مقدمه و بیان مسئله

بشر ازلحاظ ژنتیکی و تکاملی موجودی اجتماعی است و به زیستی اجتماعی تمایل دارد (میتلند، 1398: 37) و ذاتاً برای به اشتراک گذاشتن زندگی خود با دیگران سازگار شده است (Aristotle, 2004: 17). تجربه‌های مشترک، روابط صمیمی، رفاقت و تلاش‌های جمعی همواره نیاز حیاتی و بنیادین انسان بوده است. انسان به‌عنوان موجود اجتماعی هرگز نمی‌تواند مستقل و بی‌نیاز از جمع زندگی کند. انسانِ تنها همیشه احساس می‌کند که ناقص است (میتلند، 1398: 37). دغدغۀ کاهش روابط اجتماعی، بارها در علوم اجتماعی بررسی ‌شده و تولد علم جامعه‌شناسی تا حدی معلول نگرانی دربارۀ کاهش روابط اجتماعی و افت میزان پیوندهای اجتماعی در نتیجۀ صنعتی‌شدن و آغاز مدرنیته بوده است. در این میان، مسئلۀ دگرگونی‌های بنیادین در ارکان زندگی اجتماعی و پیدایش اشکال جدیدی از روابط و مناسبات شهری در دهه‌های اخیر، توجه بسیاری از پژوهشگران علوم انسانی و میان‌رشته‌ای را به خود جلب کرده است. نتیجۀ این دگرگونی‌ها به وجود آمدن عواملی است که باعث سستی بنیاد نظام روابط اجتماعی و اخلاقی شهرهای معاصر شده است. ازجمله آسیب‌هایی که مناسبات اجتماعی و انسجام حاصل از این مناسبات را در معرض تهدید جدی قرار داده و موجب کاهش سطح زیست پذیری اجتماعی شهرها شده است، پدیده تنهایی^[1] است (کلانتری و حسینی‌زاده آرانی، 1396: 258). تنهایی نوعی احساس رنج و درد است که بر اثر اختلال در روابط فرد با دیگران پدید می‌آید (اسوسن، 1398: 13) تنهایی نوعی کنارمانی^[2] اجتماعی و احساس ناراحتی از نیاز ما به برقراری ارتباطی اجتماعی است که برآورده نشده است؛ ازاین‌رو می‌توان آن را نوعی درد اجتماعی توصیف کرد (اسوسن، 1398: 14). به عبارتی احساس دردناک جداافتادن و جداماندن از دیگران (اسوسن 1398، 22) تجربه‌ای ناخوشایند است که در پاسخ به نارسایی‌های کمّی و کیفی در روابط اجتماعی ظاهر می‌شود (Dykstra, 2009)؛ اما چگونه ممکن است انسان در دنیایی پررونق و توسعه‌یافته زندگی کند، دنیایی که امروزه ازلحاظ فرهنگی بیش از هر زمان دیگری در تاریخ برای استقلال، آزادی فردی، رضایت از زندگی، حقوق بشر و مهم‌تر از همه فردگرایی ارزش قائل است؛ اما فرد مستقل، آزاد و خرسند از زندگی از تنهایی وحشت داشته باشد؟ (میتلند، 1398: 25) به‌گونه‌ای که در این دوره، بحران تنهایی به مسئله‌ای جهانی و همه‌گیر تبدیل شود که به بیان برخی از محققان 15 تا 28درصد و به بیان برخی دیگر، یک نفر از هر چهار نفر درگیر آن هستند (کلانتری و حسینی‌زاده آرانی، 1396: 259). ‌در طول همه‌گیری اخیر کووید-19 به تنهایی بیشتر توجه شده است؛ زیرا مردم برای مدت طولانی در خانه‎‌های خود محبوس بودند و نمی‎‌توانستند مانند گذشته زندگی اجتماعی خود را دنبال کنند. فراتحلیل اخیر از شیوع تنهایی در 113 کشور استدلال می‌کند که تنهایی در سطح مشکل‌ساز تجربه‌ای رایج در سراسر جهان است. امروزه در بین نوجوانان در مناطق مختلف جهان احساس تنهایی به حدود 9 تا 14درصد رسیده است (Surkalim et al., 2022).

احساس تنهایی شهری یا تنهایی شهری نوعی کسالت حاد ناشی از جدایی بین سوژه و شی‌ء است. در چنین شرایطی برنامه‌ریزان شهری باید از ایجاد محیطی ساخته‌شده خودداری کنند که باعث تنهایی و درنهایت بیماری مردم و مرگ‌های زودرس می‌شوند و همچنین تأثیر منفی بر زندگی انسان دارند؛ اما شهرنشینی گسترده بدون برنامه یا با برنامه‌ریزی ناکارآمد برای اولین بار احساس تنهایی را به پدیدۀ روانی جهانی در جوامع امروزی به‌ویژه در جوامع مدرن شهری تبدیل کرده است. باوجود اینکه در زمینۀ تنهایی به‌عنوان انزوای اجتماعی در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی و سایر علوم اجتماعی بررسی‌های معدودی شده است، در زمینۀ تنهایی محیطی یا تنهایی شهری که حاصل ارتباط انسان با محیط خود در شهر است، مطالعه‌ای انجام نشده است. مطالعات انجام‌شده در زمینۀ بررسی اثرات تنهایی بر زیست انسان نشان می‌دهد که زندگی تنها حتی در کسانی که خود را در تنهابودن تنها نمی‌دانند، مرگ‌ومیر را 32درصد افزایش می‌دهد (Holt-Lunstad et al., 2015). تنهایی باعث می‌شود افراد دمدمی‌مزاج شوند و به خود و دیگران سخت‌گیر باشند (Caccioppo & Patrick, 2008: 28)؛ افزایش خطر مرگ‌ومیر ناشی از آن از مسئلۀ چاقی بیشتر است (Flegal et al., 2013; Holt-Lunstad et al., 2010)، خطر زوال عقل را بیشتر کرده است (Tilvisz et al., 2004) و فرایند پیری و افسردگی را شتاب می‌دهد Holt-Lunstad et al., 2015)). همچنین، باعث کاهش طول عمر و پایین‌آمدن سطح سلامتی می‌شود (Cacioppo et al., 2015) و کیفیت خواب را نیز پایین می‌آورد. این اثرات منفی، نیاز به تحلیل دقیق‌تر پدیدۀ تنهایی را در محیط‌های شهری برجسته می‌کند؛ زیرا درک عمیق‌تری از عوامل مؤثر بر این احساس و همچنین اثرات آن بر سلامت فردی و اجتماعی می‌تواند به تدوین سیاست‌های مؤثرتر برای کاهش تنهایی کمک کند.

تجزیه‌وتحلیل علم‎‌سنجی یک زمینۀ نوظهور است که مجموعه‎‌ای از انتشارات دانشگاهی مانند مقالات مجلات، فصل‎‌ها و سایر انتشارات علمی را ارزیابی می‎‌کند تا شواهد و بینش‎‌هایی را دربارۀ یک زمینه، موضوع یا رشته ارائه دهد (Zhang et al., 2019)، امکان ارزیابی کیفیت مطالعات منتشرشده را در یک جدول زمانی مشخص فراهم می‌کند، با مصورسازی پیشرفت، شناسایی روندها و یافتن شکاف برای مطالعات آینده را ممکن می‌سازد (Zhang et al., 2020). تحلیل علم‌سنجی به ارزیابی ساختار و پویایی یک رشته یا موضوع علمی می‌پردازد (Karakus et al., 2019) و نیز به‌طور گسترده به‌عنوان ابزار ارزیابی برای کمک به تصمیم‎‌گیری آینده‎‌نگر تحقیق و توسعه استفاده می‎‌شود (Gunashekar et al., 2017). علم‎‌سنجی روشی آماری است که با تجزیه‌وتحلیل کمّی مقالات در زمینه‌ای خاص، روندهای پژوهشی آن را برجسته می‌کندEllegaard & Wallin, 2015) ) و به محققان امکان می‌دهد تا به‌سادگی اطلاعات مدنظر خود را دربارۀ موضوعات دلخواه از میان حجم گستردۀ مقالات منتشرشده در پایگاه‌های علمی مانند وب‌آو ساینس (WoS)، استخراج کنند (Wang & Tian, 2021).

پژوهش‌های متعددی در زمینه‌های مختلف ازجمله روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، علوم اجتماعی و سلامت عمومی ابعاد مختلف احساس تنهایی را در شهرها بررسی کرده‌اند؛ بااینحال، درک جامع از روندها و ارتباطات بین این مطالعات نیازمند رویکردی جامع است. تحلیل شبکه‌ای و استفاده از ابزارهای نوین علم‌سنجی مانند VOSviewer می‌تواند دیدگاه ارزشمندی دربارۀ ساختار دانش موجود و جهت‌گیری‌های آتی پژوهش در حوزۀ تنهایی ارائه دهد. باوجود اهمیت موضوع احساس تنهایی در شهرها و انجام مطالعات متعدد در این زمینه، تاکنون تحلیل جامعی از ساختار و روندهای پژوهشی این حوزه با استفاده از روش‌های تحلیل شبکه‌ای صورت نگرفته است. این شکاف پژوهشی می‌تواند به عدم درک کافی از ارتباطات بین مفاهیم کلیدی، نویسندگان تأثیرگذار و موضوعات نوظهور در این حوزه منجر شود؛ بنابراین، هدف اصلی پژوهش حاضر، انجام تحلیل شبکه‌ای جامع از مطالعات مرتبط با احساس تنهایی در شهرها با استفاده از نرم‌افزار VOSviewer است. پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به سؤالات زیر است:

1. مفاهیم و موضوعات کلیدی (کلمات کلیدی) غالب در ادبیات پژوهشی احساس تنهایی در شهر کدام هستند و چه خوشه‌های مفهومی را تشکیل می‌دهند؟
2. مهم‌ترین پایه‌های فکری و مکاتب نظری (نویسندگان یا آثار) در حوزۀ پژوهش احساس تنهایی شهری کدام هستند و چگونه با یکدیگر مرتبط هستند؟
3. تأثیرگذارترین مقالات ازنظر استناد در مطالعات احساس تنهایی شهری کدام هستند و چه مضامین اصلی را پوشش می‌دهند؟
4. کدام کشورها و نویسندگان بیشترین تولید علمی و بیشترین استناد را در زمینۀ پژوهش احساس تنهایی در شهر به خود اختصاص داده‌اند؟
5. ساختار شبکه‌های همکاری علمی (هم‌نویسندگی) در زمینۀ مطالعات احساس تنهایی شهری چگونه است و کدام نهادها یا گروه‌های پژوهشی نقش محوری در این شبکه ایفا می‌کنند؟
6. خوشه‌ها و گروه‌بندی‌های موضوعی اصلی در میان مقالات منتشرشده در حوزۀ احساس تنهایی شهری کدام هستند و چه شباهت‌های محتوایی بین آن‌ها وجود دارد؟
7. روندهای زمانی در ظهور موضوعات، کلمات کلیدی و رویکردهای پژوهشی در زمینۀ احساس تنهایی شهری چگونه بوده است؟
8. چالش‌ها و شکاف‌های پژوهشی نوظهور در طول زمان چه تغییراتی کرده‌اند و مسیرهای تحقیقاتی آتی در این حوزه به کدام سمت در حرکت است؟

پیشینه و چارچوب نظری

  پیشینۀ پژوهش

پژوهشگران داخلی و خارجی مطالعات خود را بر بررسی احساس تنهایی از ابعاد روان‌شناختی و جامعه‌شناختی متمرکز کرده‌اند. به این مطالعات، به‌ویژه از اواخر قرن بیستم و با رشد شهرنشینی در قارۀ اروپا، بیشتر توجه شده است. اندیشه‌ها و پژوهش‌های راسل نیز در این دوره نقش مهمی در رواج مطالعات مرتبط با تنهایی ایفا کرده‌اند. در جدول زیر، پیشینۀ پژوهش‌ها با تمرکز بر احساس تنهایی، مطالعات علم‌سنجی و ارتباط بین تنهایی و علم‌سنجی در داخل و خارج از کشور ارائه شده است.

جدول 1- پیشینۀ پژوهش

Table 1- Research background

در شکل 1، روند رشد مطالعات و تحقیقات در زمینۀ تنهایی از دهۀ 1950 تا به امروز نمایش داده شده است. براساس این روند، مطالعات در حوزۀ تنهایی را می‌توان در چند دورۀ زمانی متمایز کرد:

رشد تدریجی اولیه تا قبل از سال 2000: در بازۀ زمانی بین دهۀ 1950 تا اواخر دهۀ 1990، پژوهش‌ها در حوزۀ تنهایی با روندی تدریجی و آهسته همراه بود. محققان در این دوره بر مفهوم‌سازی و شناسایی عوامل مؤثر بر تجربۀ تنهایی تمرکز داشتند. مطالعات اولیه عمدتاً در محدودۀ روان‌شناسی بالینی و جامعه‌شناسی صورت می‌گرفت و بیشتر به تعریف، توصیف و بررسی ارتباط تنهایی با اختلالات روانی و سلامت روان فردی اختصاص داشت. ابزارها و روش‌های پژوهشی نیز در این دوره نسبتاً محدود بودند.

شتاب‌گرفتن رشد (2000 تا 2010): از اوایل دهۀ 2000، روند رشد مطالعات در این حوزه شتاب بیشتری به خود گرفت و تعداد مقالات و ارجاعات به‌طور چشمگیری افزایش یافت. محققان پیامدهای تنهایی و ارائۀ راهکارهای کاهش آن را بررسی کردند و ابزارهای سنجش مرتبط با آن را توسعه دادند. همچنین، حوزه‌های پژوهشی مرتبط با تنهایی به رشته‌های متنوعی مانند روان‌شناسی اجتماعی، علوم اعصاب و اپیدمیولوژی گسترش یافت. با پیشرفت فناوری، ابزارهای نوینی مانند تحلیل شبکه‌های اجتماعی برای مطالعۀ دقیق‌تر تنهایی به کار گرفته شد.

دورۀ رشد سریع (2010-2020): در دهۀ 2010، به‌ویژه از سال 2015 به بعد، مطالعات در حوزۀ تنهایی به‌طور نمایی رشد کرده است که نشان‌دهندۀ افزایش چشمگیر توجه جامعۀ علمی به این موضوع است. دامنۀ پژوهش‌ها گسترده‌تر شده و تنهایی در گروه‌های سنی مختلف، فرهنگ‌های گوناگون و شرایط خاص زندگی مانند بیماری یا مهاجرت بررسی شده است. این توسعه نشان‌دهندۀ شناخت عمیق‌تر از ابعاد مختلف تنهایی و تأثیر آن بر جنبه‌های مختلف زندگی افراد است.

دورۀ اوج (2020 به بعد): در سال‌های اخیر، نمودار به اوج خود رسیده و نشان می‌دهد که تنهایی به یکی از موضوعات مهم و محوری در تحقیقات علمی تبدیل شده است. تأثیر همه‌گیری کووید-19 نیز در تشدید این مسئله نقش بسزایی داشت؛ زیرا انزوای اجتماعی ناشی از این همه‌گیری به‌طور گسترده‌ای تنهایی را در سطح جهانی افزایش داد؛ درنتیجه، توجه بیشتری به این حوزه جلب شد و محققان بر توسعۀ مداخلات مؤثر برای کاهش تنهایی و بهبود سلامت روان تمرکز کردند. توجه ویژه به تنهایی در کودکان و نوجوانان نیز به دلیل افزایش نرخ افسردگی و اضطراب در این گروه سنی به یکی از محورهای پژوهشی مهم تبدیل شده است و تحقیقات بیشتری برای درک و مقابله با این مسئله درحال انجام است.

همبستگی انتشارات و ارجاعات: همبستگی بین میزان انتشارات با میزان ارجاعات نشان می‌دهد که با افزایش تعداد انتشارات (نمودار ستونی بنفش)، تعداد ارجاعات (خط آبی) نیز افزایش یافته است. این روند گویای تأثیرگذاری و اهمیت روزافزون مطالعات مرتبط با تنهایی در جامعۀ علمی است. رشد مداوم پژوهش‌های مرتبط با تنهایی بیانگر آن است که این مسئله به یکی از چالش‌های اساسی در حوزۀ سلامت روان در عصر حاضر تبدیل شده است. با‌توجه‌به پیشرفت‌های فناوری و افزایش آگاهی عمومی، انتظار می‌رود در آیندۀ نزدیک درک عمیق‌تری از تنهایی به دست آید و رویکردهای مؤثرتری برای مقابله با آن توسعه یابد. (شکل 1)

شکل 1- روند مطالعات حوزۀ تنهایی

Fig 1- The process of loneliness studies

این روند نشان‌دهندۀ افزایش توجه پژوهشگران در سراسر جهان به اهمیت مسئلۀ تنهایی و پیشرفت در روش‌های مطالعه و درک این پدیده است. بررسی پیشینه‌های علم‌سنجی در داخل و نیز در خارج از کشور نشان می‌دهد که هم‌رخدادی واژگان، به‌عنوان یکی از فنون علم‌سنجی، برای ترسیم ساختار فکری در حوزه‌های علمی مختلف کاربرد دارد. در مطالعات مرتبط در خارج از ایران، از این تکنیک برای ترسیم ساختار مفهومی مهم‌ترین پژوهش‌های حوزۀ تنهایی در زمینه‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی به‌صورت بسیار معدود استفاده شده است؛ بااین‌حال، تاکنون در زمینۀ مطالعات تنهایی شهری، پژوهشی با استفاده از تکنیک کتاب‌سنجی یا هم‌رخدادی واژگان صورت نگرفته است. آنچه تاکنون مطالعه شده است، تنها شهر به‌عنوان بستر در مطالعات اجتماعی و جامعه‌شناسی بوده است، اما شهر به‌عنوان عاملی در ایجاد احساس تنهایی بررسی نشده است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر با به‌کارگیری رویکرد تحلیل شبکه‌ای و بررسی روندهای پژوهشی به تحلیل و نقشه‌برداری ادبیات احساس تنهایی در محیط شهری می‌پردازد و نقش شهر را به‌عنوان عامل ایجاد و تشدید تنهایی کاوش می‌کند. این پژوهش با تبیین ساختار مطالعات مرتبط با احساس تنهایی و پیوند آن با محیط‌های شهری به درک عمیق‌تری از نقش فضاهای شهری در شکل‌گیری این پدیده کمک می‌کند. یافته‌های آن، زمینه‌ساز جهت‌گیری مطالعات آتی در حوزۀ طراحی، برنامه‌ریزی شهری و معماری می‌شوند و بستر مناسبی برای شناسایی و تحلیل عوامل فضامحور مؤثر بر احساس تنهایی فراهم می‌آورند.

چارچوب نظری

تنهایی[12]

تنهایی تجربۀ ناخوشایندی است که زمانی رخ می‌دهد که شبکۀ روابط اجتماعی فرد ازنظر کمّی و کیفی دچار کمبود باشد و حالتی است که فرد، روابط خاص را به شکلی ناخوشایند و غیرقابل‌پذیرش تجربه می‌کند (Gierveld, 1998: 74-75; Gierveld & Raadschelders, 1982). همچنین تجربه‌ای رایج در جهان صنعتی است که با شیوع فزاینده در سرتاسر جهان مواجه اس ت(Heinrich & Gullone, 2006; Nowland et al., 2017). به‌طورکلی تنهایی یک ساختار روان‌شناختی چندبعدی است که به‌عنوان تجربۀ ناخوشایند ناشی از تضاد بین انتظارات و روابط اجتماعی واقعی یک فرد در نظر گرفته می‌شود (Weiss, 1973 De Koning et al., 2017;).

تحلیل علم‌سنجی[13]

علم‌سنجی رویکردی نوظهور است که مجموعه‌ای از انتشارات دانشگاهی مانند مقالات مجلات، فصل ها و سایر انتشارات علمی را ارزیابی می‌کند تا شواهد و بینش‌هایی را دربارۀ یک زمینه، موضوع یا رشته ارائه دهد (Zhang et al., 2019) این رویکرد تجزیه‌وتحلیل کمّی و کیفی سیستم و ویژگی‌های مطالعات در ادبیات پژوهش را ازطریق ریاضیات و آمار ارائه می‎‌دهد (Yu et al., 2023). علم‌سنجی روشی است که با آشکارکردن روندهای تحقیق در طول زمان و مضامین بررسی‌شده، شناسایی تغییرات در رشته‌ها و شناسایی مولدترین دانشمندان و مؤسسات، تصویری کلی از تحقیقات جاری آشکار می‎‌کند Aria & Cuccurullo, 2017; Karakus et al., 2019)) و در شناسایی نویسندگان مهم، منابع، وابستگی‌ها و روش‌های استفاده‌شده در یک زمینۀ خاص مفید است (Yu et al., 2023). همچنین به کشف روندها و موضوعات مرتبط با زمینۀ مطالعه‌شده منجر می‎‌شود (Rojas-Sánchez et al., 2023). ارزیابی کیفیت مطالعات منتشرشده در بازۀ زمانی مشخصی را نیز امکان‌پذیر می‎‌کند (Zhang et al., 2020).

روش‌شناسی پژوهش

  روش پژوهش

از منظر فلسفی، پژوهش حاضر بر پایۀ پراگماتیسم[14] و پاردایم تفسیری استوار است. این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر نوع پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی‌بر رویکرد علم‌سنجی است. داده‌های این پژوهش براساس مقالات نمایه‌شده در پایگاه وب‌آو ساینس گردآوری[15] شده است. در تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش‌ها و تکنیک‌های کتاب‌سنجی و علم‌سنجی و به‌طور خاص هم‌رخدادی واژگان با استفاده از نرم‌افزار وس‌ویور[16] بهره گرفته شده است. مدل‌های تحلیل در پژوهش شامل تحلیل استنادی[17] به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین روش‌ها است که با شمارش تعداد ارجاعات به مقالات و شناسایی نویسندگان تأثیرگذار، امکان ارزیابی اثرگذاری علمی را فراهم می‌آورد. در کنار آن، تحلیل هم‌استنادی[18] روابط موضوعی میان مقالات و نویسندگان را بررسی می‌کند. همچنین تحلیل هم‌نویسندگی[19] با هدف کشف و بررسی شبکه‌های همکاری بین پژوهشگران و مؤسسات علمی انجام می‌شود. تحلیل کلیدواژه‌ها [20]نیز با بررسی فراوانی و هم‌رخدادی کلمات کلیدی، روندهای پژوهشی را شناسایی می‌کند؛ درنهایت، تحلیل انتشارات[21] با مطالعۀ روند انتشار مقالات در بازه‌های زمانی مختلف، تصویری از رشد و توسعۀ حوزۀ مطالعه‌شده ارائه می‌دهد. در شکل 2 لایه‎‌های پژوهش با عنوان پیاز پژوهش از دیدگاه فلسفی حاکم تا روش جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها ارائه شده است.

شکل 2:-مدل پیاز فرایند پژوهش (برگرفته از: دانایی‌فرد و همکاران، 1383)

Fig 2- The Research Process Onion Model (Adapted from: Danaeifard et al., 2004)

  مدل مفهومی و فرایندی پژوهش

در شکل 3، مدل فرایندی پژوهش ارائه شده است. در گام نخست، با مرور ادبیات پژوهشی در حوزۀ تنهایی، شبکه‌ای از واژگان مرتبط با این موضوع در مطالعات پیشین و مبانی نظری تشکیل شد. سپس، با استفاده از این واژگان، جست‌وجو در پایگاه دادۀ وب‌آوساینس انجام و پایگاه دادۀ اولیه ایجاد شد. در این مرحله، پژوهش‌های مرتبط با موضوع تنهایی شناسایی و بررسی شدند. در گام بعد، در مرحلۀ بعد با به‌کارگیری فیلترهای مناسب و استفاده از عملگرهای منطقی مانند AND و OR، دامنۀ جست‌وجو به‌طور هدفمند به حوزۀ موضوعی مدنظر محدود شد تا پایگاه دادۀ نهایی استخراج شود. سپس داده‌های منتخب برای انجام تحلیل‌های علم‌سنجی و ترسیم نقشه‌های علمی وارد نرم‌افزار وس‌ویور شده و نتایج به‌دست‌آمده تفسیر و تحلیل شد.

شکل 3- مدل فرایندی پژوهش

Fig 3- Research process model

مدل مفهومی، استراتژی جست‌وجو و استخراج داده‎‌ها از وب‌ آو ساینس[22].

در شکل 4 مدل مفهومی پژوهش در قالب استراتژی جست‌وجو و استخراج داده و چگونگی منجرشدن آن به نتایج برای تحلیل ارائه شده است؛ براین‌اساس نتایج جست‌وجو بدون محدویت زمانی از گذشته تا May 13, 2024 در پایگاه وب آو ساینس  بوده است. جامعۀ آماری پژوهش در ابتدا بدون محدودیت جست‌وجو در زمینۀ تنهایی 8362 مقاله بوده است. سپس به‌منظور محدودکردن پایگاه دادۀ مرتبط با قلمرو موضوعی پژوهش روش‎‌های استخراجی متفاوتی براساس واژه‌های کلیدی پژوهش امتحان  و نتایج هر روش بررسی شد. این اقدام تکرار شد تا الگوریتم بهینۀ جست‌وجو متناسب با پژوهش به دست آمد. سپس براساس آن 310 مقالۀ نهایی مربتط با موضوع پژوهش برای استفاده در تحلیل هم‌رخدادی استخراج شد و بدین منظور وارد نرم‌افزار برای تحلیل و خروجی‌گرفتن تفسیر شدند.

شکل 4- مدل مفهومی پژوهش

Fig 4- Conceptual model of the research

 یافته‌های پژوهش

تحلیل هم‌رخدادی واژگان

تحلیل هم‌رخدادی رویکردی پژوهشی است که برای واکاوی عمیق ارتباطات مفهومی در مجموعه‌ای از متون علمی به کار می‌رود. این روش به شناسایی الگوهای مفهومی و کشف پیوندهای معنایی میان واژگان کلیدی در یک حوزۀ مطالعاتی کمک می‌کند. در پژوهش حاضر، تحلیل هم‌رخدادی بر روی 746 کلیدواژۀ مرتبط با موضوع تنهایی و شهر انجام شده است. از مجموعۀ واژگان بررسی‌شده، 35 واژه با حداقل چهار بار تکرار شناسایی شدند. پس از حذف واژگان غیرعمومی، 34 واژۀ نهایی برای تحلیل انتخاب شدند. نتایج تحلیل نشان داد:

واژگان کانونی: واژه‌های کلیدی «تنهایی» (225 بار)، «انزوای اجتماعی» (32 بار)، «سلامت روان» (27 بار)، «افسردگی» (25 بار)، «حمایت اجتماعی» (23 بار)، «سالمندان» (22 بار)، و «کووید-19» (21 بار) بیشترین فراوانی را در این مطالعات به خود اختصاص داده‌اند.

روند زمانی مفاهیم: در سال‌های اخیر، دامنۀ مطالعات مرتبط با «احساس تنهایی» گسترش یافته و مفاهیمی نوظهور همچون «کووید-۱۹»، «بیماری‌های همه‌گیر»، «جنسیت»، «رسانه‌های اجتماعی»، «رفاه»، «سلامت روان» و «کیفیت زندگی» به‌طور فزاینده‌ای در کنار مفاهیم کلاسیکی مانند «انزوای اجتماعی»، «افسردگی» و «حمایت اجتماعی» مطرح شده‌اند. حضور پررنگ واژگانی با رنگ‌های زرد و سبز در این نقشه، نشان‌دهندۀ تمرکز مطالعات بر این مفاهیم در سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ است (شکل 6).

تحولات مکانی: از سال ۲۰۲۰ به بعد، مفاهیمی مانند «شهر[23]» و «روستا»[24]  به‌عنوان واژگان کلیدی نوظهور در مطالعات مرتبط با احساس تنهایی وارد شده‌اند و نشان‌دهندۀ افزایش توجه پژوهشگران به بُعد فضایی، مکانی و جغرافیایی این پدیده در زمینه‌های شهری و روستایی هستند (شکل 6).

پرتکرارترین کلمات براساس تحلیل هم‌رخدادی در 7 خوشۀ مختلف با رنگ‌های متفاوت دسته‌بندی شده‌اند. نتیجۀ این خوشه‌بندی در جدول 2 ارائه شده است. براساس این تحلیل، واژۀ «شهر» و ویژگی‌های مرتبط با آن به‌عنوان کلمات کلیدی در خوشۀ شماره 4 با رنگ زرد جای گرفته‌اند.

در نمایش بصری تحلیل، واژگان با فراوانی زیاد در دایره‌های بزرگ‌تر و واژگان با تکرار کمتر در دایره‌های کوچک‌تر نمایش داده شده‌اند. این تصویرسازی امکان درک سریع‌تر و عمیق‌تر از ساختار مفهومی حاکم بر مطالعات تنهایی را فراهم می‌کند. چنین تحلیلی نه‌تنها روندهای پژوهشی موجود را آشکار می‌سازد، بلکه زمینه‌ای برای شناسایی خلأهای پژوهشی و جهت‌گیری‌های آتی در مطالعات مرتبط با تنهایی فراهم می‌آورد.

جدول 2- واژه‌های کلیدی پرتکرار در پژوهش‌ها

Table 2- Frequently used keywords in research

جدول 3- خوشه‌بندی واژه‌های کلیدی

Table 3- Clustering of keywords

تحلیل هم‌استنادی

تحلیل هم‌استنادی (Co-citation Analysis) یکی از ابزارهای کلیدی در مطالعات علم‌سنجی است که با بررسی استنادهای مشترک میان منابع علمی، نویسندگان یا مجلات، روابط میان آن‌ها را تحلیل می‌کند. این روش بر مبنای دفعاتی عمل می‌کند که دو منبع توسط یک مقالۀ ثالث به‌طور هم‌زمان استناد شده‌اند و از این طریق ساختار فکری و شبکۀ دانش در یک حوزۀ پژوهشی را آشکار می‌سازد. تحلیل هم‌استنادی به‌طور خاص، منابعی را شناسایی می‌کند که به‌عنوان ارکان اساسی و تأثیرگذار در یک حوزه شناخته می‌شوند. در جدول 4، تعداد 15 مقالۀ پراستناد و مرجع در زمینۀ «تنهایی و شهر[25]» براساس این تحلیل استخراج شده‌اند. در میان آن‌ها، مقاله‌ای با عنوان «مقیاس تنهایی UCLA (نسخه 3): پایایی، روایی و ساختار عاملی» که راسل در سال 1996 در فصلنامۀ سنجش شخصیت منتشر کرده است، به‌عنوان پراستنادترین پژوهش در این حوزه شناخته می‌شود. این مقاله نسخۀ بازنگری‌شده‌ای از مقیاس اندازه‌گیری تنهایی را ارائه کرده و نسخۀ سوم آن را معرفی کرده است که ازنظر پایایی و روایی بهبود یافته است. این تحلیل علاوه‌بر شناسایی مقالات بنیادین، زمینه‌ساز فهم بهتر جریان‌های پژوهشی و تأثیرگذاری مطالعات علمی در حوزۀ تنهایی و شهر است.

جدول 4- پراستنادترین مقالات مرجع حوزۀ تنهایی و شهر

Table 4- Most highly cited articles in the field of loneliness and the city

شکل 7- پراستنادترین مقاله‌های مرجع حوزۀ تنهایی و شهر

Fig 7- Most highly cited articles in the field of loneliness and the city

تحلیل استنادی

تحلیل استنادی در حوزۀ تنهایی شهری، به ارزیابی کمّی و کیفی جامع تولیدات علمی در این زمینه منجر شد. با بررسی دقیق و سیستماتیک استنادها، میزان تأثیرگذاری و اعتبار علمی منابع، مقالات، نویسندگان و مؤسسات مرتبط مشخص شد. این فرایند، ضمن شناسایی پراستنادترین منابع، به تعیین روندهای پژوهشی غالب در حوزۀ تنهایی شهری کمک کرد و درک عمیق‌تری از ساختار معرفتی و محتوایی این قلمرو علمی فراهم آورد؛ علاوه‌براین، رویکرد مذکور امکان رتبه‌بندی پژوهشگران و مؤسسات را براساس کمیت و کیفیت استنادات میسر ساخت که معیاری معتبر برای سنجش اعتبار و نفوذ علمی در این حوزه به شمار می‌آید. به‌طورکلی، نتایج این تحلیل تمرکز پژوهش‌ها بر موضوعات خاص و تأثیرگذار در زمینۀ تنهایی شهری را نشان می‌دهد و به روشن‌شدن روندهای توسعۀ علمی و گسترش دانش در این حوزه کمک می‌کند.

مقاله‌ها با بیشترین استناد

در جدول 5، وضعیت مقالاتی که بیشترین تعداد استناد را دریافت کرده‌اند، براساس تحلیل استنادی ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد که از میان تمامی مقالات بررسی‌شده، 16 مقاله دارای بیش از 110 استناد بوده‌اند. در این میان، مقالۀ «پیش‌بینی‌ها و علل ذهنی تنهایی در جمعیت سالمند[26]» اثر ساویکو[27] که در سال 2005 منتشر شده است، با 404 استناد در رتبۀ نخست قرار دارد. بررسی روند زمانی نیز حاکی‌ازآن است که مقالات روتاسالو[28] (2006)، ساویکو (2005) و کوهن-منسفیلد [29](2016) بیشترین نقش را در ایجاد و توسعۀ شبکه‌ای از پژوهش‌ها در دورۀ بررسی‌شده ایفا کرده‌اند. این یافته‌ها نشان‌دهندۀ تأثیرگذاری این مقالات در شکل‌گیری جریان‌های پژوهشی در حوزۀ تنهایی است.

جدول 5- مقاله‌ها با بیشترین استناد

Table 5- Most cited articles

شکل 8- روند زمانی مقاله‌های پراستناد

Fig 8- Temporal trend of highly cited articles

کشورها با بیشترین مقاله و استناد در زمینۀ تنهایی و شهر

در جدول 6 و شکل  9 و 10 وضعیت کشورهای دارای بیشترین مقالات و استنادها در زمینۀ تنهایی ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد که درمجموع، 53 کشور در این حوزه تولیدات علمی داشته‌اند که از این تعداد، 16 کشور حداقل 5 سند منتشر کرده‌اند. در این میان، چین با 66 سند و آمریکا با 65 سند به ترتیب در رتبه‌های اول و دوم قرار دارند و ایران با 7 سند در جایگاه سیزدهم قرار گرفته است. تحلیل وضعیت استنادها نشان می‌دهد که مقالات منتشرشده در آمریکا با 2134 استناد، اختلاف چشمگیری با سایر کشورها دارند و در رتبۀ نخست قرار گرفته‌اند. پس از آن، انگلستان با 30 سند و 1247 استناد و چین با 66 سند و 1128 استناد به ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند. این نتایج نشان می‌دهد که سه کشور آمریکا، انگلستان و چین بیشترین همکاری و نقش را در تولید علم و گسترش دانش در حوزۀ تنهایی ایفا کرده‌اند.

جدول 6- کشورها با بیشترین مقاله و استناد در زمینۀ تنهایی

Table 6- Countries with the most articles and citations in the field of loneliness

نویسنده‌ها با بیشترین مقاله و استناد در حوزۀ تنهایی و شهر

در جدول 7 پژوهشگرانی نشان داده می‌شود که بیشترین مقاله‌ها و بیشترین استناد به مقاله‌های آنها ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد که در این حوزه 1259 نویسنده در تولید 310 مقاله با هم همکاری داشته‌اند. از این تعداد 10 نویسنده حداقل دو مقاله در این زمینه داشته‌اند؛ لی، شی‌شوئه و کونگ، فان‌لی با 4 مقاله بیشترین تعداد مقاله‌ها را داشته‌اند؛ ولی پیتکالا، ساویکو، استراندبرگ و تیلویس با 644 استناد به‌عنوان پراستنادترین نویسنده‌ها در این حوزه شناخته می‌شوند.

جدول 7- نویسنده‌ها با بیشترین مقاله و استناد در حوزۀ تنهایی و شهر

Table 7- Authors with the most articles and citations in the field of loneliness and the city

تحلیل شبکۀ هم‌نویسندگی

بررسی وضعیت شبکۀ هم‌تألیفی و همکاری علمی میان کشورها نشان می‌دهد که آمریکا، انگلستان و چین گسترده‌ترین و قوی‌ترین شبکه‌های همکاری را در این حوزه ایجاد کرده‌اند. در میان کشورهایی که بیش از سه سند علمی در این زمینه تولید کرده‌اند، آمریکا با قدرت پیوند 30 دارای قوی‌ترین شبکۀ همکاری است. تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که آمریکا بیشترین تعامل را با چین با قدرت پیوند 11 و سپس با انگلستان با قدرت پیوند 4 برقرار کرده است. این یافته‌ها نشان‌دهندۀ نقش برجستۀ این سه کشور در شکل‌دهی و تقویت تعاملات علمی بین‌المللی در این حوزۀ پژوهشی است.

جدول 8- شبکۀ هم‌تألیفی و همکاری علمی میان کشورها

Table 8- Co-authorship and scientific collaboration network among countries

شکل 12: شبکۀ هم‌تألیفی و همکاری علمی میان کشورها

Figure 12: Co-authorship and Scientific Collaboration Network Among Countries

 شکل 13- وضعیت تراکم تألیف‌ها در شبکۀ هم‌تألیفی کشورها

Fig 13- Density status of the co-authorship network among countries

تحلیل هم‌استنادی

تحلیل شبکه‌ای هم‌استنادی براساس منابع مورد استناد مقالات، اثرگذارترین و پراستنادترین نشریات را در حوزۀ مطالعه‌شده شناسایی می‌کند. نتایج این تحلیل نشان داد که پژوهش‌های این حوزه در 213 نشریۀ متفاوت منتشر شده‌اند که از این میان، 10 نشریه با انتشار حداقل 4 مقاله بیشترین تأثیر را در این زمینه داشته‌اند. این نشریات در جدول 9 ارائه شده‌اند. در میان این نشریات، مجلۀ بین‌المللی تحقیقات زیست‌محیطی و بهداشت عمومی با انتشار 11 مقاله و 384 استناد، به‌عنوان اثرگذارترین نشریه در این حوزه شناخته شده است. ازنظر تعداد مقالات، بی‌ام‌سی ژریاتریک (مجلۀ تخصصی پیری) با 9 مقاله و بی‌ام‌سی بهداشت عمومی با 8 مقاله در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند؛ بااین‌حال، ازنظر تعداد استنادها، مجلۀ روا‌نشناسی اجتماعی و پیری و جامعه بیشترین تأثیرگذاری را داشته‌اند. همچنین، بررسی قدرت پیوند در شبکۀ همکاری استنادی نشان داد که مجلۀ بین‌المللی تحقیقات زیست‌محیطی و بهداشت عمومی، بی‌ام‌سی ژریاتریک، سلامت و مراقبت‌های اجتماعی در جامعه و پیری و سلامت روان با قدرت پیوند شبکه‌ای بیش از 500، در رتبه‌های اول تا چهارم قرار دارند. این یافته‌ها بیانگر نقش کلیدی این نشریات در تولید و انتشار دانش در حوزۀ بررسی‌شده هستند.

جدول 9- تحلیل شبکه‌ای هم‌استنادی

Table 9- Co-citation network analysis

شکل 14- تحلیل شبکه‌ای هم‌استنادی

Fig 14- Co-citation network analysis

تحلیل گرایشات زمانی (Temporal Trends)

شکل 15 روند تغییرات را در طول زمان در حوزۀ مطالعه‌شده نشان می‌دهد؛ براین‌اساس روند مطالعات به شرح زیر بوده است:

قبل از دهۀ 1990 (دورۀ شکل‌گیری اولیه): بازۀ زمانی 1970 تا 1990 به‌عنوان دورۀ آغازین مطالعات در زمینۀ «تنهایی» شناخته می‌شود. در این دوره، تعداد انتشارات بسیار کم است که نشان‌دهندۀ توجه محدود محققان به این موضوع است. این امر حاکی‌ازآن است که «تنهایی» هنوز به‌عنوان حوزۀ تحقیقاتی درخور ‌توجه و توسعه‌یافته مطرح نبوده است.

دهۀ 1990 تا اوایل دهۀ 2000: (مرحلۀ ظهور): در این دوره، فعالیت‌های پژوهشی درحال شکل‌گیری بودند و مقالات منتشرشده به‌تدریج افزایش یافتند؛ هرچند تأثیر آن‌ها هنوز محدود بود. باوجود افزایش تدریجی تعداد مقالات، استنادها در این بازۀ زمانی به‌طور نسبی کم بودند. در این سال‌ها، پژوهشگران عمدتاً بر مسائل دیگر اجتماعی و روان‌شناختی تمرکز داشتند؛ بااین‌حال، بررسی دقیق‌تر مطالعات این دوره نشان‌دهندۀ ظهور نخستین نظریه‌ها و مفاهیم مرتبط با این حوزه است که روند تکامل آن‌ها را در زمان‌های بعدی می‌توان دنبال کرد.

دورۀ آغاز رشد تدریجی و شناخته‌شدن بیشتر (2000 تا 2010): از سال 2000 تا 2010، نمودار نشان‌دهندۀ افزایش تدریجی تعداد مقالات منتشرشده است. این تغییر حاکی‌ازآن است که محققان به‌تدریج به اهمیت موضوع «تنهایی در محیط شهری» پی برده و تحقیقات بیشتری در این زمینه آغاز کرده‌اند. در این دوره، استنادها نیز به‌طور جزئی افزایش یافته‌اند که نشان‌دهندۀ جلب توجه بیشتر به برخی از مقالات منتشرشده در این سال‌هاست؛ بااین‌حال، این رشد هنوز به اندازۀ جهش چشمگیر دهۀ بعدی نبوده است. تنوع موضوعات بررسی‌شده در این دوره نیز افزایش یافته و محققان ابعاد مختلف احساس تنهایی را در شهرها بررسی کرده‌اند. در این زمان، مطالعات بیشتری درخصوص عوامل و بسترهای اجتماعی تأثیرگذار بر تنهایی در شهرها انجام شده است.

 دهۀ 2010 تا 2020 (رشد و افزایش چشمگیر توجه به موضوع): از سال 2010 به بعد، جهشی چشمگیر در تعداد مقالات منتشرشده در زمینۀ «تنهایی در بستر شهر» مشاهده می‌شود که نشان‌دهندۀ تبدیل این موضوع به یکی از مسائل مهم و جذاب برای محققان است. روند صعودی انتشار مقالات در این دوره به طرز چشمگیری بیشتر از دهه‌های قبل است و این افزایش به‌وضوح مشاهده می‌شود. این رشد درخور توجه ناشی از افزایش آگاهی عمومی و توجه فزاینده به چالش‌های اجتماعی و روان‌شناختی مرتبط با زندگی در محیط شهری، به‌ویژه در جوامع مدرن است؛ علاوه‌براین، در همین دوره، استنادها نیز به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. نمودار استنادها (خط آبی) نشان می‌دهد که مقالات منتشرشده از سال 2010 به بعد، تأثیرات بیشتری در جامعۀ علمی داشته‌اند و به میزان چشمگیری مورد استناد قرار گرفته‌اند.

دهۀ 2020 تا 2024 (نمو بیشتر و دقت بیشتر در تحلیل‌ها): در این دوره، تعداد مقالات منتشرشده همچنان روند صعودی خود را ادامه می‌دهد که نشان می‌دهد موضوع «تنهایی در بستر شهرها» همچنان توجه زیادی را جلب کرده است؛ بااین‌حال، به نظر می‌رسد که این موضوع وارد مرحله‌ای از تثبیت شده باشد و پژوهشگران به جنبه‌های خاص‌تر و تخصصی‌تری از این مسئله پرداخته‌اند. این افزایش مداوم علاقه به موضوع تنهایی به عواملی چون گسترش شبکه‌های اجتماعی، رشد شهرنشینی، تغییرات در ساختار خانواده و دیگر تغییرات اجتماعی مرتبط است. تحلیل‌های عمیق‌تر این دوره به محققان کمک می‌کند تا به موضوعات نوظهور و چالش‌های جدیدی پی ببرند که در این حوزه وجود دارد و همچنین تأثیر همه‌گیری کووید-19 بر احساس تنهایی و مطالعات مرتبط با آن را بررسی کنند. استنادها نیز در این دوره همچنان درحال افزایش است، اما به نظر می‌رسد که اوج رشد استنادها در سال‌های 2019 و 2020 بوده باشد.

بررسی سیر تکوین مطالعات تنهایی در شهر نشان می‌دهد که در دهه‌های گذشته، مفهوم تنهایی در بستر شهر همواره در ارتباط با عوامل و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، اجتماعی، روان‌شناختی، ویژگی‌های فردی و همچنین تأثیرات همه‌گیری کووید-19 قرار داشته است؛ بااین‌حال، شکاف‌های درخور توجهی در مطالعات موجود وجود دارد، به‌طوری‌که نقش شهر به‌عنوان عامل تشدیدکننده یا ایجادکنندۀ احساس تنهایی به‌طور کامل بررسی نشده است. در بسیاری از موارد، زمانی که واژه‌های کلیدی «شهر» و «تنهایی» به‌طور هم‌زمان استفاده می‌شوند، شهر تنها به‌عنوان بستر مطالعه محسوب می‌شود و توجه کافی به نقش فعال آن در شکل‌دهی به تجربۀ تنهایی نداشته‌اند.

شکل 15- نمودار زیر روند تغییرات در طول زمان در حوزه مورد مطالعه

Fig 15- The trend of changes over time in the study area

بحث و نتیجه‌

دگرگونی‌های بنیادین در ارکان زندگی اجتماعی و پیدایش اشکال جدیدی از روابط شهری در دهه‌های اخیر، توجه بسیاری از پژوهشگران علوم انسانی و میان‌رشته‌ای را جلب کرده است. این تغییرات به ظهور عواملی منجر شده‌اند که بنیان‌های روابط اجتماعی و اخلاقی در شهرهای معاصر را تضعیف کرده‌اند. یکی از این آسیب‌ها که انسجام اجتماعی و زیست‌پذیری شهری را تهدید می‌کند، پدیدۀ تنهایی است. احساس تنهایی شهری به‌عنوان پدیده‌ای روانی و اجتماعی، به نوعی کسالت ناشی از جدایی بین سوژه و محیط اطراف تبدیل شده است؛ درنتیجه، برنامه‌ریزی شهری باید از ایجاد محیط‌هایی جلوگیری کند که باعث افزایش احساس تنهایی و تأثیرات منفی آن بر سلامت افراد می‌شود؛ بااین‌حال، درحالی‌که مطالعات متعددی در زمینۀ انزوای اجتماعی وجود دارد، پژوهش‌های معدودی درخصوص تنهایی محیطی یا تنهایی شهری انجام شده است که نتیجۀ ارتباط انسان با فضای شهری است.

تجزیه‌وتحلیل علم‌سنجی به‌عنوان رویکردی نوین، مجموعه‌ای از انتشارات علمی را ارزیابی می‌کند تا شواهدی دربارۀ روندها، شکاف‌ها و پیشرفت‌های یک رشته یا موضوع ارائه دهد. این تحلیل امکان شناسایی کیفیت مطالعات منتشرشده در بازۀ زمانی خاصی را فراهم می‌کند و می‌تواند به هدایت پژوهش‌های آینده کمک کند. در زمینۀ تنهایی شهری، بررسی روندهای پژوهشی می‌تواند شکاف‌های موجود در دانش این حوزه را شناسایی کند و زمینه‌های جدیدی برای تحقیق فراهم آورد. استفاده از روش‌های تحلیل شبکه‌ای و ابزارهایی مانند VOSviewer می‌تواند به درک ساختار موجود و جهت‌گیری‌های آینده کمک کند. باوجود اهمیت موضوع احساس تنهایی در شهرها، تاکنون تحلیل جامعی از ساختار و روندهای پژوهشی این حوزه با استفاده از روش‌های تحلیل شبکه‌ای صورت نگرفته است. این شکاف پژوهشی می‌تواند مانع از درک دقیق ارتباطات بین مفاهیم کلیدی، نویسندگان تأثیرگذار و موضوعات نوظهور شود. هدف این پژوهش، انجام تحلیل شبکه‌ای جامع از مطالعات مرتبط با احساس تنهایی در شهرها با استفاده از نرم‌افزار VOSviewer بوده است. جامعۀ آماری پژوهش در ابتدا شامل 8362 مقاله بدون محدودیت جست‌وجو در زمینۀ تنهایی بود. برای محدودکردن پایگاه داده به قلمرو موضوعی پژوهش، روش‌های استخراج مختلف براساس واژه‌های کلیدی آزمایش شد و نتایج هر روش بررسی شد. این فرایند تکرار شد تا الگوریتم بهینۀ جست‌وجو برای پژوهش تعیین شود؛ درنهایت، 310 مقالۀ نهایی مرتبط با موضوع پژوهش برای تحلیل هم‌رخدادی استخراج و وارد نرم‌افزار برای تحلیل و تفسیر شدند. بررسی نتایج پژوهش براساس فرایند کتاب‌سنجی نشان داد که:

• مطالعات تنهایی از دهۀ 1950 تا اواخر دهۀ 1990 با رشد تدریجی همراه بود، عمدتاً در حوزۀ روان‌شناسی بالینی و جامعه‌شناسی متمرکز بود و بر شناسایی عوامل مؤثر بر تجربۀ تنهایی تأکید داشت. از دهۀ 2000، رشد پژوهش‌ها شتاب گرفت و به حوزه‌های مختلفی مانند روان‌شناسی اجتماعی و علوم اعصاب گسترش یافت. دهۀ 2010 شاهد رشد نمایی مطالعات در این زمینه بود و تنهایی را در گروه‌های سنی مختلف و شرایط خاص زندگی بررسی شد. از 2020 به بعد، با تأثیر همه‌گیری کووید-19، تحقیقات به اوج خود رسید و توجه به تنهایی به یکی از محورهای اصلی پژوهش‌های علمی تبدیل شد.
• نتایج تحلیل هم‌رخدادی واژه‌های کلیدی نشان داد که واژگان کانونی شامل «تنهایی»، «انزوای اجتماعی»، «سلامت روانی»، «افسردگی»، «حمایت اجتماعی»، «سالمندان» و «کووید-19» بیشترین فراوانی را داشته‌اند. در سال‌های اخیر، مفاهیمی مانند «کرونا»، «بیماری‌های همه‌گیر»، «جنسیت»، «رسانه‌های اجتماعی» و «وضعیت رفاه» به مطالعات تنهایی افزوده شده‌اند. از سال 2020 به بعد، «شهر» و «روستا» به‌عنوان واژگان کلیدی در این حوزه ظهور کرده‌اند.
• تحلیل هم‌استنادی نشان داد که مقالۀ «مقیاس تنهایی UCLA (نسخه 3)» که راسل در 1996 منتشر کرد، پراستنادترین مقالۀ مرجع در حوزۀ «تنهایی و شهر» است. این مقاله نسخۀ بازنگری‌شده‌ای از مقیاس اندازه‌گیری تنهایی را معرفی کرده و به بهبود پایایی و روایی آن پرداخته است.
• براساس تحلیل استنادی، 16 مقاله بیش از 110 استناد داشته‌اند که مقالۀ «پیش‌بینی‌ها و علل ذهنی تنهایی در جمعیت سالمند» اثر ساویکو (2005) با 404 استناد در رتبۀ نخست قرار دارد. مقالات روتاسالو (2006)، ساویکو (2005) و کوهن-منسفیلد (2016) بیشترین تأثیر را در توسعۀ پژوهش‌ها در این حوزه داشته‌اند.
• تحلیل وضعیت کشورهای تولیدکنندۀ مقالات در حوزۀ تنهایی نشان می‌دهد که چین با 66 سند و آمریکا با 65 سند در رتبه‌های اول و دوم قرار دارند و ایران با 7 سند در جایگاه سیزدهم است. ازنظر استنادها، آمریکا با 2134 استناد پیشتاز است و انگلستان و چین به ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند.
• تحلیل هم‌نویسندگی نشان می‌دهد که 1259 نویسنده در تولید 310 مقاله در حوزۀ تنهایی همکاری داشته‌اند. از این میان، لی، شی‌شوئه و کونگ، فان‌لی با چهار مقاله بیشترین تعداد مقاله را داشته‌اند؛ درحالی‌که پیتکالا، ساویکو، استراندبرگ و تیلویس با 644 استناد، پراستنادترین نویسندگان این حوزه شناخته می‌شوند.
• تحلیل شبکه‌ای هم‌منبعی نشان داد که پژوهش‌های حوزۀ تنهایی در 213 نشریه منتشر شده‌اند. از این میان، مجلۀ بین‌المللی تحقیقات زیست‌محیطی و بهداشت عمومی با 11 مقاله و 384 استناد، بیشترین تأثیر را داشته است. همچنین، نشریات بی‌ام‌سی ژریاتریک و بی‌ام‌سی بهداشت عمومی ازنظر تعداد مقالات و مجلۀ روان‌شناسی اجتماعی و پیری و جامعه ازنظر استنادها، بیشترین تأثیر را در این حوزه نشان دادند.
• بررسی سیر تکوین مطالعات تنهایی در شهر نشان می‌دهد که در دهه‌های گذشته، مفهوم تنهایی در بستر شهر همواره در ارتباط با عوامل و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، اجتماعی، روان‌شناختی، ویژگی‌های فردی و همچنین تأثیرات همه‌گیری کووید-19 قرار داشته است؛ بااین‌حال، شکاف‌های درخور توجهی در مطالعات موجود وجود دارد، به‌طوری‌که نقش شهر به‌عنوان عامل ایجادکننده یا تشدیدکنندۀ احساس تنهایی به‌طور کامل بررسی نشده است. در بسیاری از موارد، زمانی که واژه‌های کلیدی «شهر» و «تنهایی» به‌طور هم‌زمان استفاده می‌شوند، شهر تنها به‌عنوان بستر مطالعه محسوب می‌شود و توجه کافی به نقش فعال آن در شکل‌دهی به تجربۀ تنهایی نداشته‌اند.
• نتایج پژوهش نشان می‌دهد که باتوجه‌به اهمیت روزافزون موضوع تنهایی در قرن 21 به‌عنوان یک معضل اجتماعی پیچیده، نیاز مبرم به انجام پژوهش‌های گسترده و چندوجهی در زمینۀ رابطۀ بین شهر و تنهایی احساس می‌شود. این موضوع، ضرورت ایجاد شبکه‌های همکاری بین‌المللی میان محققان و مراکز علمی مختلف را برجسته می‌کند و همچنین به‌کارگیری رویکردهای نوین، روش‌ها و ابزارهای تحلیلی پیشرفته را در مطالعات این حوزه ضروری می‌سازد تا بتوان به درک بهتری از ابعاد مختلف این پدیدۀ اجتماعی رسید و راهکارهای مؤثری برای مقابله با آن ارائه داد.

در این پژوهش، روندهای پژوهشی، شبکه‌های همکاری و هم‌نویسندگی و سیر تکوین مطالعات تنهایی بررسی نشد. نتایج آن نشان می‌دهد که شناسایی شکاف‌های پژوهشی در زمینۀ «تنهایی و شهر» می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای پژوهشگران این حوزه عمل کند. این شناسایی می‌تواند به ایجاد شبکه‌های همکاری بین‌المللی، شناسایی منابع مرجع و مقالات پر استناد و همچنین شناسایی واژه‌های کلیدی جدید در این حوزه کمک کند. به‌ویژه، نتایج این پژوهش می‌تواند مسیرهای جدیدی برای تحقیقات آینده فراهم کند و به گسترش دامنۀ مطالعات در این زمینۀ علمی یاری رساند.

[1] Loneliness

[2] Social withdrawal

[3] Sachs

[4] Marziali

[5] Albasheer

[6] Banerjee

[7] CAO

[8] Basharat Hussain

[9] Danvers

[10] Guthmuller

[11] Jing et al.

[12] Loneliness

[13] Scientometrics

[14] Pragmatism

[15] Web of Science

[16] VOSviewer

[17] Citation Analysis

[18] Co-Citation Analysis

[19] Co-Authorship Analysis

[20] Keyword Analysis

[21] Publication Analysis

[22] Web of Science

[23] Urban

[24] Rural

[25] UCLA Loneliness Scale (Version 3): reliability, validity, and factor structure

[26] Predictors and subjective causes of loneliness in an aged population

[27] Savikko

[28] Routasalo

[29] Cohen-mansfield