پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,867 |
| تعداد مقالات | 15,174 |
| تعداد مشاهده مقاله | 42,895,032 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 17,010,062 |
بررسی وضعیت پراکندگی و وسعت ریگزارهای ایران با استفاده از روشهای سنجش از دوری | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| جغرافیا و برنامه ریزی محیطی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 5، دوره 36، شماره 2 - شماره پیاپی 98، تیر 1404، صفحه 89-112 اصل مقاله (2.93 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/gep.2025.145019.1721 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مهران مقصودی* 1؛ حمید گنجائیان2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1استاد ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دکترای تخصصی ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ریگزارها از عوارض مناطق بیابانی هستند که گستردگی زیادی در ایران دارند. ریگزارها میتوانند با اثرات محیطزیستی زیادی همراه باشند؛ باوجوداین، در برنامهریزیهای مختلف بسیار اهمیت دارند و به همین دلیل در این پژوهش وضعیت مورفومتری و مورفودینامیکی ریگزارهای ایران ارزیابی شد. در این تحقیق از تصاویر گوگل ارث بهعنوان مهمترین دادههای تحقیق استفاده شد. در این تحقیق ابتدا محدودۀ تمامی ریگزارهای ایران ترسیم شد و سپس ریگزارهای ایران باتوجهبه موقعیت مکانی به 9 منطقه تقسیم شد. درادامه، بر مبنای تصاویر گوگل ارث و 791 نقطۀ نمونه، وضعیت حرکت تپه های ماسهای ریگزارهای ایران در طی سالهای 2005 تا 2020 ارزیابی شد. نتایج این تحقیق نشان می دهد وسعت کل ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل میشود. نتایج ارزیابی مساحت ریگزارهای ایران نشان میدهد ریگ لوت با 14629 کیلومترمربع، ریگزارهای اطراف دشت کویر_چاله مسیله با 13081 کیلومترمربع و ریگزارهای شرقی با 5737 کیلومترمربع وسعت، بزرگترین ریگزارهای ایران هستند. همچنین نتایج ارزیابی وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران در طی سالهای 2005 تا 2020 نشان می دهد بیشترین میزان حرکت با بیش از 90 متر به تپههای ماسهای مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت، ریگزارهای سیستان و ریگ شتری مربوط بوده است. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپههای ماسهای با پوششگیاهی حرکت تپههای ماسهای حدود 2 متر بوده که بیانگر نقش مؤثر فعالیتهای انسانی در کنترل حرکت تپه های ماسهای است. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مورفومتری ریگزارها؛ مورفودینامیک ریگزارها؛ ریگزارهای ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه ریگزارها به مناطقی گفته میشود که بهوسیلۀ مجموعهای از تپههای ماسهای در اشکال و اندازههای مختلفی تشکیل شده است ( Zhu et al., 2021, p. 2; Sparavigna, 2013, p. 34). تپههای ماسهای به تپه یا رشتهارتفاعاتی شنی گفته میشود که براثر وزش باد و جابهجاشدن شن پدید آمده باشد. اینگونه تپهها در مناطق خشک ایران پراکندگی زیادی دارند. باتوجهبه اینکه ماسهها بهوسیلۀ باد حمل و در محلی دیگر بر روی هم انباشته شدهاند، تپههای ماسهای جزء اشکال تراکمی مناطق بیابانی محسوب میشوند (محمودی، 1381، ص. 2). در بسیاری از مناطق از کنار هم قرار گرفتن تپههای ماسهای با اشکال متنوعی مانند ستارهای، خطی، عرضی و... میدانهای ماسهای شکل گرفتهاند ( Lancaster, 1989, p. 30-32; Pye & Tsoar, 2009, p. 5-10). مورفولوژی میدانهای ماسهای تحتتأثیر عوامل زیربنایی مانند توپوگرافی و همچنین سرعت و جهت باد است (شریفیپیچون و همکاران، 1399، ص. 2؛ مقصودی و همکاران، 1403، ص. 2). سرعت و جهت بادهای منطقه در طی فصول مختلف سال و همچنین تحتتأثیر عوامل مختلف توپوگرافی با تغییرات زیادی همراه است (Taniguchi, 2012, p. 287)؛ بنابراین، مورفولوژی میدانهای ماسهای نیز بسیار متغیر است (صادقیروش، 1397، ص. 96؛ مقصودی و همکاران، 1399، ص. 132). همچنین میدانهای ماسهای دینامیک فعالی دارند که میتوانند باعث بروز مخاطرات زیادی همچون پیشروی به سمت کاربریهای انسانی و ایجاد کانونهای گردوغبار شوند و همین مسئله سبب شده است تا مطالعۀ این عوارض بسیار حائز اهمیت باشد (سیف و رامشت، 1392، ص. 122؛ اختصاصی و دادفر، 1392، ص. 62؛ مقصودی و همکاران، 1400، ص. 114؛ گنجائیان و همکاران، 1403، ص. 2). بررسیهای صورتگرفته دربارۀ پراکنش جغرافیایی ریگزارها در دنیا نشان داده که بخش زیادی از ریگزارها در کمربند پرفشار جنب حاره قرار گرفته است (نگهبان و همکاران، 1403، ص. 387). باتوجهبه اینکه کشور ایران در کمربند خشک و بیابانی جهان قرارگرفته است (صفری نامیوندی و همکاران، 1402، ص. 2؛ گنجائیان و همکاران، 1402، ص. 36)، ریگزارها در ایران پراکندگی و وسعت زیادی دارند (Maghsoudi et al., 2017, p. 34). همچنین شهرهای مهمی در مجاورت ریگزارها استقرار یافتهاند (عباسی، 1400، ص. 38)؛ به همین دلیل تأثیر عوامل طبیعی بهویژه نقش باد در انتقال ماسه باعث شده است تا مطالعۀ ریگزارها اهمیت زیادی داشته باشد. باتوجهبه موارد ذکرشده، شناسایی و پایش ریگزارهای ایران و ارائۀ طبقهبندی کلی و ارزیابی وضعیت مورفومتری و مورفودینامیکی آنها بسیار اهمیت دارد که در این پژوهش بررسی خواهد شد. درواقع، بررسی جامع تمام ریگزارهای ایران و ارائۀ نقشهای دقیق از آنها و همچنین بررسی وضعیت مورفومتری آنها که در این پژوهش به آنها پرداخته خواهد شد، میتواند کاربرد زیادی در برنامهریزیهای کلان داشته باشد و مقدمهای برای مطالعات بعدی باشد. دربارۀ موضوع مطالعهشده، تحقیقات مختلفی صورت گرفته است که میتوان به Del Valle et al. (2008) اشاره کرد که وضعیت فعالیت تپههای ماسهای در شمال شرقی پاتاگونیا را بررسی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر جابهجایی تپههای ماسهای این منطقه تحتتأثیر بادهای منطقه است. (2016) Hamdan et al. ویژگیهای ژئومورفولوژی و وضعیت جابهجایی برخانها را در جنوب شرقی بیابان غربی مصر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده میزان حرکت تپههای ماسهای منطقه بین 3 تا 8/10 متر در سال است. Sun & Gao (2022) وضعیت ژئومورفولوژی تپههای ماسهای بیابان تاکلاماکان را بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که تپههای مناطق شرقی منطقه حالت یکنواختتری نسبت به مناطق غربی دارند. (2024) Ma et al. ویژگیهای ژئومورفولوژی تپههای ماسهای مناطق جنوب شرقی صحرای تاکلاماکان را بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که تحتتأثیر بادهای شمال شرقی منطقه، برخانها از حالت متقارن خارج شدهاند. Guan et al. (2025) اندازۀ رسوبات تپههای ماسهای در صحرای Hobq چین را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر اندازۀ متفاوت رسوبات در خطالرأس، مناطق پاییندست و پشت تپههای ماسهای است. در ایران نیز وسو و همکاران (1393) رابطۀ مورفولوژی تپههای ماسهای را با شاخصهای مورفومتری در شرق بابلسر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که ارتفاع تپههای ماسهای با تغییر طول دامنۀ پشت به باد و تغییر طول قله، تغییر میکند. مالامیری و همکاران (1396) نظریۀ عدمتغییرات مکانی ریگزارها را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده که طرحهای مبتنی بر تثبیت ریگزارهای بزرگ، کارایی لازم را نداشته است. حنیفهپور و همکاران (1401) عوامل اقلیمی مؤثر بر تحرکپذیری تپههای ماسهای در کویر سیرجان را پایش و پیشبینی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است درصورتیکه فراوانی بادهای فرساینده به میزان 30 درصد افزایش یابد، فعالیت تپههای ماسهای به میزان 69 درصد افزایش خواهد یافت. مشهدی (1403) مورفودینامیک تپههای ماسهای و الگوهای بادهای جنوب شرق قم را بررسی کرده است. نتایج این تحقیق نشان داده است که در روند تکامل تپههای ماسهای منطقه، تحتتأثیر بادهای قوی شمال غرب ابتدا تپۀ سپر تشکیل و سپس تبدیل به بارخان دووجهی میشود. بررسی تحقیقات صورتگرفته در ایران نشان میدهد در این تحقیقات ریگزارهای ایران بهطور موردی بررسی شده است؛ ولی در این تحقیق برخلاف تحقیقات پیشین، وضعیت مورفومتری و مورفودینامیک تمام ریگزارهای ایران مطالعه شده است.
منطقۀ مطالعهشده منطقۀ مطالعهشدۀ این تحقیق شامل تمام ریگزارهای ایران است. در اینجا منظور از واژۀ ریگ همان میدانهای ماسه است که از اشکال مختلفی از تپههای ماسهای تشکیل شدهاند. شاید یکی از بهترین تقسیمبندیها برای ریگهای ایران طبقهبندی آنها براساس موقعیت جغرافیایی آنها باشد (Maghsoudi & Ganjaeian, 2025, p. 42). برهمیناساس در این پژوهش برای سهولت مطالعه و همچنین دستیابی به تحلیل فضایی مناسب، ریگها براساس موقعیت آنها دستهبندی شدهاند که عبارتاند از: 1- ریگهای خوزستان؛ 2- ریگهای سواحل جنوبی؛ 3- ریگهای جازموریان؛ 4- ریگهای سیستان و بلوچستان؛ 5- ریگهای لوت؛ 6- ریگهای مرکزی؛ 7- ریگهای اطراف دشت کویر و چاله مسیله؛ 8- ریگهای شرقی؛ 9- ریگهای شمال و شمال غرب (شکل 1).
شکل 1: نقشۀ پراکندگی ریگزارهای ایران Fig 1: Distribution map of Iranian Ergs
روش تحقیق در این تحقیق از روشهای سنجش از دوری استفاده شده؛ بهطوریکه تصاویر گوگل ارث مهمترین دادههای تحقیق بوده است. مهمترین ابزارهای تحقیق، گوگل ارث (برای ترسیم محدودۀ ریگزارها و پایش میزان حرکت آنها) و ArcGIS (برای تهیۀ نقشههای مدنظر) بوده است. همچنین در این تحقیق از روش درونیابی IDW برای تهیۀ نقشۀ میزان جابهجایی تپههای ماسهای استفاده شده است. باتوجهبه موضوع و اهداف مدنظر، این تحقیق در سه مرحلۀ کلی انجام شده که درادامه شرح داده شده است:
بحث و نتایج مورفومتری ریگزارهای ایران همانطورکه گفته شد، ریگزارهای ایران را ازنظر موقعیت مکانی میتوان به 9 دسته تقسیم کرد. در این پژوهش پس از پایش و ترسیم محدودۀ ریگزارهای ایران، به تفکیک موقعیت مکانی آنها وضعیت مورفومتری آنها ارزیابی شده است: - ریگهای خوزستان: ریگ خوزستان از ریگزارهای بزرگ ایران است که در جنوب غربی کشور واقع شده است. مساحت مجموع ریگهای خوزستان 2629 کیلومترمربع (معادل 5/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است (مقصودی و گنجائیان، 1404، ص. 1). این ریگ بهصورت یکپارچه و پیوسته نیست و از تعداد زیادی ریگ کوچک و بزرگ تشکیل شده است که با روند شمال غربی_جنوب شرقی کشیده شده است؛ به همین دلیل ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '36 °47 تا '۵4 °49 شرقی و عرض '1۳ °30 تا '16°32 شمالی قرار گرفته است. ازنظر تقسیمات سیاسی بخش زیادی از این ریگ در محدودۀ استان خوزستان قرار دارد و فقط بخش کوچکی از آن در مناطق جنوبی شهرستان دهلران در استان ایلام واقع است. همچنین این ریگ در استان خوزستان در محدودۀ شهرستانهای شوش، دشت آزادگان، اهواز، باوی، رامهرمز، رامشیر، امیدیه و هندیجان قرار دارد (شکل 2).
شکل 2: نقشۀ موقعیت ریگهای خوزستان Fig 2: Location map of Khuzestan's Ergs
- ریگهای سواحل جنوبی: این ریگ با روند غربی_شرقی از شهرستان دشتستان استان بوشهر شروع میشود و تا غرب شهرستان چابهار ادامه دارد (شکل 3). ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان قرار دارد. مساحت این ریگ 2751 کیلومترمربع (معادل 8/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگ در سواحل خلیجفارس بهصورت پراکنده وجود دارد؛ ولی در سواحل دریای عمان خصوصاً از محدودۀ جاسک تا چابهار بهصورت پیوسته گسترده شده است.
شکل 3: نقشۀ موقعیت ریگهای سواحل جنوبی Fig 3: Map of the location of Ergs on the southern coast
- ریگهای جازموریان: ریگ جازموریان از ریگزارهای واقع در جنوب شرقی کشور محسوب میشود. این ریگ ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '۱۰ °۵۸ تا '۵۶ °۶۰ شرقی و عرض '۴۳ °۲۶ تا '۵۹°۲۷ شمالی قرار گرفته است (شکل 4) و ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان قرار دارد و نزدیکترین شهرها به آن ایرانشهر، بمپور، بزمان، گلمورتی و اسپکله است. این ریگ با مساحت ۴261 کیلومترمربع (معادل 9/8 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگزارهای بزرگ ایران محسوب میشود. ارتفاع ریگ در مناطق مختلف متفاوت است و بین ۳۷۰ تا ۹۵۰ متری از سطح دریای آزاد قرار دارد.
شکل 4: نقشۀ موقعیت ریگهای جازموریان Fig 4: Location map of the Jazmurian Ergs - ریگهای سیستان و بلوچستان: ریگهای سیستان و بلوچستان ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان سیستان و شهرستانهای هیرمند، زهک، زابل، زاهدان، خاش و سراوان قرار دارد. مساحت این ریگ 1068 کیلومترمربع (معادل 3/2 درصد از کل ریگزارها ایران) است. این ریگها بهصورت یکپارچه نیست؛ بلکه بهصورت چند ریگ کوچک و بزرگ است که شرق استان سیستان و بلوچستان را در بر گرفته است (شکل 5).
شکل 5: نقشۀ موقعیت ریگهای سیستان و بلوچستان Fig 5: Map of the location of the Ergs of Sistan and Baluchestan
- ریگهای لوت: ریگ لوت از مهمترین ریگهای ایران است که ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 6). این ریگ با مساحت 14629 کیلومترمربع 6/30 درصد از ریگزارهای ایران را شامل میشود و برایناساس، بزرگترین ریگ ایران است. در این پژوهش مجموعۀ ریگزارهای واقع در کویر لوت تحت عنوان ریگ لوت در نظر گرفته شده است که مهمترین آنها ریگ یلان است که بلندترین تپههای ماسهای را در دنیا دارد.
شکل 6: نقشۀ موقعیت ریگهای لوت Fig 6: Location map of Lut Ergs
- ریگهای مرکزی: ریگ مرکزی به مجموعه ریگزارهای واقع در غرب لوت و جنوب دریاچۀ قم اطلاق میشود. این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای خراسان جنوبی، اصفهان، یزد و کرمان قرار دارد. مساحت این ریگها 3221 کیلومترمربع (معادل 7/6 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگها بهصورت یکپارچه نیست و از ریگهای بزرگ و کوچکی همچون ریگ کرمان، ریگ رفسنجان، ریگ زرین، ریگ یزد-اشکذر، ریگ بهاباد-باق و ریگ طبس تشکیل شده است (شکل 7). در بین ریگزارهای مرکزی، ریگ رفسنجان با وسعت 740 کیلومترمربع (معادل 1/26 درصد از مساحت ریگ مرکزی) وسیعترین ریگ است (جدول 1).
شکل 7: نقشه موقعیت ریگهای مرکزی Fig 7: Location map of the central Ergs
جدول 1: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای مرکزی Table 1: Area and percentage of area of central Ergs
- ریگهای اطراف دشت کویر و چالهمسیله: این ریگها به مجموعه ریگهای واقع در دشت کویر و مناطق اطراف چاله_مسیله اطلاق میشود. این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای اصفهان، سمنان، خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 8) و با مساحت 13081 کیلومترمربع (معادل 4/27 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگهای بزرگ و کوچکی همچون بند ریگ کاشان و اردستان، ریگ جن، ریگ شتری، ریگ خارتوران و ریگ چاه جم تشکیل شده است. در بین ریگزارهای این منطقه، ریگ جن با وسعت 4744 کیلومترمربع (معادل 3/36 درصد از ریگزارهای منطقه) وسیعترین ریگ است (جدول 2).
شکل 8: نقشۀ موقعیت ریگهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله Fig 8: Map of the location of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow
جدول 2: مساحت و درصد مساحت ریگهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله Table 2: Area and percentage of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow
- ریگهای شرقی: این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ سیاسی استانهای خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد؛ بهطوریکه از شهرستان سبزوار در شمال شروع میشود و تا شهرستانهای سربیشه و بیرجند در جنوب ادامه دارد (شکل 9). این ریگها با مساحت 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از کل ریگزارهای ایران) شامل ریگ بشرویه، ریگ سهقلعه، ریگ قائنات، ریگ گناباد و ریگ سبزوار میشود. در بین این ریگزارها، ریگ قائنات با وسعت 2224 کیلومترمربع وسیعترینریگ است (جدول 3).
شکل 9: نقشۀ موقعیت ریگهای شرقی Fig 9: Location map of the eastern Ergs
جدول 3: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای شرقی Table 3: Area and percentage of area of eastern Ergs
- ریگهای شمال و شمال غرب کشور: از مهمترین ریگهای کشور، ریگزارهای واقع در سواحل دریای خزر و همچنین مناطق شمالی آذریایجان غربی و شرقی است. ریگ شمالی با مساحت 164 کیلومترمربع در شهرستان بهشهر استان مازندران قرار دارد و ریگ شمال غرب نیز شامل دو ریگ است؛ یکی با مساحت 4/4 کیلومترمربع در شرق دریاچۀ ارومیه و دیگری نیز با مساحت 2/266 کیلومترمربع در شمال استان آذربایجان غربی قرار دارد (شکل 10).
شکل 10: نقشۀ موقعیت ریگهای شمال و شمال غرب Fig 10: Map of the location of the northern and northwestern Ergs
با توجه به اطلاعات بهدستآمده، مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل میشود. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیشترین مساحت را دارد؛ بهطوریکه این ریگ با 14629 کیلومترمربع، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند (جدول 4 و شکل 11).
جدول 4: مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران Table 4: Area and percentage of sandbank area by location in Iran
شکل 11: نمودار مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران Fig 11: Diagram of area and percentage of area of Ergs based on location in Iran
بررسی وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران در این پژوهش برای بررسی وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران از تصاویر گوگل ارث و 791 نقطۀ نمونه استفاده و میزان جابهجایی تپههای ماسهای ریگزارهای ایران در طی سالهای 2005 تا 2020 ارزیابی شده است (شکل 12).
شکل 12: موقعیت نقاط نمونهبرداریشده Fig 12: Location of sampled points
براساس نتایج حاصل از پایش حرکت تپههای ماسهای با استفاده 791 نقطۀ نمونهبرداریشده، تپههای ماسهای کشور در طی سالهای 2005 تا 2020 حرکت قابلتوجهی داشتهاند؛ بهطوریکه در بعضی از مناطق مانند مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت تپههای ماسهای حدود 100 متر جابهجا شدهاند (شکل 13). علاوهبر ریگ لوت، ریگزارهای سیستان و بلوچستان و شتری نیز جابهجایی زیادی داشتهاند. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپههای ماسهای با پوششگیاهی حرکت تپههای ماسهای در طی سالهای 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. شایان ذکر است که ممکن است در جاهایی میزان حرکت، بیش از این مقدار نیز بوده باشد ولی باتوجهبه اینکه در نقشههای تهیهشده فقط از نقاط نمونهبرداری استفاده شده است (شکل 14)؛ بنابراین، نتایج بهدستآمده از پایش حرکت تپههای ماسهای فقط براساس نقاط نمونهبرداری است.
شکل 13: نقشۀ میزان حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران Fig 13: Map of the movement rate of sand dunes in the Iranian Ergs
شکل 14: نمونهای از نقاط نمونهبرداریشده A) ریگ سیستان B) ریگ لوت Fig 14: Sample of sampling points A) Sistan Reg B) Lut Reg نتیجهگیری نتایج حاصل از این تحقیق نشان میدهد ریگزارها در ایران پراکنش قابلتوجهی دارند و بخش زیادی از مناطق بیابانی و سواحل ایران را در بر گرفتهاند. پراکنش ریگزارهای ایران در مناطق مختلف سبب شده است تا این ریگزارها با عناوین مختلفی شناخته شوند. باتوجهبه تنوع زیاد آنها و همچنین نبود طبقهبندی جامع در این زمینه، در این پژوهش باتوجهبه موقعیت ریگزارها، ریگزارهای ایران به 9 منطقه تقسیم شد که عبارتاند از: ریگزارهای خوزستان، ساحل جنوب، جازموریان، سیستان، لوت (یلان و ریگزارهای اطراف آن)، مرکزی، اطراف دشت کویر و چاله_مسیله، شرقی، و شمال و غرب. نتایج ارزیابی وسعت ریگزارهای ایران نشان میدهد مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل میشوند. باتوجهبه اینکه مساحت محاسبهشدۀ ریگزارها توسط محمودی، حسینزاده و عباسی به ترتیب 35385، 35173 و حدود 47000 کیلومترمربع است؛ بنابراین میتوان گفت نتایج این تحقیق با نتایج پژوهش عباسی مطابقت بیشتری دارد. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیشترین مساحت را دارد؛ بهطوریکه این ریگ با 14629 کیلومترمربع وسعت، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. همچنین بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با وسعت 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند. در این پژوهش همچنین وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران ارزیابی شد که براساس نتایج، بیشترین میزان حرکت با بیش از 90 متر به مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت، ریگزارهای سیستان و ریگ شتری مربوط است. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپههای ماسهای با پوششگیاهی حرکت تپههای ماسهای در طی سالهای 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. مجموع نتایج این تحقیق نشان میدهد ریگزارهای ایران گستردگی زیادی دارند و بخش زیادی از آنها دینامیک فعالی دارند. باتوجهبه اینکه بخش زیادی از این تپههای ماسهای در نزدیکی نقاط جمعیتی قرار دارند، لازم است همانند برخی مناطق ریگ خوزستان با ایجاد پوششگیاهی از حرکت آنها به سمت کاربریهای انسانی مانع شد.
این مقاله برگرفته از طرح پژوهشی شماره 98007635، حمایتشده توسط بنیاد ملی علم ایران، است. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
منابع اختصاصی، محمدرضا، و دادفر، صدیقه (1392). بررسی رابطۀ تندبادهای سواحل جنوبی ایران با مورفولوژی تپههای ماسهای. پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 45(4)، 61-72. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.50072 حنیفهپور، مهین، بیابانی، لیلا، خسروی، حسن، و اکبرپور بناب، بهروز (1401). پایش و پیشبینی عوامل اقلیمی مؤثر بر تحرکپذیری تپههای ماسهای با استفاده از شاخص لنکستر (مطالعۀ موردی: کویر سیرجان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 13(48)، 1-20. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.373929.0 سیف، عبدالله، و رامشت، محمدحسن (1392). بررسی میزان گسترش تپههای ماسهای شرق جاسک در بازۀ زمانی (1383 - 1369) با استفاده از GIS و RS. جغرافیا و توسعه، 11(31)، 121-136. https://doi.org/10.22111/gdij.2013.798 شریفیپیچون، محمد، امیدوار، کمال، و میری، زینب (1399). بررسی مورفولوژی تپههای ماسهای و انطباق آن با دادههای باد در منطقۀ ریگ زرین. کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، 8(1)، 27-1. https://grd.yazd.ac.ir/article_1924.html صادقیروش، محمدحسن (1397). تحلیل فرسایش بادی و تعیین جهت حرکت ماسههای روان در دشت خضرآباد یزد. مهندسی و مدیریت آبخیز، 10(1)، 95-107. https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2017.108120.1216 صفری نامیوندی، مهدی، گنجائیان، حمید، ابراهیمی، عطرین، و عبادینژاد، سیدعلی (1402). ارزیابی پتانسیل مخاطرۀ بیابانزایی با استفاده از مدل DVI (مطالعۀ موردی: مناطق شمالی استان سمنان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 14(53)، 1-17. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.397791.1032 عباسی، حمیدرضا (1400). پراکنش تپههای ماسه بادی ایران. طبیعت ایران، 6(2)، 37-44. https://doi.org/10.22092/irn.2021.352954.1320 گنجائیان، حمید، محمدیان، کلثوم، جاودانی، مهناز، و صفری نامیوندی، مهدی (1402). برآورد توان بیابانزایی استان یزد با بهرهگیری از شاخصهای DVI. مدیریت بیابان، 11(2)، 35-48. https://doi.org/10.22034/jdmal.2023.2004871.1419 گنجائیان، حمید، محمدیان، کلثوم، نصرتی، مژگان، و جاودانی، مهناز (1403). ارزیابی وضعیت فعالیت ریگ خوزستان و مخاطرات ناشی از آن با استفاده از سامانۀ گوگل ارث انجین. کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی، 4(13)، 1-22. https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_19234.html مالامیری، نعمت، حسینزاده، سیدرضا، و خسرو شاهآبادی، رویا (1396). ارزیابی نظریۀ عدمتغییرات مکانی ریگزارها با استفاده از سنجش از دور. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 8(27)، 23-35. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161435.html محمودی، فرجالله (1381). پراکندگی جغرافیایی ریگزارهای مهم ایران. مؤسسۀ تحقیقات جنگلها و مراتع. مشهدی، ناصر (1403). مورفودینامیک تپههای ماسهای و الگوهای باد (مطالعۀ موردی: ارگ جدید و جوان جنوب شرق قم). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(1)، 317-338. https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.76706.1227 مقصودی، مهران، فتحالهزاده، محمد، و گنجائیان، حمید (1400). پایش تغییرات سرعت باد و اثر آن بر جابهجایی و تغییرات تپههای ماسهای در ریگ لوت. اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، 30(118)، 113-126. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.246137 مقصودی، مهران، قوجهزاده هلانی، ابوالفضل، اللهویسی، آرین، و براتی، زینب (1403). مطالعۀ مورفولوژی و تغییرات مکانی ریگهای آذربایجان با استفاده از تصاویر ماهوارهای و تحلیل بادهای فرساینده (مطالعۀ موردی: ریگ قومتپه و مقصودلو). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 15(57)، 1-22. https://doi.org/10.22034/jargs.2024.403993.1044 مقصودی، مهران، گراوند، فاطمه، عبدینژاد، بایرامعلی، و پیرانی، پریسا (1399). پایش تغییرات تپههای ماسهای با تحلیل تصاویر ماهوارهای و دادههای ایستگاه بادسنجی نمونة پژوهش: محدودة ریگ زهک در شرق دشت سیستان. جغرافیا و برنامهریزی محیطی، 31(3)، 131-148. https://doi.org/10.22108/gep.2020.123597.1317 مقصودی، مهران، و گنجائیان، حمید (1404). طبقهبندی و تحلیل وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی تپههای ماسهای (مطالعۀ موردی: ریگ خوزستان). پژوهشهای فرسایش محیطی، ۱۵(۲)، 19-1. https://magazine.hormozgan.ac.ir/article-1-880-fa.html مقصودی، مهران، گنجائیان، حمید، و حسینی، سیدجواد (1397). ارزیابی کارایی روشهای طبقهبندی نظارتشده و نظارتنشده در پایش ریگزارها (مطالعۀ موردی: ریگ جازموریان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 9(32)، 81-92. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161472.html نگهبان، سعید، گنجائیان، حمید، قیصریان، سیدسعدی، و ابراهیمی، عطرین (1403). شناسایی کانونهای گردوغبار و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع آن بر مبنای دادههای سنجشازدوری (مطالعۀ موردی: جنوب غرب ایران). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(4)، 386-405. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504 وسو، محبوبه، میراب شبستری، غلامرضا، و امینی، آرش (1393). رابطۀ مورفولوژی تپههای ماسهای با شاخصهای مورفومتری در شرق بابلسر، شمال ایران. پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 46(2)، 230-219. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.51426
References Abbasi, H. R. (2021). Distribution of sand dunes in Iran. Iran Nature, 6(2), 37-44. https://doi.org/10.22092/irn.2021.352954.1320 [In Persian] Del Valle, H. F., Rostagno, C. M., Coronato, F. R., Bouza, P. J., & Blanco, P. D. (2008). Sand dune activity in north-eastern Patagonia. Journal of Arid Environments, 72(4), 411-422. http://dx.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2007.07.011 Ekhtesasi, M. R., & Dadfar, S. (2014). Investigation on relationship between coastal hurricanes and sand dunes morphology in south of Iran. Physical Geography Research, 45(4), 61-72. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.50072 [In Persian] Ganjaeian, H., Mohammadian, K., Javedani, M., & Safari-Namivandi, M. (2023). Analysis of desertification potential of Yazd province using DVI indicators. Desert Management, 11(2), 35-48. https://doi.org/10.22034/jdmal.2023.2004871.1419 [In Persian] Ganjaeian, H., Mohammadian, K., Nosrati, M., & Javedani, M. (2025). Evaluation of Khuzestan's erg activity status and risks arising from it using Google Earth Engine system. Remote Sensing and GIS Applications in Environmental Sciences, 4(13), 1-22. https://doi.org/10.22034/rsgi.2025.61672.1075 [In Persian] Guan, C., Hasi, E., & Tang, K. (2025). Grain size characteristics of the reticulate dunes of the Hobq desert. Journal of Arid Environments, 226, 105279 https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2024.105279 Hamdan, M. A., Refaat, A. A., & Abdel-Wahed, M. (2016). Morphologic characteristics and migration rate assessment of barchan dunes in the southeastern western desert of Egypt. Geomorphology, 257, 57-74. http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.geomorph.2015.12.026 Hanifehpour, M., Biabani, L., Khosravi, H., & Akbarpour-Bonab, B. (2022). Monitoring and forecasting climatic factors affecting sand dune mobility using the Lancaster index (Case study: Sirjan desert). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 13(48), 1-20. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.373929.0 [In Persian] Lancaster, N. (1989). The Namib Sand Sea: Dune Forms, Processes and Sediments. Balkema. https://doi.org/10.1177/030913339201600110 Ma, F., Lu, P., Cao, M., Yu, J., & Xia, Z. (2024). Morphological and sedimentary characteristics of raked linear dunes in the southeastern Taklimakan desert, China. Aeolian Research, 67, 100923. https://doi.org/10.1016/j.aeolia.2024.100923 Maghsoudi, M., & Ganjaeian, H. (2025). Aeolian geomorphology of ergs and dunefields in Iran. Desert, 30(1), 41-66. https://doi.org/10.22059/jdesert.2025.102461 Maghsoudi, M., & Ganjaeian, H. (2025). Classification and analysis of the morphological and dynamic status of sand dunes (Case study: Khuzestan reg). Enviromental Erosion Research Journal., 15(2), 1-19. https://magazine.hormozgan.ac.ir/article-1-880-fa.html [In Persian] Maghsoudi, M., Fathollahzadeh, M., & Ganjaeian, H. (2021). Monitoring changes in wind speed and their effect on the displacement of sand dunes in the Lut Desert. Scientific- Research Quarterly of Geographical Data (SEPEHR), 30(118), 113-126. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.246137 [In Persian] Maghsoudi, M., Ganjaeian, H., & Hoseini, S. J. (2018). Evaluating the effectiveness of supervised and unsupervised classification methods in monitoring regs (Case study: Jazmourian reg). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 9(32), 81-92. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161472.html [In Persian] Maghsoudi, M., Garavand, F., Abdinejad, B., & Pirani, P. (2020). Monitoring sand dune changes by analyzing satellite images and anemometer station data research sample: Zehak sand dune area in the east of Sistan plain. Geography and Environmental Planning, 31(3), 131-148. https://doi.org/10.22108/gep.2020.123597.1317 [In Persian] Maghsoudi, M., Ghojehzadeh-Helani, A., Allahveisi, A., & Barati, Z. (2024). Studying the morphology and spatial changes of Azerbaijan Ergs using satellite images and analysis of erosive winds (Case study: Qomtape and Maghsudlu Ergs). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 15(57), 1-22. https://doi.org/10.22034/jargs.2024.403993.1044 [In Persian] Maghsoudi, M., Navidfar, A., & Mohammadian, A. (2017). The sand dunes migration patterns in Mesr erg region using satellite imagery analysis and wind data. Natural Environment Change, 3(1), 33-43. https://doi.org/10.22059/jnec.2017.225011.62 Mahmoudi, F. (2002). Geographical Distribution of Important Sand Dunes in Iran. Forest and Rangeland Research Institute. [In Persian] Mal-Amiri, N., Hosseinzadeh, S. R., & Khosroshahabadi, R. (2017). Assessing the theory of spatial stability of ERGs in Iran, using remote sensing data. Geographical Studies of Arid Regions, 8(27), 23-35. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161435.html [In Persian] Mashhadi, N. (2024). Morphodynamics of sand dunes and wind patterns (Case study: New and young citadel of southeast Qom). Geography and Environmental Hazards, 13(1), 317-338. https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.76706.1227 [In Persian] Negahban, S., Ganjaeian, H., Ghaysarian, S. S., & Ebrahimi, A. (2024). Identifying dust centers and analyzing the factors affecting their occurrence based on remote sensing data (Case study: Southwest Iran). Geography and Environmental Hazards, 13(4), 386-405. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504 [In Persian] Pye, K., & Tsoar, H. (2009). Aeolian Sand and Sand Dunes. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-540-85910-9 Sadeghi-Ravesh, M. H. (2018). Analysis of wind erosion and determination of sand movement direction in Khezrabad region. Watershed Engineering and Management, 10(1), 95-107. https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2017.108120.1216 [In Persian] Safari-Namivandi, M., Ganjaeian, H., Ebrahimi, A., & Ebadinezhad, S. A. (2023). Evaluation of desertification risk potential using DVI model (Case study: Northern regions of Semnan province). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 14(53), 1-17. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.397791.1032 [In Persian] Seif, A., & Ramesht, M. H. (2013). Study the spread amount sand dunes at the east of Jask in the time interval of (1990 to 2004) by GIS & RS. Geography and Development, 11(31), 121-136. https://doi.org/10.22111/gdij.2013.798 [In Persian] Sharifi-Pichon, M., Omidvar, K., & Miri, Z. (2019). Investigation of sand dune morphology and its correlation with wind data in the Rig Zarrin region. Geographical Explorations of Desert Regions, 8(1), 1-27. https://grd.yazd.ac.ir/article_1924.html [In Persian] Sparavigna, A. C. (2013). A study of moving sand dunes by means of satellite images. International Journal of Sciences, 2, 33-42. https://doi.org/10.18483/ijSci.229 Sun, W., & Gao, X. (2022). Geomorphology of sand dunes in the Taklamakan desert based on ERA5 reanalysis data. Arid Environments, 207, 104848. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2022.104848 Taniguchi, K., Endo, N., & Sekiguchi, H. (2012). The effect of periodic changes in wind direction on the deformation and morphology of isolated sand dunes based on flume experiments and field data from the Western Sahara. Geomorphology, 179, 286-299. http://dx.doi.org/10.1016/j.geomorph.2012.08.019 Veso, M., Mirab-Shabestari, G., & Amini, A. (2014). Relationship between the morphology of sand dunes and morphometric indices in the east of Babolsar, northern Iran. Physical Geography Studies, 46(2), 219-230. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.51426 [In Persian] Zhu, B. Q., Zhang, J. X., & Sun, C. (2021). Physiochemical characteristics, provenance, and dynamics of sand dunes in the Arid Hexi Corrido. Frontiers in Earth Science, 9, 1-24. https://doi.org/10.3389/feart.2021.728202
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 629 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 349 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||