به دست آمد. در ارتباط با روایی همگرا، حساسیت بین‌فردی همبستگی مثبتی با ابزارهای خودگزارشی اضطراب اجتماعی، افسردگی و سبک دلبستگی مضطرب نشان داد. در پژوهش حاضر نیز، میزان آلفای کرونباخ این پرسشنامه 87/0 به دست ‌آمده ‌است.

پرسشنامۀ اعتماد اجتماعی (STQ)[10]:صفاری‌نیا و شریف (2010) این پرسشنامۀ دارای 25 گویۀ خودگزارش‌دهی را ساختند که برای هر مؤلفه پنج پرسش به این صورت: ۱. رفتار مبتنی بر اعتمادکردن (پرسش‌های ۱ تا ۵)؛ ۲. تمایلات همکاری‌جویانه (پرسش‌های ۶‌ تا ۱۰)؛ 3. صراحت (پرسش‌های ۱۱ تا ۱۵)؛ ۴. صداقت (پرسش‌های ۱۶ تا ۲۰)؛ ۵. اطمینان (پرسش‌های ۲۱ تا ۲۵) در نظرگرفته‌ شده‌اند. آزمودنی‌ها بر مبنای مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت از کاملاً مخالف (۱) تا کاملاً موافق (۵) پاسخ دادند. حداقل نمره در این پرسشنامه 25 و حداکثر نمره 125 است. به منظور بررسی پایایی، پس از اجرای پرسشنامه بر روی ۶۰۰ دانشجوی دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، ضریب آلفای کرونباخ به‌‌ترتیب برای کل پرسشنامه و پنج مؤلفۀ آن ۹۵/0، ۹۷/0، ۹۷/0، ۹۶/0، 96/0 و 96/0 به دست ‌آمد. بررسی روایی پرسشنامه با روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی فقط یک عامل را نشان داد که ۵۲/۹۲ درصد واریانس را تبیین می‌کرد و همۀ گویه‌ها در این عامل بارگیری می‌شدند (Safarinia, 2012). در پژوهش حاضر نیز، میزان آلفای کرونباخ این پرسشنامه 81/0 به ‌دست آمده ‌است (Safarinia & Sharif, 2010).

پرسشنامۀ احساس تعلق اجتماعی (SSBQ)[11]: این پرسشنامه‌ دارای 9 گویه است و توسط احمدی بجستانی (2014) به منظور سنجش احساس وابستگی به خانواده، دوستان و محیط زندگی خود و همچنین، حس تعهد، تعلق و مسئولیت فرد در قبال جامعه، به صورتی که فرد منافع جمعی را بر منافع فردی خود ترجیح می‌دهد، ساخته ‌شده است. این پرسشنامه به ‌صورت تک‌مؤلفه‌ای است و به دو طریق می‌توان از تحلیل این پرسشنامه استفاده کرد:

الف) تحلیل طبق مؤلفه‌های پرسشنامه و ب) تحلیل طبق میزان نمره به‌دست‌آمده.

ابتدا از یک طیف لیکرت پنج‌گزینه‌ای برای نمره‌گذاری پاسخ‌ها در این پرسشنامه (کاملاً مخالفم = ۱) و (کاملاً موافقم = ۵) استفاده شده ‌است. در ادامه، در تحلیل بر اساس میزان نمرۀ پرسشنامه، ابتدا باید نمره‌های به‌دست‌آمده از پرسش‌ها را جمع و سپس بر اساس دسته‌بندی‌های زیر قضاوت کرد. در پژوهش احمدی بجستانی (2014)، محاسبۀ روایی پرسشنامه از طریق روایی صوری به ‌دست ‌آمده است. همچنین، در این پژوهش به‌ منظور سنجش پایایی پرسشنامه از روش آلفای کرونباخ استفاده ‌شده است که میزان آن در این پرسشنامه ۷۶/0 محاسبه شده ‌است و طبق این نتایج، این پرسشنامه از پایایی قابل‌ قبولی برخوردار است. در پژوهش حاضر نیز، میزان آلفای کرونباخ این پرسشنامه 72/0 به ‌دست آمده ‌است.

پرسشنامۀ قدردانی-فرم 6سؤالی (GQ6)^[12]: این پرسشنامه که توسط مک‌کولوف و همکاران در سال 2002 ساخته شده است، تمایل وگرایش به قدردانی را در افراد می‌سنجد (McCullough et al., 2002). این پرسشنامه 6 گویه دارد و پاسخ‌دهی به آن روی یک مقیاس پنج‌گزینه‌ای (از کاملاً موافقم تا کاملاً مخالفم) انجام می‌شود. دو گویه از پرسش‌های این پرسشنامه (گویه‌های 3 و 6) به صورت معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. نمرات افراد در پرسشنامه در دامنۀ بین 6 تا30 متغیر هستند و نمرۀ بیشتر بیانگر سطوح بالاتر قدردانی در افراد است. این پرسشنامه خودگزارش‌دهی یک ابزار تک‌بُعدی است که قدردانی صفتی را در گروه‌های سنی نوجوان تا بزرگسال می‌سنجد. در پژوهش قمرانی و همکاران (2009)، روایی صوری، محتوایی و همبستگی گویه‌ها با نمرۀ کل بین 78/0 تا 94/0 به دست آمده و پایایی این پرسشنامه با روش آلفای کرنباخ 80/0 و با روش بازآزمون 84/0 و با روش تصنیف 91/0 گزارش شده ‌است (McCullough et al., 2002).

روش اجرا و تحلیل: برای جمع‌آوری داده‌های پژوهش[13]، پس از اخذ مجوز از دانشگاه و جلب همکاری ادارات آموزش‌وپرورش اصفهان، ابتدا تعداد 300 نوجوان پسر 15 تا 21 سال از شهرستان‌های اصفهان، بر اساس روش نمونه‌گیری در دسترس (از طریق مدارس پسرانۀ متوسطۀ اول و دوم) انتخاب شدند و پرسشنامه در اختیار آنها قرار گرفت. به منظور رعایت اصل محرمانه‌بودن اطلاعات مشارکت‌کنندگان در پژوهش حاضر، فرم پرسشنامه‌‌ها به صورت بدون نام در دسترس اعضای نمونه قرار گرفت تا هویت افراد فاش نشود. همچنین، با بیان توضیحات لازم، به شرکت‌کنندگان اطمینان داده شد که داده‌های به‌دست‌آمده از پرسشنامه‌ها صرفاً در راستای بررسی اهداف و فرضیه‌های پژوهش حاضر استفاده خواهد شد. سپس، پرسشنامه‌ها نمره‌گذاری و به منظور تعیین ارتباط متغیرهای تأثیرگذار بر رفتار‌های نوع‌دوستانه و تجزیه‌وتحلیل داده‌های پژوهش و همچنین، بررسی برازش کلی مدل پیشنهادی از نرم‌افزار‌های SPSS-23 و AMOS-23 استفاده شد. داده‌های حاصل از اجرای پرسشنامه‌ها با استفاده از روش تحلیل مسیر تحلیل شد.

 یافته‌ها

در این پژوهش، 270 نفر به منظور آزمون فرضیه‌ها و برازش مدل پیشنهادی، ارزیابی شدند. میانگین سنی آزمودنی‌های پژوهش 71/16 با انحراف استاندارد 51/1 بود.

همچنین، با توجه به اینکه شاخص‌های چولگی و کشیدگی این پژوهش در دامنۀ 2± قرار دارند، توزیع نمرات در هر یک از متغیرهای پژوهش نرمال است.

جدول 1

 شاخص‌های توصیفی و ماتریس همبستگی بین مؤلفه‌های پژوهش

Table 1

Descriptive Indices and Correlation Matrix Between Research Components

(01/0>p) ** (05/0>p) *

 شکل 2

 مدل اصلاحی پژوهش بر اساس ضرایب استاندارد

Figure 2

The Modified Model of Standard Coefficient Research

با توجه به جدول (1)، در ارتباط با رفتار نوع‌دستانه، ضریب همبستگی رابطۀ پدر-فرزند 257/0، رابطۀ مادر-فرزند 335/0، حساسیت بین‌فردی 193/0، تعلق اجتماعی 460/0، اعتماد اجتماعی 380/0 و قدردانی 420/0 است. تمامی ضرایب همبستگی یادشده معنادار هستند (01/0>p). از این رو، نتیجه گرفته می‌شود با افزایش نمرات هر یک از مؤلفه‌های رابطۀ والد (پدر-مادر)-فرزندی، حساسیت بین‌فردی، تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، قدردانی و رفتار نوع‌دوستانه در نوجوانان پسر به طرزی معنادار افزایش می‌یابد.

بر اساس جدول (2)، بررسی مقادیر شاخص‌های برازندگی مانند نسبت مجذور خی به درجۀ آزادی χ2/df، شاخص نیکویی برازش (GFI) 984/0، شاخص برازندگی افزایشی (IFI) 985/0، جذر میانگین مجذورات خطای تقریب (RMSEA) 073/0 و شاخص برازندگی 

هنجارشده (NFI) 974/0 نشان می‌دهد مدل اصلاح‌شدۀ پژوهش با حذف مسیرهای غیرمعنادار، شامل رابطۀ والد (پدر-مادر)-فرزند با رفتار نوع‌دوستانه، رابطۀ پدر-فرزند با علاقۀ اجتماعی، رابطۀ پدر-فرزند با اعتماد اجتماعی و رابطۀ والد (پدر-مادر)- فرزند با حساسیت بین‌فردی، از برازش خوبی برخوردار است. در ادامه، به همراه جداول اثرات مستقیم، سایر فرضیه‌های پژوهش آزمون شده‌اند. 

جدول  2

خلاصۀ شاخص‌های برازش مدل اصلاح‌شدۀ پژوهش

Table 2

The Summary of Model Fit Indices Was Modified

جدول 3

 برآورد ضرایب اثرات مستقیم

Table 3

Estimation of Coefficients of Direct Effects

ضرایب گزارش‌شده برای مسیرهای غیرمعنادار بر اساس مدل اولیه و قبل از اصلاح گزارش شده‌اند.

در جدول (3)، نتایج بررسی ضرایب مسیر مستقیم در مدل اصلاح‌شده گزارش شده است که در ادامه، نتایج در قالب فرضیه‌های پژوهش تفسیر می‌شود.

همان‌طور که در جدول (4) ملاحظه می‌شود، با توجه به اینکه برای کلیۀ ضرایب غیرمستقیم آمارۀ تی بزرگ‌تر از مقدار 96/1 و سطح معناداری کوچک‌تر از 05/0 به دست آمده است، می‌توان گفت کلیۀ ضرایب مسیر غیرمستقیم در مدل اصلاحی پژوهش تأیید شده‌اند. در نهایت، بنا بر مجموع نتایج برآورد ضرایب تأثیرات، در هر یک از مسیرهای مستقیم، رابطۀ پدر-فرزند بر قدردانی، رابطۀ مادر-فرزند بر قدردانی، علاقه و اعتماد اجتماعی و همچنین، روابط متغیرهای ‌قدردانی، علاقۀ اجتماعی‌، اعتماد اجتماعی و حساسیت بین‌فردی بر رفتار نوع‌دوستانه و در مسیرهای غیرمستقیم، رابطۀ پدر-فرزند بر رفتار نوع‌دوستانه به واسطۀ قدردانی و رابطۀ مادر-فرزند بر رفتارنوع‌دوستانه به واسطۀ قدردانی، علاقۀ اجتماعی و اعتماد اجتماعی معنادار بوده است.

جدول 4

 برآورد ضرایب اثرات غیرمستقیم

Table 4

Estimation of Indirect Coefficients

بحث

هدف از پژوهش حاضر بررسی ارزیابی مدل روابط والد-فرزندی بر رفتار نوع‌دوستانه با  میانجی‌گری حساسیت بین‌فردی، تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی و قدردانی در نوجوانان پسر بود. نتایج پژوهش نشان داد روابط والد-فرزند، حساسیت بین‌فردی، تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی و قدردانی به طور کلی بر رفتار نوع‌دوستانۀ نوجوانان تأثیر داشته و تأیید شده است. این یافته با نتایج پژوهش ویو و همکاران (Wu et al., 2016) و با بخشی از یافته‌های پژوهش صیدی و همکاران (2019)، افقری و قاسمی (2015)، تیلور (Taylor, 2020)، ونگ و همکاران (Wong et al., 2019) هم‌سو است.

  در تبیین یافته‌های بالا، می‌توان بیان کرد تعامل و روابط والد-فرزندی از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر در رشد و تحول کودکان و نوجوانان و همچنین، بستر شکل‌گیری بسیاری از صفات و ویژگی‌های مختلف در فرزندان است. گرایش به رفتار نوع‌دوستانه از جملۀ ویژگی‌ها ‌و عواملی است که به واسطۀ تعاملات والد-فرزندی می‌تواند در فرزندان شکل‌ بگیرد و بروز یابد. بر اساس یافته‌های پژوهش، روابط متغیر‌های میانجی در مدل تعاملات والد-فرزندی با رفتار نوع‌دوستانه تأیید ‌شده است. با نظر به شکل مدل اصلاح‌شده (شکل 2)، رابطۀ پدر-فرزندی به ‌واسطۀ قدردانی با رفتار نوع‌دوستانه و رابطۀ مادر-فرزندی به ‌واسطۀ قدردانی، اعتماد اجتماعی و تعلق اجتماعی با بروز رفتار نوع‌دوستانه رابطه دارد. بر این اساس، می‌توان گفت رابطۀ مادر-فرزندی در شکل‌گیری و بروز گرایش به رفتارهای نوع‌دوستانه در فرزندان نوجوان پسر نقشی پررنگ‌ و مؤثر ایفا می‌کند، اما والد پدر از یک ‌سو به واسطۀ تعامل و ارتباط نسبتاً محدودتر با فرزندان و از سوی دیگر، بنا بر الگوی فرزندپروری متفاوت، به واسطۀ میانجی‌هایی محدودتر بر رفتار نوع‌دوستانۀ نوجوانان پسر تأثیر دارد (Ahmadi Bejstani, 2014).

به نظر می‌رسد جایگاه پررنگ رابطۀ غیرمستقیم مادر-فرزند (در برابر تعامل پدر-فرزندی) در گرایش به کنش‌های نوع‌دوستانه از یک ‌سو می‌تواند در مراحل آغازین زندگی کودک ریشه داشته باشد که با پیوند و رابطۀ عاطفی عمیق بین کودک و مادر (دلبستگی) همراه است؛ زیرا این تعامل عاطفی عمیق اساس شکل‌گیری بسیاری از مؤلفه‌های مهم زندگی اجتماعی انسان، از جمله اعتماد اجتماعی، تعلق اجتماعی و قدردانی را شکل می‌دهد. بنا بر نتایج، اگرچه تعاملات پدر-فرزندی با مؤلفه‌های تعلق اجتماعی و اعتماد اجتماعی همبستگی دارند، مطابق مدل، فقط تعاملات مادر-فرزندی می‌توانند به طرزی معنادار در شکل‌گیری و تبلور مؤلفه‌های تعلق اجتماعی و اعتماد اجتماعی نوجوانان نقش ایفا کنند. بر این اساس، می توان گفت از یک‌ سو، به واسطۀ ویژگی‌ها و شرایط فرهنگی-اجتماعی، مادر از فرصت‌ها و شرایط بیشتر و ویژه‌تر (از جمله دسترس‌پذیر بودن برای پاسخ‌گویی به نیازهای بیولوژیک و عاطفی کودک) در تعامل خود با فرزندان از سنین ابتدایی تا بزرگسالی برخوردار است؛ مادر با به‌کارگیری تعامل منحصربه‌فرد خود که دربردارندۀ ویژگی‌هایی از جنس تعاملات مادرانه و دل‌بستگی محورانه است، بر شکل‌دهی صفات مرتبط با بروز رفتار نوع‌دوستانه تأثیر می‌گذارد و به شکوفایی و بروز رفتار نوع‌دوستانه منجر می‌شود. از سوی دیگر، تداعی ذهنی جامعۀ مورد پژوهش در رابطه با نقش مادری با برخی از مفاهیم و ویژگی‌هایی همچون عشق، محبت و امنیت پیوند خورده ‌است؛ در نتیجه، تعامل و رابطۀ والد مادر می‌تواند به طرزی مؤثر زمینه‌ساز شکل‌گیری تعلق اجتماعی و اعتماد اجتماعی در فرزندان شود. در این راستا، نقش گزاره‌های اجتماعی در پررنگ‌سازی پیوند یادشده مؤثر بوده است؛ به ‌گونه‌ای که نقش مادری به ‌عنوان کانون عشق و علاقه، محبت و امنیت تداعی می‌شود. بنابراین، می‌توان گفت جنس مؤلفه‌هایی مانند تعلق اجتماعی و اعتماد اجتماعی از جنس تعامل با والد مادر است؛ زیرا مؤلفه‌های یادشده به واسطۀ پررنگ‌تربودن نقش مادری‌‌‌ شکل می‌گیرند و تغذیه می‌شوند. بر این اساس، اگرچه‌ در دورۀ نوجوانی، نوجوان تا اندازه‌ای به سمت تمایز‌یافتگی پیش می‌روند، با وجود این، بستر ارتباط با مادر همچنان فرصتی است که (بر مبنای دل‌بستگی شکل‌گرفته) نوجوان برای حضور در جامعه از آن انگیزه و آرامش دریافت می‌کند (Yaghobi et al., 2021). بنا بر نظریۀ رشد روانی اجتماعی اریکسون، در مرحلۀ نخست، چنانچه مادر و مراقب اصلی به‌ طور کافی به نیازهای جسمانی و روانی (عشق امنیت و محبت) کودک پاسخ دهد، احساس اعتماد را در او پرورش می‌دهد و موجب می‌شود نگرش کودک دربارۀ خود و جهان پیرامونش به ‌طور مثبت شکل گیرد (Afghari & Ghasemi, 2015). بنابراین،  شکل‌گیری و رشد ویژگی‌ها و صفات یادشده (در نقش میانجی) گرایش نوع‌دوستانۀ افراد را به مداخله در راستای برطرف‌کردن چالش‌های هم‌نوعان فعال می‌کند. علاوه بر این، مؤلفۀ قدردانی در فضای کلی تعاملات خانواده قادر به شکل‌گیری است؛ به این‌ صورت که تعاملات هر یک از دو نقش مادر-فرزندی و پدر-فرزندی واجد توانمندی‌هایی هستند که هر کدام به‌تنهایی می‌توانند زمینه‌های گرایش به رفتار نوع‌دوستانه را در فرزندان متبلور کنند. همچنین، گرایش به رفتار قدردانی می‌تواند در راهبردهایی که هر یک از والدین در راستای رشد و پرورش رفتار قدرشناسانه به کار می‌گیرند، برای فرزندان شکل‌ بگیرد و بروز یابد. هر دو والد (پدر و مادر) واجد پتانسیل برای انتقال گرایش به قدردانی از طریق بستر ارتباطات والد-فرزندی به هر یک از فرزندان هستند. بنا بر نظر فرو و همکاران، فرزندان در خانواده‌هایی که اعضا رفتارهای قدرشناسانه دارند، ادراک قدرشناسی دارند و بنابراین، همدلی، بخشش و اعمال یاری‌گرانۀ بیشتری را نیز در موقعیت‌های اجتماعی از خود نشان می‌دهند (Froh et al., 2019). در مدل حاضر، نقش میانجی حساسیت بین‌فردی در رابطۀ بین تعاملات والد-فرزندی و رفتار نوع‌دوستانه تأیید نشده است در تبیین یافتۀ موجود، می‌توان گفت باورهای اجتماعی و فرهنگی نقشی مهم در اعتباریابی یا محدودشدن نگرش‌های مختلف افراد دارند (Matin & Jahan, 2019) .بر این اساس، مطابق باورهای جامعۀ مورد پژوهش، توجه به برطرف‌کردن مسائل و مشکلات هم‌نوعان به‌دور از اهداف و نیات مبتنی بر منفعت شخصی و توجه‌طلبانه نوعی ارزش و دارای اعتبار است؛ در حالی ‌که آنچه در حساسیت بین‌فردی مدنظر است، گرایش به انجام رفتار به دلیل ترس از مورد انتقاد قرار گرفتن و ترس از عدم مقبولیت و شایستگی فردی است. بنابراین، به ‌نظر می‌رسد ناهم‌سوبودن مؤلفۀ حساسیت بین‌فردی با نگرش اجتماعی جامعۀ مورد پژوهش علتی بر حذف نقش میانجی این متغیر در مدل حاضر است.

 پژوهش حاضر با محدودیت‌هایی همراه بود؛ از جمله جامعۀ پژوهش که محدود به نوجوانان پسر شهرهای اصفهان و برخوار است و تعمیم آن به جامعۀ دختران و سایر مقاطع سنی متفاوت و شهرهای دیگر باید با احتیاط انجام شود. بنابراین، تکرار مدل پژوهش حاضر در جامعۀ دختران، سایر مقاطع سنی متفاوت، فرهنگ ها و شهرهای دیگر و مقایسۀ آن با نتایج حاضر پیشنهاد می‌شود.

 در نهایت، گفتنی است که نمونه‌های پژوهش پسران دانش‌آموز در مقطع متوسطۀ اول و دوم بوده‌اند و مطابق نتایج پژوهش، مادر از طریق عوامل میانجی بیشتری در شکل‌گیری و بروز رفتار نوع‌دوستانۀ جامعه مورد پژوهش نقش داشته است؛ این تفاوت حائز اهمیت است و می‌تواند بیانگر اهمیت بیشتر نقش مادر در شکل‌گیری رفتار نوع‌دوستانه باشد. با توجه به تأیید نقش مادران به واسطۀ میانجی‌های مختلف در پرورش نوع‌دوستی و همچنین، تأیید نقش پدر به واسطۀ میانجی قدردانی در رشد و پرورش نوع‌دوستی، مناسب است نقش آنها در این خصوص مورد توجه خانواده‌ها قرار گیرد. بر این اساس، بنا بر نقش مهم مؤلفه‌های تعلق اجتماعی، اعتماد اجتماعی و به ویژه قدردانی (به‌ عنوان ویژگی مشترک تأثیرپذیر از بستر تعامل هر دو والد پدر و مادر) در بروز رفتار نوع‌دوستانۀ نوجوانان، پیشنهاد می‌شود نهادهای فرهنگی و رسانه‌های اجتماعی در راستای استقرار هویت نوع‌دوستانه در نوجوانان به آموزش و فرهنگ‌سازی مهارت مؤلفه‌های بالا و به ویژه مؤلفۀ قدردانی در بین والدین مبادرت ورزند.

 سپاسگزاری

به این وسیله از تمامی مدیران مدارس و دانش‌آموزانی که در این پژوهش ما را یاری کردند، تقدیر و تشکر می‌کنیم.

[1] Altruistic behavior

[2] Prosocial Behaviors

[3] Parent-child relationships

[4] Gratitude

[5]. Social capital

[6] Social trust

1 Altruistic Behavior Questionnaire   

1 Parent-Child Relationship Survey

[9] InterPersonal Sensitivity Measure

1 Social Trust Questionnaire  

[11] Sense of Social Belonging Questionnaire

[12] Gratitude questionnaire

[13] گفتنی است که این پژوهش پس از بررسی در جلسۀ کمیتۀ اخلاق در پژوهش دانشگاه اصفهان، موفق به اخذ کد اخلاق (IR.UI.REC.1400.101) شد.