بررسی جایگاه آموزش والدینی در کتاب‌های درسی دورۀمتوسطه ایران

امروزه، با کاهش نرخ باروری زنان و افزایش وقوع طلاق، ساختار و نقش‌های خانواده بسیار تحت تأثیر قرار گرفته است و خانواده‌ها هسته‌ای‌تر شده‌اند و تعداد فرزندان آنها کمتر شده است. همچنین، کاهش ارتباط با سایر خانواده‌ها و همسایگان، وظایف والدینی را پیچیده‌تر کرده است و افراد معمولاً دربارۀ تربیت فرزندان تردید دارند (O'Connor & Scott, 2007). طبق گزارش کمیسیون ملی تحقیقات کودکان، به دلیل فقر، عدم اشتغال و تحصیل، برخی از خانواده‌ها فقط به اطلاعات اولیه در حوزۀ پرورش فرزند دسترسی دارند. این در حالی است که افراد برای حفظ امنیت و شکوفایی فرزندان خود به آموزش و پشتیبانی قوی و هدفمند نیاز دارند. افزایش شایستگی‌های والدینی برای پاسخ به تغییرات خانوادگی و اجتماعی معاصر و به‌ عنوان مداخلاتی در راستای بهبود سلامتی فرزندان معرفی ‌شده است (Toure et al., 2020). مشارکت در برنامه‌های فرزندپروری همچنین به افزایش اعتمادبه‌نفس، کاهش استرس و تعارضات خانوادگی و افزایش رضایت از نقش والدینی در آینده کمک می‌کند (World Health Organization, 2012). به ‌طور کلی، می‌توان گفت ایدئولوژی پشتیبان آموزش والدینی، یادگیری دربارۀ نقش‌ها و مسئولیت‌های فرزندپروری، شکستن چرخه‌های فرزندپروری منفی و تقویت سبک‌های سازندۀ تربیت فرزند است. با سرمایه‌گذاری در نسل کنونی، والدینی سالم‌تر رشد می‌کنند که قادر به پرورش فرزندانی موفق‌تر در آینده هستند (Kirby, 2020). تعریف ارائه‌شده توسط اسمیت نیز نشان می‌دهد آموزش والدینی هم به افراد فرصت بهبود فرزندپروری و هم تأیید روش‌های فرزندپروری مناسب را می‌دهد (Mansell, 2013).

در نظام ارزشی اسلام، به تشکیل خانواده و تحکیم آن توجه جدی شده است. اسلام با کمک یک سنت طولانی، تقریباً همۀ جنبه‌های زندگی خانوادگی را مدون کرده و مجموعه‌ای کامل از الزامات ازدواج، تشکیل زندگی، روابط خانوادگی و شیوه‌های تربیت فرزند را ارائه داده است (آیت‌اللهی، 1392). در نگاه اسلام، هیچ بنایی محبوب‌تر از خانواده نیست (علامه مجلسی، 1387، ص. 222) و تشکیل خانواده و استحکام بنیان‌های خانواده مورد توجه و تأکید قرار گرفته است. خداوند در قرآن کریم والدین را نسبت به تربیت فرزندان مسئول شناخته و خطاب به آنان فرموده است: «ای مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها و سنگ‌ها است حفظ کنید[1]» (تحریم/6). در تفسیر این آیه آمده است که منظور نگهداری خود و خانواده از طریق تعلیم و تربیت و امر به‌ معروف و نهی از منکر و فراهم‌کردن محیطی پاک و خالی از هرگونه آلودگی در فضای خانه و خانواده است (همت بناری، 1394). مقام معظم رهبری نیز در تبین شاخص‌های مدنظر اسلام برای نسل جوان که جویای سعادت حقیقی در زندگی خانوادگی هستند، می‌فرمایند: «اولادی که در یک خانواده متولد می‌شود والدین باید نسبت به او احساس مسئولیت کنند، او را از لحاظ مادی و معنوی سالم بزرگ کنند، چیزهایی به او یاد بدهند، به چیزهایی او را وادار کنند، از چیزهایی او را بازدارند و صفات خوبی را در او تزریق کنند (حاج‌علی‌اکبری، 1383، ص. 26). لازم است که تمام خانواده‌ها در هر شرایطی که هستند راه و رسم صحیح تربیت فرزند را بدانند تا بتوانند وظیفۀ مقدس پدر و مادر بودن را به‌خوبی ایفا کنند و از این رهگذر، شایسته‌ترین خدمت ارزنده را به جامعۀ خود بکنند.

اگرچه احساس نیاز به آموزش والدینی بسیار زیاد و فواید آن فراوان است، هنوز هم مدافعان برنامه مجبور هستند سیاست‌گذاران جامعه را متقاعد کنند که این برنامه‌ها از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه و مؤثر هستند و این موضوع مهم باید مورد توجه قرار گیرد. سرمایه‌گذاری و پشتیبانی از والدین آینده از طریق بستر سیستم‌های آموزشی امکان‌پذیر است و با ارائۀ تجربیات یادگیری معنا‌دار به‌ ویژه برای فراگیران ساکن در مناطق دورافتاده، برنامه‌ای ارزشمند و کاربردی محسوب می‌شود (Greder, 2004). علاوه بر این، برنامۀ آموزشی یادشده می‌تواند اطلاعات اساسی دربارۀ ارزش‌ها و نگرش‌های مرتبط با هویت فرهنگی را ارائه دهد. اگرچه آموزش والدینی به ‌طور معمول از طریق خانواده، اجتماع، منابع فرهنگی و رسانه‌های جمعی به نوجوانان منتقل می‌شود، ارائۀ برنامۀ درسی آموزش والدینی از طریق سیستم آموزشی می‌تواند به عرصه‌ای برای بحث دربارۀ شیوه‌های مختلف پرورش فرزند تبدیل شود تا با نگرانی‌ها و مسائلی که ممکن است اکنون یا در آینده با آنها روبه‌رو شوند، مقابله کنند (Harkness & Super, 2002).

شواهد تاریخی همچنین حاکی از این مسئله است که این موضوع در دوران شکوفایی تعلیم و تربیت پیشرفت‌گرا با تأکید بر ماهیت جامعه به ‌عنوان منبع اصلی تعیین ارزشمندترین دانش و تحت عنوان تحلیل وظیفه یا فعالیت مورد توجه قرار گرفته است. «در این رویکرد، برنامۀ درسی ابزار آماده‌سازی و آموزش به دانش‌آموزان برای انجام فعالیت‌ها و تکالیف خاص دوران بزرگسالی در نظر گرفته شد و در مواردی مانند تعهد به مرتبط‌کردن زندگی درون مدرسه به زندگی اجتماعی و اعتقاد به برنامۀ درسی عملی و کاربردی در مقابل برنامۀ درسی علمی محدود با دیگر گونه‌های نظریۀ برنامۀ درسی پیشرفت‌گرا اشتراک رویه داشت» (شریفیان، 1391، ص. 37). مارش و ویلیس (1397) نیز در کتاب مبانی نظری و عملی برنامه‌ریزی درسی صفحات 81 و 82 بیان می‌کنند: «در شروع قرن بیستم طرفداری قاطعانۀ پیشرفت‌گراها از بسط نقش و کارکردهای نظام آموزشی موجب شده بود که از هر توجیهی برای گنجاندن موضوعات مورد علاقۀ خودشان در برنامۀ آموزشی بهره ببرند». نویسندگان همچنین ادامه می‌دهند: «تعلیم و تربیت پیشرو به ‌منزلۀ بخشی از جنبش پیشرفت‌گرایی در تمام شئون زندگی آدمی به دنبال آن بود که مدارس شرایط بهتری در زندگی افراد ایجاد کنند. بنابراین، آموزش پیشرو برنامه و وظایف مدارس را طوری گسترش داد که مدارس مسئولیت مستقیمی در قبال سلامت، شغل و کیفیت زندگی خانوادگی و اجتماعی افراد داشته باشند».

 همگام با رواج نهضت آموزش پیشرو و تأثیر عمیق آن بر تغییر برنامه‌های درسی مدارس آمریکا، گزارش‌های 1893 و 1895 انجمن ملی تعلیم و تربیت آمریکا به چالش کشیده شد. انجمن ملی تعلیم و تربیت در پاسخ به این شرایط جدید، کمیته‌ای را مأمور سازمان‌دهی مجدد برنامۀ درسی آموزش متوسطه کرد. گزارش این کمیته تحت عنوان «اصول اساسی آموزش متوسطه»[2] در قالب یک پژوهشنامۀ فدرال منتشر شد. این کمیته اصولی را منتشر کرد تا برنامۀ درسی نه‌ فقط موضوعات علمی محض، بلکه به‌واقع تمامی تجربیات زندگی را شامل شود. کمیته اهدافی را که آموزش‌وپرورش باید آنها را محقق کند در هفت ‌طبقۀ اصلی جمع‌بندی کرد که ایفای وظایف خانوادگی یکی از این اهداف بود (مارش و ویلس، 1397، ص. 84). احتمالاً تحت تأثیر همین نگرش و تقریباً از همان دورۀ زمانی در نظام آموزشی بعضی از کشورهای توسعه‌یافته، اهمیت آماده‌سازی برای نقش‌های مهم بزرگسالی مانند همسر، والدین و مدیر خانواده مورد توجه قرار گرفت.

اگر توجه به موضوع آموزش والدینی نیازمند وجود قانون و تعریف جایگاه در اسناد بالادستی است و نشان‌دهندۀ اهمیت موضوع از نظر طرح آن در برنامۀ درسی رسمی کشور تلقی می‌شود، نویسندگان مقالۀ حاضر گزاره‌هایی از اسناد بالادستی را پیگیری کردند که در آنها این موضوع مورد توجه قرار گرفته است. طبق این اسناد، «برنامه‌های درسی باید ضمن تقویت بنیان خانواده و تحکیم مناسبات خانوادگی، زمینۀ کسب شایستگی‌ها و مهارت‌های لازم برای تشکیل و مدیریت خانوادۀ دانش‌آموزان را فراهم آورند» (سند برنامۀ درسی ملی، ص. 10). همچنین، در صفحۀ 233 منابع نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران (1390) آمده است: «ترتیبات اجتماعی امروزی جامعه نیازمند تعریف خانواده با ساختار جدید و مبتنی بر ارزش‌های اصیل و اساسی اسلامی است تا بر اساس آن شایستگی‌های ضروری برای دختران و پسران (و در واقع مادران و پدران آینده) تعریف شود».

ارائۀ آموزش والدینی از طریق کتاب‌های درسی سریع‌ترین راه برای توزیع برنامه‌های آموزش والدینی با کیفیت زیاد و حساس به فرهنگ به گسترده‌ترین مخاطبان است و به شیوع بیشتر آموزش والدینی کمک می‌کند. در شیوۀ ارائۀ برنامۀ درسی یادشده می‌توان هم از یک رویکرد یکپارچه و از طریق تلفیق در دروس موجود و هم از رویکرد جداگانه استفاده کرد. برای ‌مثال، برنامۀ درسی جامع و متوالی آموزش زندگی خانوادگی[3] ویژۀ دانش‌آموزان کودکستان تا پایۀ دوازدهم توسط وزارت آموزش‌وپرورش ویرجینیا طراحی‌ شده است که شامل آموزش مهارت‌های والدینی[4] متناسب با سن و فرهنگ دانش‌آموزان است. همچنین، به دلیل نقش پررنگ آموزش رسمی برای ارائۀ اطلاعات و راهنمایی به جوانان در واناتو[5]، دانش‌آموزان دانش و درک خود را در زمینۀ خانواده در مدرسه پرورش می‌دهند. در برنامۀ درسی این منطقه، سبک زندگی و روابط سالم، مهارت‌های زندگی، مهارت‌های والدینی و برنامه‌ریزی خانواده ملحوظ شده‌اند تا با ارائۀ مهارت‌های فرزندپروری به فراگیران در کنار سایر مهارت‌ها باعث افزایش مقاومت در برابر شرایط آسیب‌پذیر و پرخطر جامعه شوند[6]. علاوه بر این، در برنامۀ درسی آموزش زندگی خانوادگی[7] شهرستان آلبامارل اهدافی مانند ترویج بحث دربارۀ والدین/ فرزند و ارائۀ اطلاعات دقیق در رابطه با زندگی خانوادگی و روابط اجتماعی، توسعۀ مفاهیم مثبت خود و احترام به دیگران و آموزش مهارت‌های والدینی[8] مشخص ‌شده‌اند. این برنامۀ درسی مبتنی بر این چشم‌انداز طراحی ‌شده است که دانش، مهارت‌ها، نگرش‌ها و ارزش‌های به‌دست‌آمده، برای دانش‌آموزان در سراسر زندگی دارای منفعت هستند و به آنها کمک می‌کنند تا در یک دنیای همیشه در حال تغییر و پیشرفت، ظرفیت و تعهد لازم برای زندگی کاملاً انسانی را به دست آورند[9].

کتابچۀ راهنمای آموزش بهداشت و زندگی خانوادگی[10] منبع آموزشی دیگری است که توسط وزارت آموزش جامائیکا و با حمایت یونیسف تدوین‌ شده است تا به تسهیلگران برای ارائۀ مؤثر آموزش زندگی خانوادگی کمک کند. این دفترچه شامل پنج بخش مقدمه، آشنایی با مهارت‌های زندگی، برنامه‌ریزی شغلی برای جوانان، آموزش ایدز[11] و فرزندپروری است. هر بخش شامل ایده‌ها و فعالیت‌های درسی متفاوتی است که هنگام کار با جوانان، به ‌ویژه افراد آسیب‌پذیر و والدین نوجوان بسیار مفید است. این کتابچۀ راهنما، همراه با دستورالعمل استفاده از آن، مسائل مربوط به عزت‌نفس، حل تعارض، حل مسئله، روابط بین‌فردی، مهارت‌های تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی شغلی، آموزش والدینی و رفتارهای جنسی و شیوۀ زندگی سالم را بررسی می‌کند. راهبردها و فعالیت‌های پیشنهادی معمولاً ماهیتی تعاملی و مشارکتی و مبتنی بر یادگیری تجربی و کار گروهی دارند. این کتاب قابل ‌استفاده در محیط‌های آموزشی سنتی و غیرسنتی است (Health and family life education resource handbook)[12].

یکی از کامل‌ترین برنامه‌های آموزش والدینی در دورۀ متوسطۀ انتاریو در نظر گرفته ‌شده است که دانش‌آموزان در حوزۀ مطالعات خانوادگی در پایه‌های نهم و دهم با موضوع‌های مربوط به رشد فردی و زندگی خانوادگی مانند تغذیه و فرزندپروری آشنا می‌شوند و بسیاری از انتظارات از طریق تجربیات عملی و کار با کودکان حاصل می‌شوند. در بخش برنامه‌ریزی برای والدین آینده نیز توضیح داده می‌شود که چگونه آمادگی برای  ایفای نقش والدینی در طولانی‌مدت بر زندگی والدین و فرزندان تأثیر می‌گذارد. همچنین، مطالبات مربوط به نقش مراقب (برای ‌مثال، از نظر سرمایه‌گذاری وقت و انرژی) و ویژگی‌هایی که مربیان در تعامل با کودکان لازم دارند (برای مثال، صبر و استقامت) تحلیل می‌شوند. فرصت‌های آموزشی موجود برای آمادگی فرزندپروری (برای مثال، کلاس‌های قبل از تولد، برنامه‌های فرزندپروری مبتنی بر اجتماع) و مشاغل مربوط به کودکان شناسایی می‌شوند و در بخش رشد و پرورش، درکی درست از ماهیت چندجانبۀ رشد و تأثیر عوامل مختلف بر رشد کودک ایجاد می‌شود. نظریه‌های اصلی مدرن و معاصر (برای ‌مثال، فروید، اریکسون، پیاژه، گلمان، گورلیک، گیلیگان) دربارۀ رشد کودک خلاصه می‌شوند و اهمیت والدین و متولیان امر در حوزۀ رشد کودک توضیح داده می‌شود (برای مثال، موارد مرتبط با علوم شناختی، دلبستگی، خلق‌وخو)[13].

در راستای موارد یادشده در بخش قبلی، پژوهش‌هایی متعدد نیز از زمان‌های گذشته تا زمان کنونی در کشورهای مختلف انجام ‌شده‌اند که به موضوع آموزش والدینی بر اساس یک برنامۀ تحصیلی سازمان‌یافتۀ متوالی در راستای تأمین نیازهای یادگیرنده توجه کرده‌اند (Gillies, 2011). یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های این‌گونه پژوهش‌ها توسط بلیزدل انجام ‌شده که در پژوهش خود به مسئلۀ کم‌توجهی به موضوع آشنایی با وظایف والدینی در مدارس ابتدایی و دبیرستان و کالج‌ها اذعان کرده است، به ‌طوری‌ که بیشتر مطالب آموزشی برای مجردها طراحی ‌شده‌اند و فرد برای گرفتن مدرک دانشگاهی فقط کافی است جبر، تاریخ باستان، ریاضیات پیشرفته و زبان خارجی را مطالعه کند. نویسنده در این مقاله ادامه می‌دهد که سیستم‌های آموزشی در کنار تدریس در زمینۀ اصول روان‌شناسی و آموزش بهداشت جنسی باید آموزش والدینی را به روشی کاملاً کاربردی توسط افراد حرفه‌ای ارائه دهند (Blaisdell, 1916). بعد از این پژوهش، نویسندگان مقاله‌ای تحت عنوان «بررسی آموزش زندگی خانوادگی و آموزش جنسی در مدارس متوسطۀ واشنگتن» نشان دادند در مدارس معمولاً دانش‌آموزان پسر دربارۀ تولیدمثل و آشنایی زن و مرد با یکدیگر و کمتر دربارۀ ازدواج و پدرشدن آموزش علمی دریافت می‌کنند. دختران نیز فرصتی محدود برای مطالعۀ پویایی‌های مرتبط با ازدواج و زندگی خانوادگی دارند. طبق نتایج این پژوهش، ارائۀ این آموزش‌ها توسط معلمانی انجام می‌شود که نه‌ فقط خود آموزش‌هایی محدود در این زمینه دریافت می‌کنند، بلکه از منابع مناسب برای آشنایی بهتر خود و دانش‌آموزان آگاهی ندارند و در نتیجه، از ایجاد فرصت‌های مهم یادگیری برای دانش‌آموزان جلوگیری می‌کنند. نویسنده همچنین معتقد است آموزش‌ها در زمینۀ آموزش والدینی به‌ طور نامنظم و مختصر رخ می‌دهند، در حالی ‌که هم مدیران و هم معلمان عمدتاً طرفدار این نوع آموزش‌ها در مدارس هستند (Baker & Darcy, 1970). در پژوهشی مشابه با عنوان «برنامه‌های آموزش والدینی: کمک به حوزۀ عمل»، با تجزیه‌وتحلیل پژوهش‌های حوزۀ والدینی، راهبردهای استفاده‌شده در انواع برنامه‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند. این صاحب‌نظر بر روی مؤلفه‌های مختلف برنامه مانند محتوا و روش‌های ارائه متمرکز شده است و اطلاعات ارزشمند قابل کاربرد را بیان می‌کند (Chau et al., 2016). نتایج تجزیه‌وتحلیل پژوهشی که در سال‌های اخیر تحت عنوان «تأثیر آموزش والدینی بر خودکارآمدی و اثربخشی والدین در دانش‌آموزان دبیرستان‌های جایگزین» انجام‌ شده، نشان داده است با ارائۀ اطلاعات اساسی مانند مهارت‌ها، مسئولیت‌ها و تعهدات مورد نیاز نقش والدینی و معرفی مدل‌های مناسب تربیتی، نوجوانان قادر خواهند بود تا واقع‌بینانه‌تر برای مسئولیت‌های فرزندپروری آماده شوند و اثربخشی بیشتری در ایفای این نقش داشته باشند. در این پژوهش، رابطۀ بین آشنایی دانش‌آموزان با مهارت‌های انتخاب و آگاهی از مسئولیت‌ها و پیامدهای والدینی با خودکارآمدی تثبیت شد (Meyer et al., 2011).

مرین در مطالعۀ خود که با هدف ارزیابی کارایی بستر آموزشی و صلاحیت تسهیلگران آموزش والدینی انجام ‌شده است، شیوه‌های نوآورانۀ متناسب با اهداف برنامه و نیازهای خاص را توضیح می‌دهد. بر اساس نظر پژوهشگر، مرور و ارزشیابی برنامه‌های آموزشی والدینی می‌تواند به والدین و متخصصان در راستای تصمیم‌گیری برای تحقق برنامۀ یادشده یاری دهد (Araneta-Merin, 2018). در خلاصه‌ای از جدیدترین پژوهش‌ها با نام «ارتباط بین موقعیت اجتماعی و آموزش والدینی در جوانان»، مورتا و همکاران بیان کرده‌اند شیوۀ فرزندپروری با توانایی‌های کودکان و وظایف رشدی آنها مرتبط است و احساس امنیت، رفتار مستقلانه، شایستگی اجتماعی و پیشرفت فکری آنها را ارتقا می‌بخشد. نویسندگان مقاله در نتیجه گیری پژوهش خود اذعان می‌کنند عملکرد فکری کودکان زمانی بهبود می‌یابد که مادران دربارۀ توانایی‌های فکری فرزندان خود قضاوتی دقیق داشته باشند (Murtha et al., 2023). همچنین نویسندگان کتاب مطالعات فرهنگ فرزندپروری معتقد هستند دانش والدین دربارۀ روان‌شناسی رشد تحت تأثیر فرهنگ و ویژگی‌های خانواده است و می‌تواند از کودک‌آزاری جلوگیری کند. برای ‌مثال، مادری که آشنایی کافی با روان‌شناسی رشد دارد، انتظارات مناسب‌تری از فرزند خود دارد و از آنجا که زمینۀ فرهنگی بر نحوۀ تفکر والدین، اهداف والدین و ارزش‌های آنها تأثیر می‌گذارد، ارائۀ آموزش والدینی می‌تواند به تطبیق محیط زندگی کودکان با سبک شخصی آنها کمک زیادی کند (Lee et al., 2024).  

در همین زمینه، جولائیها  و همکاران (1400) در پژوهش خود، ضمن توضیح فرزندپروری چندبُعدی خداسو، خاطرنشان می‌کنند تمرین‌های مذهبی با والدین طیفی وسیع از نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی نوجوانان و بزرگسالان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باعث تقویت هم‌سازی و وظیفه‌شناسی در فرزندان می‌شود و نوعاً والدین را تشویق می‌کند تا ویژگی‌های مثبت را در کودکان خود پرورش دهند. از این ‌رو، همان‌طور که در پژوهشی تحت عنوان «کاربرد برنامه‌های نوین فرزندپروری در فرایند ارتباط در خانواده» بیان‌ شده است، تلاش برای بهبود و ارتقای سلامت روان کودکان نیازمند توجه به کیفیت تربیت فرزند است (شکوهی یکتا و همکاران، 1396). با ‌وجود این، طبق نتایج پژوهش نوروزی و همکاران (1392) و در نتیجۀ استفاده از روش تحلیل محتوای کتاب دین و زندگی اول متوسطه، موضوع خانواده و ازدواج و تبین نیازهای غریزی دارای کمترین میزان فروانی (294/0) بوده است. بنابراین، لازم است در عملکرد سیستم آموزشی کشور به ‌عنوان یکی از ابزارهای ارائۀ دانش والدینی به فراگیران تجدیدنظر شود.

به‌ طور کلی، می‌توان گفت به دلیل اهمیت موضوع مورد مطالعه پژوهش‌هایی متعدد در ارتباط با آموزش والدینی در کشورهای متعدد از اوایل قرن بیستم در قالب کتاب و مقاله انجام ‌شده‌اند و هریک به بخشی از موضوع توجه کرده‌اند. در ایران نیز پژوهش‌هایی متعدد در ارتباط با این موضوع انجام‌ شده‌اند که به نمونه‌هایی از آنها اشاره شد. آموزش والدینی در حوزۀ آندروگوژی[14] یا آموزش بزرگسالان از قدیم در کشور ما مورد توجه بوده است، اما میزان توجه به آموزش والدینی در حوزۀ پداگوژی[15] مسئله‌ای است که در پژوهش حاضر به آن توجه شده است. البته، این بدان معنا نیست که باید از فرصت‌های آموزش والدینی خانواده‌محور و مبتنی بر جامعه و سازمان و یا رسانه‌محور صرف‌نظر کرد، بلکه مطالبات امروزی نیازمند توجه به برنامۀ درسی آموزش والدینی مدرسه‌محور است. تا کنون، تحلیل محتوای کتاب‌های درسی برای بررسی میزان حضور هر یک از مفاهیم مرتبط با آموزش والدینی انجام ‌نشده است. این مطالعه قصد دارد تا خلأ مطالعاتی موجود در این حوزه را پر کند. همچنین، به دلیل اهمیت نقش سیستم آموزشی و کتاب‌های درسی نسبت به سایر عناصر برنامۀ درسی، این پژوهش در نظر دارد رهنمودهایی برای بهبود برنامه‌های درسی دورۀ متوسطه به برنامه‌ریزان و مؤلفان کتاب‌های درسی ارائه کند و در نتیجه، به کاهش اختلاف‌نظر در روش تربیتی والدین و میزان آسیب‌های خانوادگی و متعاقباً کاهش نرخ طلاق در جامعه منجر شود. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر پاسخ‌گویی به دو پرسش زیر 

است:

1- به کدام مؤلفۀ آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه اهمیت بیشتری داده‌ شده است؟

2- در کدام کتاب منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی اهمیت بیشتری داده ‌شده است؟

روش پژوهش

پژوهش حاضر به روش توصیفی از نوع تحلیل محتوای کمّی و با رویکرد کاربردی انجام شد. تجزیه‌وتحلیل محتوای کمّی معمولاً به‌ عنوان «تجزیه‌وتحلیل سطح آشکار» توصیف می‌شود و به معنای ارائۀ توصیف عینی و سطحی داده‌ها، آزمایش فرضیه‌ها یا یافتن پاسخ پرسش‌ها مبتنی بر نظریه‌ها یا پژوهش‌های تجربی قبلی است ( Nery-Cura & de Guzman, 2018; Sándorová, 2014). جامعۀ پژوهشی شامل کلیۀ کتاب‌های درسی دورۀ متوسطۀ دوم چاپسال 1402 است که با توجه به منطق پژوهش و تمرکز طرح بر مسائل مربوط به خانواده و والدینی، کتاب‌های جامعه‌شناسی، دین و زندگی و ادبیات فارسی پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم و روان‌شناسی یازدهم به شکل هدفمند به‌ عنوان نمونه انتخاب شدند. مقوله‌بندی و تعیین شاخص‌ها در این پژوهش با روش جعبه‌ای انجام شد. واحد ثبت مضمون و روش شمارش آن فراوانی بود. ابزار گرداوری داده‌ها سیاهۀ تحلیل محتوای کتاب‌های درسی پژوهشگرساخته بود که به ‌منظور ساخت آن، پس از مطالعه و برسی منابع نظری و سوابق پژوهشی موجود در این زمینه (ایزانلو، 1393؛ Tindigarukayo, 2013; Tehrani et al., 2024; Stolz & Sizemore, 2011; Sims & Skarbek, 2019; Polivanova et al., 2016; Robila & Taylor, 2018; Murtha et al., 2023; Jenkins & Hand, 2019; Hickey et al., 2018; Vesely et al., 2014; Ward et al., 2020)، فهرستی از عمده‌ترین مفاهیم آموزش والدینی تهیه شد و در اختیار متخصصان برنامه‌ریزی درسی و مشاورۀ خانواده قرار گرفت و پس از چند مرحله بررسی و اصلاح، در نهایت چارچوب مفهومی از 5 مؤلفه و 17 زیرمؤلفه به شکل جدول (1) تدوین شد.

جدول 1: فهرست وارسی آموزش والدینی

Table 1: Parenting education checklist

برای تعیین روایی ابزار از ارزیابی متخصصان در خصوص مؤلفه‌های انتخاب‌شده برای کدگذاری استفاده شد؛ به ‌گونه‌ای که نظریه‌های 4 نفر از صاحب‌نظران رشته‌های مشاورۀ خانواده و مطالعات برنامۀ درسی  طبق جدول (2) محور قرار گرفت. برای این منظور، مفاهیم و شاخص‌های آموزش والدینی طی برگزاری چندین جلسه و بعد از اعمال نظرات آنها تأیید شدند و فهرست وارسی آموزش والدینی تهیه شد. همچنین، شاخص روایی محتوایی به ‌صورت کمّی با استفاده از روش والتز و باسل ارزیابی شد که میزان میانگین آن برای چک‌لیست CVI=0/82 تعیین شد.

جدول 2: مشخصات صاحب‌نظران شرکت‌کننده در پژوهش

Table 2: Characteristics of the experts participating in the research

برای بررسی ثبات کدگذاری، از شیوۀ کدگذاری مجدد توسط ارزیاب دوم و به وسیلۀ فرمول ویلیام اسکات بهره‌گیری شد و میزان هم‌خوانی میان دو کدگذار محاسبه شد و ضریب توافق آنها 97 درصد به دست آمد.

سپس، پژوهشگر به سراغ کتاب‌های درسی رفت و میزان توجه به مؤلفه‌های موجود در چک‌لیست را در کتاب‌های درسی به طور دقیق بررسی کرد. برای پیداکردن این مؤلفه‌ها، پژوهشگر واحد تحلیل خود را مضمون قرار داده است؛ یعنی هر صفحه از کتاب را به‌دقت مطالعه کرده و مفهوم هر جمله، تصویر، پرسش یا تمرین را که با مؤلفه‌های تعیین‌شده در لیست وارسی مرتبط بوده، پیدا کرده و میزان تکرار آنها را حساب کرده است. به‌ عبارت ‌دیگر، پیام برحسب مقوله‌ها به‌تناسب هر پاسخ‌گو در قالب فراوانی شمارش شد و بر اساس داده‌های جدول فراوانی، مراحل سه‌گانۀ روش شانون به ترتیب انجام شدند. به ‌عبارت ‌دیگر، ابتدا مجموع فراوانی‌های به‌دست‌آمده برحسب مؤلفه‌ها به تفکیک کتاب در یک جدول جمع‌آوری شد و سپس، اطلاعات این جدول در سه مرحلۀ شانون قرار گرفت. در مرحلۀ بعدی، داده‌های این جدول بر اساس مرحلۀ اول روش آنتروپی شانون به‌ صورت داده‌های به‌هنجارشده درآمد.

مرحلۀ اول: ماتریس فراوانی‌های جدول فراوانی باید به‌هنجار شود که برای این کار از رابطۀ زیر استفاده می‌شود:

هنجارشدۀ ماتریس فروانی=P

فروانی مقوله=F

شمارۀ پاسخ‌گو=i

شمارۀ مقوله=j

تعداد پاسخ‌گو=m

مرحلۀ دوم: بار اطلاعاتی هر مقوله محاسبه و در ستون‌های مربوط قرار داده می‌شود و برای این منظور از رابطۀ زیر استفاده می‌شود:

هنجارشدۀ ماتریس=P

J=(1,2,…,n)

لگاریتم=

شمارۀ مقوله=j

شمارۀ پاسخ‌گو=I

تعداد پاسخ‌گو=m

مرحلۀ سوم: با استفاده از بار اطلاعاتی مقوله‌ها (1، 2، ... = n, i) ضریب اهمیت هر یک از مقوله‌ها محاسبه می‌شود و هر مقوله‌ای که دارای بار اطلاعاتی بیشتری باشد از درجۀ اهمیت (Wj) بیشتری برخوردار است. برای محاسبۀ ضریب اهمیت از رابطۀ زیر استفاده‌ می‌شود:

درجۀ اهمیت=

بار اطلاعاتی هر مقوله=Ej

تعداد مقوله‌ها=n

شمارۀ مقوله=j

گفتنی است، در محاسبۀ Ej، مقادیر Pij که برابر صفر باشند، به دلیل بروز خطا و جواب بی‌نهایت در محاسبات ریاضی، با عدد بسیار کوچک 00001/0 جایگزین شده‌اند، اما  jشاخصی است که ضریب اهمیت هر مقوله را در یک پیام با توجه به شکل پاسخ‌گوها مشخص می‌کند. از طرفی، با توجه به بردار w، مقوله‌های حاصل از پیام را نیز رتبه‌بندی می‌کنیم (آذر، 1380، صص. 9-10).

یافته‌ها

در این بخش، داده‌های جمع‌آوری‌شده با توجه به پرسش‌های پژوهش بررسی و تجزیه‌وتحلیل و توصیف ‌شده است. سپس، نتایج مربوط به هر یک از پرسش‌های پژوهش و برخی دیگر از نتایج فرعی آن همراه با یک‌سری جدول و نمودار آورده شده است که خلاصه‌ای از نتایج را در اختیار خوانندۀ گزارش قرار می‌دهد.

پرسش اول: به کدام مؤلفۀ آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه اهمیت بیشتری داده ‌شده است؟

برای بررسی میزان توجه و سپس میزان اهمیت مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه از روش آنتروپی شانون استفاده شد؛ به این صورت که ابتدا توزیع فراوانی هر مؤلفه بر اساس کتاب‌های دین و زندگی، جامعه‌شناسی و ادبیات فارسی پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم و روان‌شناسی پایۀ یازدهم مشخص شد و فراوانی آنها به دست آمد که در جدول (3) قابل‌مشاهده است.

بر اساس نتایج جدول، مجموع فراوانی مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه 121 مورد است.

از میان مؤلفه‌های مختلف آموزش والدینی، به مؤلفۀ «انتقال ارزش‌های مرتبط با هویت فرهنگی» با 38 مورد و 4/31 درصد بیشترین میزان توجه و به مؤلفۀ «بهداشت روانی والدین » با 10 مورد و 3/8 درصد کمترین توجه شده است. در ادامه، نتایج تحلیل شانون ارائه می‌شود. ابتدا داده‌های به‌هنجارشده در جدول (4) ارائه شده است.

جدول 3: نتایج تحلیل محتوای مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه

Table 3: The results of content analysis of parenting education components in selected books of the second year of high school

جدول 4: داده‌های به‌هنجارشدۀ مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه

Table 4: Normalized data of parenting education components in selected books of the second year of high school

در جدول بالا، داده‌های به‌هنجارشدۀ مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب (دین و زندگی، جامعه‌شناسی، ادبیات فارسی، روان‌شناسی) دورۀ دوم متوسطه آمده است.

پس از نرمال‌سازی داده‌ها با استفاده از فرمول مرحلۀ دوم روش شانون مقدار بار اطلاعاتی (عدم اطمینان) هر یک از مؤلفه‌ها به دست می‌آید که در جدول (5) آورده شده است. در مرحلۀ پایانی، ضریب اهمیت مؤلفه‌های آموزش والدینی با استفاده از فرمول مرحلۀ سوم روش آنتروپی شانون به‌ دست ‌آمده که در جدول (6) آمده است و هر مؤلفه‌ای که دارای بار اطلاعاتی بیشتری باشد، از درجۀ اهمیت (wj) بیشتری برخوردار است.

جدول 5: مقدار بار اطلاعاتی مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه

Table 5: The amount of information load of parenting education components in selected books of the second year of high school

جدول 6: مقدار ضریب اهمیت مؤلفه‌های آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه

Table 6: Importance coefficient value of parenting education components in selected books for the second year of secondary school

نتایج جدول بالا نشان می‌دهد بیشترین ضریب اهمیت از مؤلفه‌های آموزش والدینی مربوط به انتقال ارزش‌های مرتبط با هویت فرهنگی و کمترین ضریب اهمیت مربوط به بهداشت روانی والدین بوده است.

پرسش دوم پژوهش: در کدام کتاب منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی اهمیت بیشتری داده ‌شده است؟

برای بررسی میزان توجه و سپس میزان اهمیت آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه از روش آنتروپی شانون استفاده شد؛ به این صورت که ابتدا توزیع فراوانی هر مؤلفه بر اساس کتاب‌های دین و زندگی، جامعه‌شناسی و ادبیات فارسی پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم مشخص شد و فراوانی آنها به دست آمد که در جدول (7) قابل ‌مشاهده است.

جدول 7: میزان توجه کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به هر یک از مؤلفه‌های آموزش والدینی به تفکیک کتاب

Table 7: The amount of attention paid to each of the components of parenting education in selected books of the second year of high school by book

بر اساس نتایج جدول بالا، مجموع فراوانی آموزش والدینی در کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه 121 مورد است.

در میان کتاب‌های منتخب تحلیل‌شده، کتاب دین و زندگی پایۀ یازدهم با 27 مورد و 3/22 درصد بیشترین میزان توجه را به آموزش والدینی داشته است و در همین حال، کتاب جامعه‌شناسی پایۀ دوازدهم اصلاً به آموزش والدینی توجه نکرده است. در ادامه، نتایج تحلیل شانون ارائه می‌شود. ابتدا، داده‌های به‌هنجارشده در جدول (8) ارائه می‌شود.

در جدول 8، داده‌های به‌هنجارشدۀ کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی آمده است.

پس از نرمال‌سازی داده‌ها با استفاده از فرمول مرحلۀ دوم روش شانون مقدار بار اطلاعاتی (عدم اطمینان) هر یک از مؤلفه‌ها به دست می‌آید که در جدول (9) آورده شده است. در مرحلۀ پایانی، ضریب اهمیت کتاب‌ها با استفاده از فرمول مرحلۀ سوم روش آنتروپی شانون به ‌دست‌ آمده که در جدول (10) آمده است و هر کتابی که دارای بار اطلاعاتی بیشتری باشد، از درجۀ اهمیت (wj) بیشتری برخوردار است.

جدول 8: داده‌های به‌هنجارشدۀ کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی

Table 8: Normalized data of selected books for the second year of secondary school on parenting education

جدول 9: مقدار بار اطلاعاتی کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی

Table 9: The amount of information load of the selected books of the second year of high school for parenting education

نتایج جدول بالا نشان می‌دهد بیشترین مقدار بار اطلاعاتی (عدم اطمینان) از کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی مربوط به دین و زندگی یازدهم و کمترین مقدار بار اطلاعاتی (عدم اطمینان) مربوط به جامعه‌شناسی یازدهم و ادبیات فارسی یازدهم بوده است.

جدول 10: مقدار ضریب اهمیت کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی

Table 10: The importance coefficient of selected books for the second year of secondary school on parenting education

نتایج جدول بالا نشان می‌دهد بیشترین ضریب اهمیت از کتاب‌های منتخب دورۀ دوم متوسطه به آموزش والدینی مربوط به دین و زندگی یازدهم و کمترین ضریب اهمیت مربوط به جامعه‌شناسی یازدهم، جامعه‌شناسی دوازدهم و ادبیات فارسی یازدهم بوده است.

بحث و نتیجه‌گیری

باید اذعان کرد در دورانی که به علت گسترش و پیچیدگی فرهنگ و تمدن بشری، انجام‌دادن هر کاری نیازمند آموزش و تخصص است، متأسفانه اساسی‌ترین و پرارزش‌ترین کارها که پرورش فرزندان است، در بیشتر جوامع بدون آموزش لازم و کافی انجام می‌شود و پدران و مادران آینده، نه در خانه و نه در مدرسه، به‌ اندازۀ کافی برای زندگی و تربیت فرزندانشان آموزش نمی‌بینند. این امر، این ضرورت را احصا می‌کند که آموزش والدینی به شیوه‌های 

مختلف مورد توجه قرار بگیرد. ارائۀ آموزش والدینی با بهره‌گیری از سیستم آموزشی و از طریق کتاب‌های درسی به‌ عنوان یکی از رهیافت‌های مهم در کنار سایر اقدامات آموزشی، گامی اساسی در راستای بهبود سلامت روانی و تحکیم خانواده در جامعه محسوب می‌شود. نتایج پژوهش جلیلی و همکاران (1400) نیز بر اهمیت آگاهی زن و مرد از نقش خود در جامعه تأکید می‌کند. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی کتاب‌های درسی متوسطۀ دوم از نظر میزان توجه به مفاهیم آموزش والدینی انجام شد. نتایج حاصل از بررسی پرسش اول پژوهش نشان می‌دهد از میان مؤلفه‌های مرتبط با آموزش والدینی، بیشترین توجه به مؤلفۀ انتقال ارزش‌های مرتبط با هویت فرهنگی (233/0)، مشارکت آگاهانه در رشد کودکان (202/0) و مهارت‌های زندگی (194/0) است و کمترین توجه به مؤلفۀ کارآمدی خانواده (191/0) و بهداشت روانی والدین (179/0) مبذول شده است. بر اساس نتایج حاصل از بررسی پرسش اول، باید گفت همان‌طور که آموزش والدینی یک حوزۀ مطالعاتی بین‌رشته‌ای است و شامل تعدادی حوزه‌های تخصصی مانند روابط بین‌فردی، خودفهمی، رشد و تکامل انسان، آمادگی برای ازدواج و تشکیل خانواده، فرزندآوری و فرزندپروری، مهارت تصمیم‌گیری و همدلی، روابط جنسی، مدیریت انسانی و مادی است ( Bennett et al., 2017; Sabol et al., 2024)، دانش‌آموزان ایرانی برای دست‌یابی به رشد کامل و سالم نیازمند دریافت اطلاعات کافی از طریق کتاب‌های درسی در رابطه با تمامی مؤلفه‌های مرتبط با آموزش والدینی هستند تا با آگاهی کامل از این زیرمؤلفه‌ها، دانش و مهارت مقابلۀ مسئولانه با مسائل در زمان حال و آینده را پیدا کنند. از آنجا ‌که ارائۀ این مسائل از طریق کتاب‌های درسی باید مبتنی بر هنجارهای فرهنگی و مذهبی، اجتماعی و اقتصادی در کشور ما صورت گیرد، در کتاب‌های درسی مورد مطالعه نیز این نکته ملحوظ شده است و از میان مؤلفه‌های مرتبط با آموزش والدینی، بیشترین توجه در کتاب‌های درسی منتخب به مؤلفۀ انتقال ارزش‌های مرتبط با هویت فرهنگی مبذول شده است و محتوای موجود در این کتاب‌ها به تعمیق آداب و سبک زندگی اسلامی ایرانی تا حد زیادی یاری می‌رساند. یادگیری قوانین فعلی در کشور در رابطه با ازدواج، طلاق، کودک‌آزاری و مسئولیت‌های قانونی والدین نیز می‌تواند از این‌ پس به عنوان محتوا در نظر گرفته شود.

در پژوهش حاضر، نتایج تحلیل محتوای کتاب‌های درسی از لحاظ توجه به مؤلفۀ مشارکت آگاهانه در رشد کودکان نشان می‌دهد جمعاً 36 مورد در محتوای کتاب‌های یادشده به این مؤلفه اختصاص یافته‌اند. همان‌طور که کسب دانش و مهارت‌های لازم برای مراقبت و رشد مناسب جسمی، عاطفی-اجتماعی و فکری فرزندان و در نتیجه به‌زیستی فرد و خانواده در این مجموعه کتاب‌های منتخب مورد اهتمام است، این موضوع در یکی از فصل‌های کتاب روان‌شناسی پایۀ یازدهم و با توضیح ویژگی‌ها، ابعاد و فرایندهای رشد و اهمیت آن در زندگی افراد به صورت اجمالی و به‌ طور ویژه بررسی ‌شده است. هم‌راستا با نتایج پژوهش اخیر، دسای در مطالعۀ خود نشان داد آشنایی با سطوح رشد فرد در طول چرخۀ زندگی و مسئولیت‌های والدینی می‌تواند به تأکید بر پیچیدگی‌های تربیت کودک و اهمیت آموزش قبل از والدینی کمک کند (Desai, 2018). تمرکز بر این موضوع در کشورهای اسلامی مانند کشور ما به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا از خداوند به خاطر فرایند رشد سالم خود قدردانی کنند.

در کتاب‌های درسی منتخب، به آشنایی با ویژگی‌های خانوادۀ متعادل به عنوان یک رویکرد جدید و جایگزین برای برطرف‌کردن نیازهای افراد، نه فقط به شکل ضمنی و تلویحی، بلکه به شکل صریح و روشن اشاره ‌شده است. توضیح بیشتر اینکه در کتاب‌های یادشده، بر اساس پیروی از رویکرد جامع و کل‌نگرانه و در متن فرهنگ گسترده‌تر، به خانواده نظاره شده است و این کتاب‌ها همسرگزینی، ازدواج، تشکیل خانواده، فرزند و تربیت را سرلوحۀ کار خود قرار داده‌اند. البته به دلیل اینکه در بخش اجتماعی اهداف دورۀ متوسطه، آشنایی با ویژگی‌های خانوادۀ متعادل مدنظر قرار گرفته است و اهمیت پایبندی به ارزش‌های خانوادگی[1] در راستای اهداف مادام‌العمر آموزش والدینی است، این مؤلفه بیش از آنچه نتایج این پژوهش نشان می‌دهد، نیازمند توجه است. این بررسی می‌تواند به رشد و توسعۀ دیدگاه‌ها دربارۀ خانوادۀ متعادل یاری رساند و به افزایش سطح بهداشت روان اعضای جامعه کمک کند. طبق نظر راسل و همکاران، کمک به ایفای صحیح وظایف والدینی می‌تواند به استحکام بنیان‌های خانواده نیز منجر شود ( Petterson et al., 2016; Russell, 1909).

 در همین زمینه، شکوهی یکتا و همکاران (1396) معتقد هستند همدلی و پاسخ‌گوبودن  یکی از استلزامات نقش والدینی است و کلاس‌های آموزش والدینی می‌تواند یکی از مؤثرترین مداخلات برای ترغیب احترام به مسئولیت‌های عظیم والدینی، تقویت روابط خانوادگی و علاقه به زندگی خانوادگی تلقی شود. البته می‌توان ذیل این مؤلفه، دانش‌آموزان را با مسائل مرتبط با آموزش خانواده و موقعیت‌های بحرانی که بر زندگی خانوادگی تأثیر می‌گذارد، مانند مرگ، سوءمصرف مواد و طلاق، آشنا کرد (Cucchiara et al.,  2019).

بررسی کتاب‌های درسی منتخب بر اساس مؤلفۀ بهداشت روانی والدین نشان می‌دهد اهمیت خودمراقبتی فراگیران نیز تدوین‌کنندگان برنامه‌های درسی را ملزم کرده است تا در رابطه با شکل‌گیری هویت خود به عنوان والدین محتواهایی بگنجانند. این هدف می‌تواند از طریق بحث و گفت‌وگو دربارۀ نقش‌های دوران نوجوانی و والدینی، تجزیه‌وتحلیل مهارت‌ها و نگرش‌های مورد نیاز برای تبدیل‌شدن به یک والدین شایسته[2] پیگیری شود. هم‌راستا با نتایج این پژوهش و در تحلیلی که بروکس در این زمینه انجام داده، چنین نتیجه‌گیری شده است که تلفیق آموزش والدینی در برنامۀ درسی مدارس می‌تواند بیش از پیش به افزایش خودکارآمدی و اثربخشی والدین آینده کمک کند (Brooks, 2013). به ‌عبارت ‌دیگر، هرچقدر دانش‌آموزان بیشتر در آموزش‌های والدینی درگیر شوند و سیستم آموزشی در انجام این کار موفق‌تر عمل کند، می‌توان اطمینان یافت که نسل بعدی کمتر مورد بی‌توجهی، سوءاستفاده و بزهکاری قرار می‌گیرد و فرزندان فردا دارای والدین با اعتمادبه‌نفس‌تر و مؤثرتر خواهند بود (Yuen, 2017).

در نهایت، همان‌گونه که ارجمندنیا و همکاران (1396) در پژوهش خود ثابت کردند، اگر آموزش مهارت‌های زندگی‌ بخشی از آماده‌سازی افراد برای مسئولیت‌های شخصی، اجتماعی و خانوادگی در نظر گرفته شود، به ‌طوری ‌که به آنها در انتخاب آگاهانه در زندگی روزمره کمک کند و انگیزه‌ای برای خوداندیشی آنها فراهم آورد، لازم است تا اهمیت آشنایی دانش‌آموزان با مهارت‌های زندگی در کتاب‌های درسی یادشده بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا با ارائۀ آگاهی و آموزش‌های لازم از طریق سیستم آموزشی به پرورش والدین سالم و برومند برای فردای میهن یاری رسانند (Johnson et al., 2014). همچنین، قاسمی و همکاران (1401) در پژوهش خود تثبیت کردند اگر والدین کنونی و آینده نحوۀ تعامل و رفتار با فرزندان را بدانند، در آینده می‌توانند شاهد ارتقای انعطاف‌پذیری شناختی فرزندان خود باشند. همچنین، بر اساس نتایج این پژوهش، توصیه می‌شود دانش‌آموزان از روش‌های جمع‌آوری اطلاعات و فرایند تصمیم‌گیری[3] آگاه شوند و آن را در موقعیت‌های عملی تمرین کنند.

بر اساس نتایج حاصل از بررسی پرسش دوم پژوهش، ضریب اهمیت برای کتاب دین و زندگی یازدهم 163/0، جامعه‌شناسی دهم 162/0، دین و زندگی دوازدهم 151/0، دین و زندگی دهم 141/0، ادبیات فارسی دهم 141/0، روان‌شناسی یازدهم 128/0، ادبیات فارسی دوازدهم 112/0، جامعه‌شناسی یازدهم و دوازدهم و ادبیات فارسی یازدهم نزدیک صفر به دست آمد. در توضیح نتایج پرسش دوم پژوهش، می‌توان گفت کتاب دین و زندگی یازدهم با ضریب اهمیت 163/0 بیشترین توجه و جامعه‌شناسی یازدهم و دوازدهم و ادبیات فارسی یازدهم با ضریب اهمیت نزدیک صفر کمترین توجه را به مؤلفه‌های آموزش والدینی مبذول داشته‌اند. اگرچه بسیاری از صاحب‌نظران تعلیم و تربیت معتقد هستند آموزش مهارت‌های پرورش فرزند در مدرسه به عنوان تنها مؤسسه‌هایی که قادر به اجرای گستردۀ آموزش والدینی هستند، امری ضروری است و قانون حمایت از ارائۀ آموزش والدینی به دانش‌آموزان به ‌منظور افزایش آگاهی عمومی و پشتیبانی از این برنامۀ درسی در اسناد بالادستی ملحوظ شده است، آموزش والدینی به عنوان یک مفهوم معمولاً نادیده گرفته‌شده در سیستم آموزشی کشور ما مطرح است. به‌ عبارت ‌دیگر، پژوهشگر با مرور نتایج پژوهش‌های پیشین و تجربیات سایر کشورها به این واقعیت عجیب و نامبارک دست ‌یافته است که با وجود اینکه چندین دهه از نهادینه‌شدن آموزش والدینی در سیستم آموزشی برخی از کشورها می‌گذرد، متأسفانه در جامعۀ ما به ‌طور جدی به مسئلۀ آموزش والدینی توجه نشده است. به‌ عبارت‌ دیگر، اگرچه در کشور ما در سال‌های اخیر موضوع جوانی جمعیت در محافل تربیتی و نشست‌های علمی مورد توجه قرار گرفته است، در عمل و در نظام آموزش‌وپرورش رسمی، آموزش والدینی به عنوان یکی از استلزامات این مسئله، همچنان مغفول مانده است. شاهد این نکته تحلیل محتوای برنامۀ درسی متوسطۀ دوم از لحاظ میزان توجه به آموزش والدینی به عنوان هدف پژوهش اخیر است که نشان می‌دهد از نظر توجه به مؤلفه‌های موضوع مدنظر به ‌اندازۀ کافی غنی نیست. این پژوهش هم‌راستا با نتیجۀ پژوهش نوروزی و همکاران (1392) است که نشان می‌دهد تمامی کتاب‌های دین و زندگی دورۀ متوسطه از نظر توجه به پرورش روحیۀ پاسداری و قداست روابط خانواده بر پایۀ حقوق اسلامی به عنوان یکی از اهداف اجتماعی و عاطفی، در سطحی پایین قرار دارند. این در حالی است که گیلمر و همکاران معتقد هستند برای پرکردن شکاف آنچه نوجوانان دربارۀ فرزندپروری و رشد کودک می‌دانند، سیستم آموزشی از شرایطی مناسب برخوردار است و در زمینۀ پرورش مهارت‌های والدینی (مانند نقش پدری و مادری) می‌تواند در خدمت این مهم قرار بگیرد؛ بنابراین، بهتر است مؤلفان کتاب‌های درسی به افزایش تلاش‌های مدرسه‌محور در حوزۀ آموزش والدینی اهتمام ورزند و به دانش‌آموزان در حرکت به سمت بزرگسالی و پرورش اعضای مستقل و مسئول جامعه کمک کنند و از این طریق، سهم خود را در داشتن جامعه‌ای ایمن‌تر و انسانی‌تر ایفا کنند (Gilmer et al., 2016).

با توجه به نتایج پژوهش و به‌ منظور تکمیل و توسعۀ دستاوردهای علمی و عملی در این حوزه، پیشنهاد می‌شود سیاست‌هایی واضح برای ادغام آموزش والدینی در برنامۀ درسی رسمی کشور تدوین شوند و با توجه به اهمیت و گستردگی موضوع، تعداد ساعات مشخصی از زمان تحصیل دانش‌آموزان به آموزش والدینی اختصاص داده شود تا امکان پوشش‌دادن محتوای مطلوب فراهم شود. همچنین، با توجه به تأکید ویژه ‌بر برخی از مباحث مرتبط با آموزش والدینی و بی‌توجهی به سایر مؤلفه‌ها، افزایش یا توجه متوازن به مؤلفه‌های مرتبط با آموزش والدینی در کتاب‌های درسی مختلف در بازنگری کتاب‌های درسی از جملۀ پیشنهادهای مورد تأکید در این مطالعه بوده است. بهتر است از منابع متعدد و معتبر برای پوشش‌دادن محتوای درس استفاده شود و از محدودکردن منابع درسی فقط به یک منبع خودداری شود. در انتخاب محتوای آموزش والدینی، باید اقتضائات ویژگی‌های سنی دانش‌آموزان نیز در نظر گرفته شوند. برای ‌مثال، کتاب روان‌شناسی پایۀ یازدهم که به‌ طور معمول ویژۀ دانش‌آموزان گروه علوم انسانی پایۀ یازدهم است، به شکل فراگیر برای تمامی دانش‌آموزان دختر و پسر مقطع متوسطه ارائه شود تا زمینۀ آشنایی بیشتر دانش‌آموزان در این حوزه فراهم شود. طراحی تفصیلی برنامۀ درسی آموزش والدینی در تربیت‌معلم و برای دانشجومعلمان نیز می‌تواند در گام‌های بعدی مورد توجه قرار بگیرد.

[1] importance of adhering to family values

[2] Competent parent

[3] decision-making process

[1] یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکمُ‌ْ وَ أَهْلِیکمُ‌ْ نَارًا

[2] Cardinal Principles of Secondary Education

[3] APCS

[4] available at: https://www.acps.k12.va.us/cms/lib/VA01918616/Centricity/Domain/823/fle-outline-4.pdf

[5] Vanuatu

[6] available at:https://www.pacific.undp.org/content/dam/fiji/docs/Vanuatu-National-Syllabus-Family-Life-Education.pdf

[7] Family life curriculum

[8]availableat:https://www.k12albemarle.org/dept/instruction/hpe/Curriculum%20Documents/Family%20Life%20Education%20Curriculum%20-%20K-10.pdf

[9] available at: www.catholicteachers.ca › For-Your-Classroom › Curriculum-Resources

[10] Health and family life education resource handbook

[11] HIV/AIDS

[12] available at: https://healtheducationresources.unesco.org/sites/default/files/resources/bie_hfle_resource_handbook.pdf

[13] available at: www.edu.gov.on.ca › eng › curriculum › secondary › ssciences9to122013

[14] Andragogy

[15] Pedagogy