| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,861 |
| تعداد مقالات | 15,089 |
| تعداد مشاهده مقاله | 42,430,224 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 16,835,418 |
نقشهبرداری از دانش شهر هوشمند: رویکردی تحلیلی با استفاده از VOSviewer | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اقتصاد شهری | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 4، دوره 10، شماره 2، مهر 1404، صفحه 35-50 اصل مقاله (884.63 K) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ue.2025.145253.1317 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسنده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| حافظ مهدنژاد* | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| گروه جغرافیا، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| حلیل نقشۀ دانش شهر هوشمند با VOSviewer ضرورت دارد، زیرا به شناسایی الگوهای پژوهشی، خوشههای موضوعی و روندهای نوظهور در این حوزه کمک میکند. این ابزار ارتباطات پیچیده بین مباحث میانرشتهای (مانند فناوری، برنامهریزی شهری و پایداری) را تصویرسازی و به تصمیمگیرندگان و پژوهشگران کمک میکند تا شکافها یا همپوشانیهای دانشی را شناسایی کنند. جامعۀ آماری پژوهش حاضر مشتمل بر تمام مقالههای مربوط به شهر هوشمند در بازۀ زمانی 2020 تا 2025 به زبان انگلیسی است که در پایگاه استنادی Scopus نمایه شدهاند. مقالههای جمعآوریشده با استفاده از نرمافزار Vosviewer تجزیهوتحلیل شدند. بر مبنای یافتههای حاصل از پژوهش، پژوهشگران فعال در حوزۀ شهر هوشمند مشتمل بر یگیتکنلار، موتامبیک، بیبری، شریفی، آداس، برنز، کورتز، محمود، میونگ و شارما هستند. کشورهای چین، هند، ایالات متحدۀ آمریکا، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا، کرۀ جنوبی، لهستان و استرالیا، بیشترین مقاله را در حوزۀ شهر هوشمند منتشر کردهاند. تصویرسازی شبکۀ همرخدادی واژگان شهر هوشمند بیانگر آن است که 825 آیتم در 8 خوشه طبقهبندی شدهاند. خوشۀ نخست دارای 194 آیتم، خوشۀ دوم دارای 169 آیتم، خوشۀ سوم دارای 112 آیتم، خوشۀ چهارم دارای 107 آیتم، خوشۀ پنجم دارای 84 آیتم، خوشۀ ششم دارای 81 آیتم، خوشۀ هفتم دارای 76 آیتم و خوشۀ هشتم دارای 2 آیتم است. بر مبنای تصویرسازی تراکم رخداد واژگان، موضوع شهر هوشمند به سمت توجه به مؤلفههایی مانند توسعۀ پایدار، کربن صفر، تابآوری، اقتصاد دایرهای، سرمایۀ انسانی، کارآمدی انرژی و غیره حرکت میکند. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شهر هوشمند؛ نقشۀ علمی؛ نرمافزار Vosviewer | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه شهر هوشمند مفهومی نوین در مدیریت شهری است که از فناوریهای پیشرفته مانند اینترنت اشیاء، دادههای بزرگ، هوش مصنوعی و سیستمهای اطلاعاتی جامع برای بهبود کیفیت زندگی شهروندان، بهینهسازی منابع و تقویت پایداری محیطی بهره میگیرد. این شهرها با ادغام زیرساختهای دیجیتالی در حوزههایی همچون حملونقل، انرژی، خدمات عمومی و امنیت، به دنبال ایجاد تعامل هوشمند بین انسانها، دستگاهها و محیطزیست هستند. برای مثال، سیستمهای ترافیک هوشمند با کاهش زمان توقف خودروها، آلودگی هوا را کاهش میدهند و انرژی را صرفهجویی میکنند، در حالی که شبکههای هوشمند برق به بهترشدن توزیع انرژی کمک میکنند. شهرهایی مانند بارسلونا و سنگاپور نمونههایی برجسته از توسعۀ شهر هوشمند هستند که با استفاده از دادههای واقعی زمان، خدمات شهری را به شکلی پویا ارائه میدهند. اما شهر هوشمند فقط به فناوری محدود نمیشود، بلکه دربرگیرندۀ رویکردی یکپارچه است که شهروندان را به عنوان محور اصلی برنامهریزی قرار میدهد. این مدل شهری بر شفافیت، مشارکت عمومی و دسترسی عادلانه به خدمات تأکید دارد. برای موفقیت این مدل، همکاری بین بخشهای دولتی، خصوصی و آکادمی ضروری است. با این حال، چالشهایی مانند نگرانیهای امنیتی دربارۀ دادههای شهروندان، نیاز به زیرساختهای پهنای باند زیاد و جلوگیری از ایجاد شکاف دیجیتال بین گروههای مختلف جامعه باید مورد توجه قرار گیرند. بنابراین، شهر هوشمند نه فقط یک تحول فناورانه، بلکه یک تحول اجتماعی-اقتصادی است که نیازمند برنامهریزی دقیق و بلندمدت است. شهرهای هوشمند به عنوان پاسخی نوین به چالشهای روزافزون شهرنشینی، مدیریت منابع و کیفیت زندگی، به یک ضرورت جهانی تبدیل شدهاند. سنگاپور با اجرای سیستمهای حملونقل هوشمند و شبکههای دادهمحور از راه شبکههای حسگر و تحلیل دادهها، ترافیک را بهینهسازی کرده و آلودگی هوا را کاهش داده است. بارسلون نیز با معرفی پروژههایی مانند «سنسورهای هوشمند» در فضای عمومی، نشان داد مدیریت انرژی و کاهش آلودگی چقدر میتواند در ارتقای پایداری شهری مؤثر باشد. همچنین، تورنتو با طراحی محلههای هوشمند، اثبات کرد هماهنگی بین فناوری، طراحی شهری و نیازهای اجتماعی میتواند الگوهایی نوین برای آیندۀ شهرها ایجاد کند. این تجربیات نشان میدهند توسعۀ شهرهای هوشمند نه فقط به حل مشکلات فعلی کمک میکند، بلکه پایهای برای آیندهای پایدارتر و مقاومتر خواهد بود. بنابراین، توجه به این الگوها و بهکارگیری آنها در برنامهریزیهای شهری، گامی اساسی در راستای تضمین ارتقای کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار است. تحلیل نقشۀ دانش شهر هوشمند با استفاده از ابزار VOSviewer اهمیتی بهسزا در شناسایی و تجسم روابط پیچیده میان حوزههای مختلف دارد که به توسعه و مدیریت شهر هوشمند کمک میکند. این ابزار قابلیت تحلیل شبکههای علمی، شناسایی گرایشهای پژوهشی و مفاهیم کلیدی را فراهم میکند و ارتباطات میان موضوعهای مختلف مرتبط با شهر هوشمند را تصویرسازی میکند. با استفاده از VOSviewer، پژوهشگران و برنامهریزان شهری میتوانند الگوهای همنویسی و موضوعهای روندساز را شناسایی و بر اساس آن، راهبردهایی دقیقتر برای بهبود زیرساختها، خدمات شهری و پایداری محیطی طراحی کنند. این رویکرد نه فقط به درکی عمیقتر از وضعیت فعلی پژوهشها کمک میکند، بلکه زمینههای نوآوری و همکاری بینرشتهای را نیز تسهیل میکند. پرسش اصلی پژوهش حاضر عبارت است از: ساختار موضوعی و روابط بین مفاهیم کلیدی در حوزۀ شهر هوشمند بر اساس منابع علمی چگونه است و چگونه میتوان آن را با استفاده از نرمافزار VOSviewer تحلیل کرد؟
مبانی نظری تکامل شهرهای هوشمند را میتوان در آمستردام در آغاز قرن هفدهم مشاهده کرد. آنها از آن فقط برای تجارت و تبادل اطلاعات استفاده میکردند. بحران اقتصادی سال 1857 دلیل انقلاب صنعتی بود که باعث تولد شهرهای صنعتی شد. «شهر مجازی» اصطلاح اولیهای بود که توسط گراهام و اوریگی[i] استفاده شد. بعداً اصطلاح «شهر دیجیتال یا اطلاعاتی» رواج یافت. ادبیات مربوط به مفهوم شهر هوشمند در دهههای 1980-1990 یافت میشود. پس از آمستردام، تا سال 2010، ایالات متحدۀ آمریکا، امارات متحدۀ عربی، سنگاپور، کرۀ جنوبی، اتحادیۀ اروپا، چین، ژاپن و اسپانیا کشورهای پیشرو در توسعۀ شهرهای هوشمند بودند. در سال 2011، 50 کشور در سراسر جهان در اولین «کنگرۀ جهانی نمایشگاه شهر هوشمند» شرکت کردند که در بارسلونا در اسپانیا برگزار شد، و پس از آن، مفهوم شهرهای هوشمند توسط کشورهای مختلف توسعهیافته و در حال توسعه مانند چین، هند، انگلستان، کانادا، فرانسه، نروژ و هلند پذیرفته شد (Kumar et al., 2022). با وجود این، توسعۀ شهرهای هوشمند را میتوان به اواسط دهۀ 1970 میلادی نسبت داد. در آن زمان، لسآنجلس اولین پروژۀ دادههای شهری در مقیاس بزرگ را راهاندازی کرد. در سال ۱۹۷۴، مفهوم اولیۀ شهر هوشمند که در لسآنجلس اتخاذ شد، برای بهبود فقر شهری و مشکلات مسکونی با استفاده از دوربین مادون قرمز هوایی بود. با گذشت زمان، از طریق پیشرفتهای فناوری، همگرایی و پذیرش فناوریهای متنوعتر، چشمانداز شهر هوشمند را گسترش داده است (Kong et al., 2025). پس از آن، کشورهای مختلف سیاستهای ساخت شهر هوشمند را در بُعد شهری تدوین کردند تا توسعۀ شهرهای هوشمند را ارتقا دهند، راحتی زندگی ساکنان را افزایش دهند و محیط زندگی را بهبود بخشند. نمونههایی از این سیاستها شامل ابتکار شهر هوشمند بارسلونا، شهرهای هوشمند توزیعشده در آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، اروپا، آفریقا، اقیانوسیه و آسیا، سیاستهای شهر هوشمند در ایتالیا و شهرهای هوشمند استرالیاست. دولت چین به منظور تغییر مدل توسعۀ شهری گستردۀ سنتی، سیاست ملی شهر هوشمند را در سال 2012 راهاندازی کرد که مبتنی بر شهرهای آزمایشی است و مفاهیمی مانند فشردگی، کمکربن، اکولوژیک و هوشمند، را در ساخت محیط شهری ادغام میکند (Yang et al., 2024). بر این اساس، در طول دو دهۀ گذشته، شهر هوشمند به عنوان مفهوم پیشرو در برنامهریزی شهری ظهور کرده است (Ibæanescu et al., 2022). مفهوم شهر هوشمند توسط پژوهشگران مختلف و از جنبههای گوناگون مانند اینترنت اشیاء (Samih, 2019)، دوقلوی دیجیتال (Deren et al., 2021)، مدیریت شهری نوآورانه (Jacques et al., 2024)، فضای عمومی (Wagner, 2025)، شکاف دیجیتال و افراد سالمند (Kolotouchkina et al., 2022)، توسعۀ پایدار (Shao & Min, 2025)، یکپارچگی منابع طبیعی و فناوریهای شهر هوشمند (Hui et al., 2023) و غیره مورد توجه قرار گرفته است. مفهوم شهرهای هوشمند به عنوان یک راهحل بالقوه برای چالشهای شهری در دوران معاصر، به ویژه در حوزۀ برنامهریزی و توسعۀ شهری، مطرح شده است. این رویکرد به برنامهریزی شهری شامل ترکیب قابلیتهای هر دو دنیای فیزیکی و دیجیتال برای رسیدگی به مسائل شهری است. استفاده از فناوریهای پیشرفتۀ اطلاعات و ارتباطات، همراه با حجم عظیم دادههای تولیدشده در مناطق شهری، چشماندازهایی بینظیر را برای رسیدگی به چالشهای مهم شهری ارائه میدهد. یکی از اجزای کلیدی یک شهر هوشمند توانایی دسترسی به اطلاعات بلادرنگ دربارۀ اقدامات و ترجیحات شهروندان است. این دسترسی شناسایی و تشخیص الگوهای رفتاری و هنجاری را برای درک آنچه در سطح شهر و سطح فردی اتفاق میافتد، امکانپذیر میکند. در حال حاضر، بسیاری از کشورهای جهان رویکردها و راهحلهای دنیای مجازی را برای حل مشکلات شهری بررسی میکنند. با این حال، به دلیل دیدگاههای مختلف در زمینههای علمی مختلف، مفهوم شهر هوشمند فاقد تعریف رسمی است (Hui et al., 2023; Cole et al., 2023; Silva et al., 2018; Yin et al., 2015). یک شهر هوشمند به عنوان یک توانایی فکری ویژه درک میشود که به چندین جنبۀ نوآورانه اجتماعی-فنی و اجتماعی-اقتصادی رشد توجه دارد. این جنبهها به مفاهیم شهر هوشمند مانند «سبز» که به زیرساختهای شهری برای حفاظت از محیطزیست و کاهش انتشار دیاکسید کربن اشاره دارد، «بههمپیوسته» که به انقلاب اقتصاد پهنای باند مربوط میشود و «باهوش» که ظرفیت تولید اطلاعات ارزش افزوده از پردازش دادههای بلادرنگ شهر از حسگرها و فعالکنندهها را نشان میدهد، منجر میشوند، در حالی که اصطلاحات شهرهای «نوآور» و «دانش» به طور متناوب به توانایی شهر در افزایش نوآوری بر اساس سرمایۀ انسانی آگاه و خلاق اشاره دارند (Zygiaris et al., 2012). مفهوم شهر هوشمند، به عنوان ترکیبی از ایدههایی در رابطه با چگونگی بهبود عملکرد شهرها توسط فناوریهای اطلاعات و ارتباطات، پدیدار شد. از این رو، مفهوم شهر هوشمند از ترکیب دانش جامعه و شهر دیجیتال حاصل میشود (Camero & Alba, 2019). شهر هوشمند به عنوان یک سیستم چندلایۀ نوآوری تعریف میشود که در آن نیروهای مختلف برای بهبود سیستم گرد هم میآیند. این نیروها شامل شبکههای دیجیتال، هوش فردی و سرمایۀ اجتماعی شهر هستند که در کنار هم لایهای از هوش جمعی را به وجود میآورند (Yigitcanlar et al., 2020). به طور ویژه، یک شهر زمانی هوشمند تلقی میشود که به رقابت اقتصادی و نوآوری حاصل از ترکیب دانش و مهارت دست یابد. به ویژه برای دستیابی به این هدف، ابتکار شهر هوشمند باید دارای ارکانی باشد. این ارکان شامل زیرساخت، اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، حقوقی و فناوری هستند (Daouda, 2024). یک «شهر هوشمند» فراتر از اجرای صرف فناوریها و راهبردها برای برآوردن نیازهای فعلی بدون به خطر انداختن توانایی نسلهای آینده در برآوردن نیازهایشان است. این امر شامل درک هویت، اهداف، ذینفعان و اولویتهای شهر است. بنابراین، تعریف آن ریشه در ارتباط و تمایز دارد و بر بهبود کیفیت زندگی و تقویت پایداری از طریق فناوری و ارتباطات تأکید دارد (Al Nasrawi et al., 2016). هدف اصلی شهرهای هوشمند افزایش پایداری از طریق ابزارهای فناوری است (Ahvenniemi et al., 2017). شهری را میتوان هوشمند دانست که اتصال و جریان اطلاعات را در زیرساختهای ضروری بهبود بخشد، بتواند شرایط زیرساختهای حیاتی (مانند آب، برق، ارتباطات، جادهها، راهآهن، بنادر و فرودگاهها) را به طور کامل رصد و کنترل کند و در عین حال که خدمات را برای شهروندان خود بهبود میبخشد، منابع را بهینه کند. شهر هوشمند به عنوان کاربرد فناوریهای محاسبات هوشمند برای هوشمندتر، متصلتر و کارآمدتر کردن اجزای زیرساختی و خدمات کلیدی یک شهر - مانند مدیریت، آموزش، مراقبتهای بهداشتی، امنیت عمومی، املاک و مستغلات، حملونقل و خدمات رفاهی - تعریف شده است (Alqahtany, 2025). ابتکارات شهرهای هوشمند تلاش میکنند تا با استفاده از دادهها، اطلاعات و فناوریهای اطلاعات، عملکرد شهری را بهبود بخشند تا خدماتی کارآمدتر را به شهروندان ارائه دهند، زیرساختهای موجود را رصد و بهینهسازی کنند، همکاری بین بازیگران اقتصادی مختلف را افزایش دهند و مدلهای کسبوکار نوآورانه را در بخشهای خصوصی و دولتی تشویق کنند (Marsal-Llacuna et al., 2015). چهار عنصر کلیدی در ساخت یک شهر هوشمند، یعنی دستگاهها، خدمات، دادهها و زیرساختها، پیشنهاد شدهاند و این عوامل باید در دو مرحلۀ مجزا در نظر گرفته شوند: مرحلۀ ساخت و مرحلۀ بهرهبرداری (Kim, 2022). شهر هوشمند کاربردی از مفهوم اینترنت اشیاء است. به طور کلی، شهر هوشمند یک محیط شهری است که از فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر فناوریهای مرتبط برای افزایش کارایی عملکرد عملیات منظم شهری و کیفیت خدمات ارائهشده به شهروندان شهری استفاده میکند. به طور رسمی، کارشناسان شهر هوشمند را با توجه به جنبهها و دیدگاههای مختلف تعریف کردهاند. یک تعریف رایج بیان میکند یک شهر هوشمند، زیرساختهای فیزیکی، اجتماعی، تجاری و فناوری اطلاعات و ارتباطات را برای ارتقای هوش شهر به هم متصل میکند. در تعریف جامع دیگری، شهر هوشمند به عنوان یک شهر مدرن پیشرفته تعریف میشود که از فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر فناوریها برای بهبود کیفیت زندگی، رقابتپذیری و اثربخشی عملیاتی خدمات شهری استفاده میکند، ضمن اینکه در دسترس بودن منابع برای نسلهای حال و آینده را از نظر جنبههای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی تضمین میکند. هدف نهایی شهرهای هوشمند اولیه ارتقای کیفیت زندگی شهروندان شهری با کاهش تضاد بین تقاضا و عرضه در عملکردهای مختلف است. شهرهای هوشمند مدرن با در نظر گرفتن تقاضاهای کیفیت زندگی، به ویژه بر راهحلهای پایدار و کارآمد برای مدیریت انرژی، حملونقل، مراقبتهای بهداشتی، حکومتداری و بسیاری موارد دیگر تمرکز میکنند تا بتوانند نیازهای شدید شهرنشینی را برآورده کنند (Silva et al., 2018). شهرهای هوشمند مناطق کلانشهری هستند که از فناوری برای بهبود مدیریت و کارایی محیطهای ساختهشدۀ خود استفاده میکنند. در یک شهر هوشمند، فناوریهای دیجیتال و ارتباطات کارایی شبکهها و خدمات مرسوم را به نفع مردم و شرکتها بهبود میبخشند (Yıldız, 2024). هنگام توسعۀ یک شهر هوشمند، فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته به ویژه در بین فناوریهای مختلف اهمیت دارد (Stratigea et al., 2015)؛ چنانچه شهر هوشمند از فناوریهای اطلاعات و ارتباطات نوظهور برای تحریک خلاقیت در برنامهریزی شهری استفاده میکند و با هدف اصلی افزایش رفاه، کارایی و کیفیت زندگی ساکنان، هوش را به محیطهایی میآورد که مردم در آن زندگی و کار میکنند (Shao & Min, 2025). برای مثال، ادغام هوش مصنوعی با راهبردهای هوشمند مصرف انرژی مبتنی بر الگوهای رفتاری انسان و ردیابی مصرف انرژی میتواند مصرف انرژی را بهینه کند (Abdulla et al., 2024). به طور مشابه، بهینهسازی سیستمهای مدیریت ترافیک از طریق کاربرد فناوریهای هوشمند نظارت بر ترافیک میتواند به جریان ترافیک کارآمدتر، دسترسی بیشتر به پارکینگ و تشخیص سرقت خودرو منجر شود (Kong et al., 2025). از این رو، شهر هوشمند با انتظار کیفیت بهتر زندگی در محیطهای شهری از طریق ارتباط بین نهادهای محلی، شرکتها و شهروندان مرتبط است. به طور مشابه، شهرهای هوشمند به دنبال توسعۀ توانایی تعامل با جامعه و ارائۀ خدمات هوشمند به شهروندان هستند که به زندگی روزمرۀ آنها کمک میکند (Jacques et al., 2024). در عین حال، کشورهای در حال توسعه با چالشهای انسانی و سازمانی مانند زیرساختهای توسعهنیافتۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات، بیسوادی دیجیتال و محدودیتهای بودجهای برای تحققپذیری شهر هوشمند مواجه هستند. این چالشها را میتوان از طریق بلوکهایی سازنده مانند سرمایهگذاری در توسعۀ زیرساختهای فناوری، تدوین سیاستهای ویژۀ شهر هوشمند، افزایش آگاهی شهروندان و همکاری با ذینفعان محلی و بینالمللی برای بسیج منابع مورد نیاز کاهش داد (Poshai & Intauno, 2025). نوآوری پژوهش حاضر به کاربرد ابزار VOSviewer برای ترسیم و تحلیل بصری شبکههای دانش در حوزۀ شهرهای هوشمند اشاره دارد. این پژوهش با بهرهگیری از تکنیک کلانداده، ساختار موضوعی، روندها و نقاط کلیدی در پژوهشهای مرتبط با شهر هوشمند را شناسایی میکند و به صورت چشمانداز بصری نمایش میدهد. این رویکرد نه فقط به درک بهتر ارتباطات بین مفاهیم و زمینههای پژوهشی کمک میکند، بلکه زمینه را برای برنامهریزی راهبردی و هدایت آیندهپژوهی در توسعۀ شهرهای هوشمند فراهم میآورد.
روش پژوهش پژوهش حاضر از نوع کاربردی است و با رویکرد علمسنجی انجام شده است. جامعۀ آماری پژوهش متشکل از 1618 مقاله است که در رابطه با شهر هوشمند در مجلات پایگاه اسکوپوس در بازۀ زمانی 2020-2025 نمایه شدهاند. دادههای مربوط به شهر هوشمند از پایگاه اسکوپوس استخراج و در نرمافزار VOSviewer تجزیهوتحلیل شدهاند. در واقع، برای تحلیل دادهها و مصورسازی دادههای استخراجشده، از نرمافزار Vosviewer استفاده شده است. در فرایند جستوجو، عنوان، چکیده و کلمات کلیدی مقالههای مربوط به شهر هوشمند استخراج شدند. از این رو، در این پژوهش با استفاده از رویکرد علمسنجی، تحلیل استنادی و همرخدادی واژگان صورت گرفته است. هدف این روش تعیین اثرگذارترین واژگان منابع در رابطه با موضوع پژوهش بر اساس استفاده از نرمافزار VOSviewer است. خروجی نرمافزار بر مبنای تجزیهوتحلیل عناوین، چکیدۀ مقالهها و کلید واژگان مهم آنها به دست آمده است. افزون بر این، با استفاده از مصاحبه با 10 نفر از خبرگان در حوزۀ شهرسازی، برنامهریزی شهری، محیطزیست شهری، مدیریت شهری و توسعۀ پایدار، اقدام به شناسایی و استخراج ابعاد، مؤلفهها و شاخصهای تشکیلدهندۀ شهر هوشمند شده است. ابتدا با مرور ادبیات و مطالعات پیشین، مجموعهای اولیه از معیارها و شاخصها جمعآوری شد؛ سپس با انجام مصاحبههای نیمهساختاریافته با خبرگان، این عناصر بررسی و اعتبارسنجی شدند. در نهایت، با استفاده از تحلیل محتوا، ابعاد کلی، مؤلفهها و شاخصهای عملیاتی آنها استخراج و ساختارمند شدند. گفتنی است، علت انتخاب این تعداد خبرگان آن است که اشباع دادهها حاصل شد و ابعاد مختلف موضوع پوشش داده شدند. بحث و یافتهها تعداد منابع برای سالهای 2020، 2021، 2022، 2023، 2024 و 2025 بهترتیب برابر 247، 300، 276، 387، 340 و 68 مقاله است. شکل (1) توزیع زمانی منابع را نشان داده است. همانطور که مشاهده میشود، بیشترین تعداد منابع مربوط به سال 2023 است و پس از آن، سالهای 2024 و 2021 بیشترین تعداد منابع را به خود اختصاص دادهاند. شکل 1- نمودار بازۀ زمانی منابع شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) از این رو، بر اساس نتایج بهدستآمده، فراوانی انتشار منابع مرتبط با شهر هوشمند همچنان سیر صعودی دارد. در واقع، در دهههای اخیر، با توجه به رشد سریع شهرنشینی و مسائل ناشی از آن مانند آلودگی محیطزیست، کمبود منابع انرژی و مشکلات حملونقل، توجه بسیاری از کشورها به مفهوم شهرهای هوشمند افزایش یافته است. پیشرفتهای فناوری در حوزههای اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی، دادههای بزرگ و شبکههای ارتباطی پرسرعت، زمینهساز توسعۀ شهرهایی شدهاند که بتوانند به شیوهای کارآمدتر منابع را مدیریت کنند و کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهند. این تحولات سبکی جدید از برنامهریزی شهری را رقم زدهاند که در آن تصمیمگیریها بر پایۀ دادههای دقیق و تحلیلهای علمی استوار هستند. پژوهشها دربارۀ شهرهای هوشمند از یک رویکرد فناوریمحور به سمت چشماندازی چندبُعدی و جامعتر حرکت کردهاند. در گذشته، تمرکز اصلی بر بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته بود؛ اما امروزه پژوهشها بر نقش عوامل اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی در طراحی و توسعۀ شهرهای هوشمند تأکید میکنند. این تحول منجر به ظهور مباحثی مانند «هوشمندی انسانی»، مشارکت شهروندی در تصمیمگیریهای شهری و دسترسی عادلانه به خدمات هوشمند شده است. همچنین، توجه به مسائل اخلاقی، حریم خصوصی و امنیت دادهها نیز در مرکزیت پژوهشها قرار گرفته است. این رویکرد باعث شده است تا پژوهشهای علمی در حوزۀ شهر هوشمند روزبهروز گسترش یابند و دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای فناوری سراسر جهان با همکاری یکدیگر، پروژههایی متعدد را در زمینۀ مدیریت انرژی، حملونقل هوشمند، خدمات شهری دیجیتال و شهروندی الکترونیکی آغاز کنند. همچنین، دولتها نیز با تدوین راهبردهای ملی و شهری برای توسعۀ شهرهای هوشمند، زمینه را برای اجراییشدن نتایج این پژوهشها فراهم کردهاند. بنابراین، سیر صعودی پژوهشها در این حوزه نه فقط به جنبۀ علمی و فناوری توجه دارد، بلکه انعکاسی از نیازهای واقعی شهرهای معاصر به سوی آیندهای پایدار و کارآمد است. از جملۀ هدفهای این پژوهش بررسی وضعیت نویسندگان فعال در حوزۀ شهر هوشمند است. تحلیل نتایج بیانگر آن است که تعدادی از نویسندگان در حوزۀ شهر هوشمند فعال هستند. پژوهشگران فعال در حوزۀ شهر هوشمند مشتمل بر یگیتکنلار[ii]، موتامبیک[iii]، بیبری[iv]، شریفی[v]، آداس[vi]، برنز[vii]، کورتز[viii]، محمود[ix]، میونگ[x] و شارما[xi] هستند که در شکل (2) به آنها اشاره شده است. همچنین، مقالههای منتشرشده در رابطه با شهر هوشمند بهترتیب متعلق به کشورهای چین، هند، ایالات متحدۀ آمریکا، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا، کرۀ جنوبی، لهستان و استرالیا هستند که در شکل (3) به آنها اشاه شده است. شکل 2- نمودار پژوهشگران فعال در حوزۀ شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) شکل 3- قلمرو جغرافیایی پژوهشهای حوزۀ شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) پرتکرارترین واژگان شهر هوشمند عبارتاند از: شهر هوشمند (1178 مرتبه)، پایداری (430 مرتبه)، توسعۀ پایدار (302 مرتبه)، برنامهریزی شهری (267 مرتبه)، توسعۀ شهری (233 مرتبه)، چین(197 مرتبه)، منطقۀ شهری (173 مرتبه)، نوآوری (131 مرتبه)، یادگیری ماشینی (100 مرتبه)، تحلیل زمانی-فضایی(93 مرتبه)، تغییر اقلیم (91 مرتبه)، هوش مصنوعی (82 مرتبه)، اینترنت اشیاء (79 مرتبه)، اینترنت (77 مرتبه)، رویکرد راهبردی (74 مرتبه)، رویکرد حکمروایی (72 مرتبه)، بهینهسازی(70 مرتبه)، هند (70 مرتبه)، بهرهوری انرژی (65 مرتبه)، رشد شهری (63 مرتبه)، مدیریت پسماند (59 مرتبه)، الگوریتم(59 مرتبه)، سیاستگذاری شهری (59 مرتبه)، فناوری اطلاعات و ارتباطات (58 مرتبه)، کویید 19 (57 مرتبه)، کیفیت هوا (52 مرتبه)، انرژی بدیل (51 مرتبه)، انتشار کربن (47 مرتبه)، حملونقل شهری (47 مرتبه)، دادههای بزرگ (46 مرتبه)، یادگیری عمیق (44 مرتبه)، توسعۀ اقتصادی (44 مرتبه)، دیجیتالیشدن (43 مرتبه)، مدیریت آب (41 مرتبه)، پایش زیستمحیطی (40 مرتبه)، فضای سبز (37 مرتبه)، آلودگی هوا (35 مرتبه)، مشارکت محلی (35 مرتبه)، شهر پایدار (34 مرتبه)، آلودگی جو (33 مرتبه) و غیره (شکل 4). شکل 4- تصویرسازی شبکۀ همرخدادی واژگان شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) تصویرسازی شبکۀ همرخدادی واژگان شهر هوشمند (شکل 4) بیانگر آن است که 825 آیتم در 8 خوشه طبقهبندی شدهاند. خوشۀ نخست دارای 194 آیتم است که عبارتاند از: پژوهش دانشگاهی، برنامۀ عملیاتی، فناوری پیشرفته، آمستردام، طراحی معماری، معماری، استرالیا، اتریش، بارسلونا، کاتالونیا، کتابسنجی، تحلیل کتابسنجی، مدلسازی اطلاعات ساختمان، رویکرد پایین به بالا، برزیل، ساختوساز، کالیفرنیا، کانادا، مطالعات موردی، پایتخت، مطالعۀ موردی، مشارکت شهروندان، شهروند، همآفرینش، همکاری، توسعۀ اجتماع، تعهد اجتماع، تحلیل رقابتی، مطالعۀ تطبیقی، رقابتپذیری، پیچیدگی، چارچوب مفهومی، تحلیل محتوا، جرم، میراث فرهنگی، جمهوری چک، داده، مدیریت داده، پایگاه داده، مردمسالاری، طراحی، فناوریهای دیجیتال، طراحی دیجیتال، دوقلوهای دیجیتال، دیجیتالیشدن، فعالیت اقتصادی، اکوتوریسیم، آموزش، مدیریت بهرهوری، تحلیل تجربی، تحول انرژی، انگلستان، کارآفرین، قومنگاری، اروپا، اتحادیۀ اروپا، اکتشاف، جهانیشدن، حکمروایی، رویکرد حکمروانی، ساختمان تاریخی، رویکرد تاریخی، حقوق انسانی، روش شناسایی، فرایندهای اجرایی، شاخص، اندونزی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، مدیریت اطلاعات، توسعۀ زیرساختی، زیرساخت، نوآوری، چارچوب نهادی، ژاپن، دانش، کرۀ جنوبی، برنامهریزی کاربری زمین، راهبری، یادگیری، مرور ادبیات، دولت محلی، مشارکت محلی، لندن، مالزی، مدیریت، روش مدیریت، روششناسی، منطقۀ کلان شهری، مکزیک، اپلیکیشن موبایل، نئولیبرالیسم، هلند، ولز جنوبی جدید، نیویورک، آمریکای شمالی، هلند شمالی، دادۀ باز، پاکستان، مشارکت، رویکرد مشارکتی، رویکرد شراکتی، ادراک، روش برنامهریزی، فرایند برنامهریزی، رویکرد سیاستگذاری، اجرای سیاستگذاری، سیاستسازی، اقتصادسازی، خصوصیسازی، حریم خصوصی، بخش خصوصی، ارزیابی پروژه، مدیریت پروژه، استانگرایی، مشارکت عمومی، بخش عمومی، شراکت عمومی-خصوصی، تحلیل کمی، تحلیل کیفی، پیمایش پرسشنامهای، چارچوب مقرراتی، روش پژوهشی، تابآوری، رومانی، عربستان سعودی، فناوری و علم، سئول، سنگاپور، اسلواکی، شهرهای هوشمند، شهر هوشمند، توسعۀ شهر هوشمند، حکمروایی شهر هوشمند، حکمروایی هوشمند، دولت هوشمند، زیرساخت هوشمند، شهر پایدار هوشمند، گردشگری هوشمند، شهرگرایی هوشمند، دهکدۀ هوشمند، سرمایۀ اجتماعی، دربرگیرندگی اجتماعی، نوآوری اجتماعی، عدالت اجتماعی، مشارکت اجتماعی، نرمافزار، آفریقای جنوبی، اسپانیا، توزیع فضایی، برنامهریزی فضایی، ذینفعان، نقش دولت، رویکرد راهبردی، برنامهریزی راهبردی، راهبرد، نظارت، پایداری، توسعۀ شهری پایدار، سوئد، توسعۀ فناورانه، نوآوری فناورانه، فناوری، پذیرش فناوری، شهرهای هوشمند/فناوری، تگزاس، مطالعۀ نظری، توسعۀ گردشگری، مقصد گردشگر، گذار، امارت متحدۀ عربی، بریتانیا، ایالات متحدۀ عربی، شهر، توسعۀ شهری، اقتصاد شهری، حکمروایی شهری، نوآوری شهری، برنامهریزی شهری، سیاستهای شهری، جامعۀ شهری، گذار شهری، شهرنشینی، وین و وب جهانگستر. خوشۀ دوم دارای 169 آیتم است که عبارتاند از: درصد کاهش، جاری، مدیریت انطباقی، ایاچپی، آلایندهها، آلودگی هوا، آلایندههای هوا، کیفیت هوا، دمای هوا، هوای محیط، فرایند سلسلهمراتبی تحلیلی، شبکۀ عصبی مصنوعی، آلودگی جو، دمای جو، کالیبراسیون، تقاضای انرژی شیمیایی، طبقهبندی، اقلیم، تغییرات اقلیمی، بازرگانی، شبکۀ ارتباطی، دینامیک سیالات محاسباتی، بینایی کامپیوتر، حفاظت از منابع طبیعی، مطالعۀ کنترلشده، شبکۀ عصبی کانولوشن، همبستگی، دادهکاوی، درخت تصمیم، یادگیری عمیق، شبکههای عصبی عمیق، دلفی، نمکزدایی، کشورهای در حال توسعه، جهان در حال توسعه، مدیریت فاجعه، آب آشامیدنی، خشکسالی، اکوسیستم، شرایط زیستمحیطی، عامل زیستمحیطی، نظارت زیستمحیطی، روش تخمین، رویداد بیرونی، مطالعۀ امکانسنجی، استخراج ویژگی، کنترل سیل، وقوع سیل، سیلها، آیندهنگری، روش آیندهپژوهی، چارچوب، سیستم اطلاعات جغرافیایی، زیرساخت سبز، فضای سبز، آب زیرزمینی، منابع آب زیرزمینی، ریسکهای بهداشتی، جزیرۀ گرمایی، هنگکنگ، پردازش تصویر، روش شاخص، هند، رویکرد میانرشتهای، ایران، پوشش زمین، دمای سطح زمین، کاربری زمین، تغییر کاربری زمین، مکان دفن زباله، لندست، سیستمهای یادگیری، حافظۀ کوتاهمدت و بلندمدت، یادگیری ماشینی، نقشهبرداری، کاهش، نظارت، سیستمهای نظارت، تحلیلهای چندمعیاره، محله، شبکههای عصبی، دیاکسید نیتروژن، مدل عددی، موضوع ویژه، شیوۀ برنامهریزی، در معرض آلودگی قرار داشتن، نظارت بر آلودگی، رشد جمعیت، آمارهای جمعیتی، آب شرب، فقر، پیشبینی، احتمال، رویهها، کنترل کیفیت، باران، آب باران، جمعآوری آب باران، جنگل تصادفی، زمان واقعی، سیستمهای زمان واقعی، سنجش از دور، ارزیابی ریسک، رواناب، دادۀ ماهوارهای، تصویر ماهوارهای، تغییرات فصلی، تحلیل حساسیت، سنسور، شبکههای سنسور، فاضلاب، شرایط اقتصادی-اجتماعی، تحلیل فضایی، شهر اسنفجی، طوفانها، آب طوفان، آب سطحی، شهرهای هوشمند پایدار، دما، تحلیل دما، آسایش محیطی، دورههای زمانی، تحلیل دورههای زمانی، منطقۀ شهری، ترکیه، مناطق شهری، اقلیم شهری، محیطهای شهری، جنگل شهری، شکل شهری، رشد شهری، جزیرۀ گرمایی شهری، پراکندهرویی شهری، پوشش گیاهی، وسایط نقلیه، تصفیۀ آب فاضلاب، حفاظت از آب، تقاضای آب، سیستمهای توزیع آب، مدیریت آب، آلودگی آب، کیفیت آب، منابع آب، کمبود آب، عرضۀ آب، تصفیۀ آب و مدیریت آبها. خوشۀ سوم دارای 112 آیتم است که عبارتاند از: پنججی، دسترسیپذیری، ارزیابی دقیق، الگوریتم، پکن، بلژیک، دادههای بزرگ، تحلیلگران دادههای بزرگ، حملونقل مبتنی بر اتوبوس، لجستیک شهری، تحلیل خوشهای، آمدوشد، شبیهسازی کامپیوتری، جمعسپاری، امنیت سایبری، حملونقل مبتنی بر دوچرخه، اکتساب داده، تحلیلگران داده، پردازش داده، کیفیت داده، مجموعه داده، بصریسازی داده، روش تشخیص، شهر دیجیتال، دوقلوی دیجیتال، فجایع، شرایط اقتصادی، تجارت الکترونیک، آنتروپی، حملونقل باربری، آلمان، بازار مسکن، تحلیل تصویر، سیستمهای باهوش، سیستمهای حملونقل باهوش، اینترنت، مدیریت دانش، موقعیت، لجستیک، تولید، روش نقشهبرداری، موبایل، تحرک، مدلسازی، حملونقل موتوری، پارکینگ، لهستان، حملونقل عمومی، کار پژوهشی، موقعیت مسکونی، مدیریت ریسک، ترافیک جاده، حملونقل جادهای، خیابانها و جادهها، ایمنی، امنیت، تقسیمبندی، معناشناسی، سنسورها، کیفیت خدمات، شانگهای، اقتصاد به اشتراکگذاشته شده، شبیهسازی، تحرک هوشمند، حملونقل هوشمند، اثر اجتماعی، رسانۀ اجتماعی، شبکۀ اجتماعی، شبکهسازی اجتماعی (برخط)، پایداری اجتماعی، دادۀ اجتماعی، وضوح مکانی، تحلیل مکانی-زمانی، مدیریت زنجیرۀ عرضه، ماشین بردار پشتیبان، پیمایش، روش پیمایش، تحرک پایدار، حملونقل پایدار، تایلند، مدلسازی سهبُعدی، ردیابی، انبوهی ترافیک، آلایندههای حاصل از ترافیک، مدیریت ترافیک، حملونقل، وسایط نقلیۀ حملونقل، توسعۀ حملونقل، زیرساخت حملونقل، برنامهریزی حملونقل، سیستم حملونقل، فناوری حملونقل، رفتار سفر، زمان سفر، وسیلۀ نقلیۀ بدون سرنشین، تحلیلگران شهری، امکانات شهری، متابولیسم شهری، ناحیۀ شهری، حملونقل شهری، ووهان، و ژجیانگ. خوشۀ چهارم دارای 107 آیتم است که عبارتاند از: تهویۀ هوا، انرژی بدیل، اتوماسیون، معیار ارزیابی، بلاکچین، ساختمان، دیاکسید کربن، شارژ باطریها، فضای ابری، رفتار مصرفگرایانه، سرما، تحلیل هزینه، بهرهوری هزینه، هزینهها، کربنزدایی، تصمیمگیری، تحلیل تقاضا، پاسخ به تقاضا، مدیریت تقاضا، ذخیرهسازی دیجیتال، منابع انرژی توزیعشده، سیستم توزیع، اقتصاد، ذخیرهسازی انرژی الکتریکی، شبکههای انتقال برق الکتریکی، وسایط نقلیۀ الکتریکی، الکتریسیته، تولید برق، عرضۀ الکتریسیته، انرژی، حفاظت از انرژی، بهرهوری انرژی، مدیریت انرژی، برنامهریزی انرژی، سیاستگذاری انرژی، منابع انرژی، ذخیرۀ انرژی، سیستمهای انرژی، استفاده از انرژی، بهرهبرداری از انرژی، پژوهش تجربی، سوختهای فسیلی، فرانسه، انتشارات گاز، الگوریتم ژنتیکی، گرمشدن کرۀ زمین، گازهای گلخانهای، انتشارات گازهای گلخانهای، گرمایش، مسکن، عایقبندی، برنامهریزی عدد صحیح، رویکرد یکپارچه، ساختمانهای باهوش، سرمایهگذاری، ایتالیا، ریزشبکه، اعتبارسنجی مدل، بهینهسازی چندموضوعی، بهینهسازیها، عملکرد، ارزیابی عملکرد، فتوولتائیک، سیستم فتوولتائیک، تولید برق، بازآفرینی، تجدیدپذیر، انرژیهای تجدیدپذیر، منابع انرژی تجدیدپذیر، ساختمانهای هوشمند، گرههای حسگر، ساختمان هوشمند، اجتماعات هوشمند، محیط هوشمند، شبکههای هوشمند، خانههای هوشمند، شبکههای برق هوشمند، فناوری هوشمند، انرژی خورشیدی، برق خورشیدی، تولید برق خورشیدی، تعهد ذینفعان، پایدار، انرژی پایدار، تحلیل عدم قطعیت، سیستمهای انرژی شهری، بازآفرینی شهری، پایداری شهری، نسبت وسیلۀ نقلیه به شبکه، آسیبپذیری، آب، استفاده از آب، باد، و برق بادی. خوشۀ پنجم دارای 84 آیتم است که عبارتاند از: بزرگسالان، شهرهای دوستدار سالمندان، پیری، جمعیت رو به پیری، هوش مصنوعی، آگاهی، کتابسنجی، محیط کالبدی، جاپای کربن، برنامهریزی شهر، محاسبات ابری، اقدام جمعی، اجتماع، کروناویروس، بیماری کروناویروس 2019، کووید 19، جمعیتشناختی، شکاف دیجیتال، جنبۀ اقتصادی، مصر، مقتدرسازی، محیطزیست، طراحی محیطزیست، برنامهریزی زیستمحیطی، کیفیت زیستمحیطی، همهگیری، زنان، چشمانداز آینده، منطق فازی، محاسبات فازی، شهر سبز، سلامت، مراقبت بهداشتی، اثر بهداشتی، سیاست بهداشتی، خدمات بهداشتی، انسانی، فعالیت انسانی، تجربۀ انسانی، سبک زندگی، مردان، انسانها، بازاریابی، خردهاقلیم، سروصدا، آلودگی صوتی، پاندومی، عابر پیاده، فعالیت فیزیکی، تراکم جمعیت، تحلیل مؤلفۀ اصلی، نگرش عمومی، بهداشت عمومی، فضای عمومی، کیفیت زندگی، پرسشنامه، رتبهبندی، تحلیل رگرسیون، ادراک ریسک، فدراسیون روسیه، کمپهای هوشمند، رشد هوشمند، فناوریهای هوشمند، تحرک اجتماعی، جایگاه اجتماعی-اقتصادی، مدلسازی معادلات ساختاری، دانشجویان، گردشگری، حملونقل و ترافیک، ایمنی حملونقل، اعتماد، توئیتر، بخش دانشگاهی، طراحی شهری، تحرک شهری، جمعیت شهری، بیماریهای ویروسی، واقعیت مجازی، پیادهروگستری، پیادهروی و رفاه. خوشۀ ششم دارای 81 آیتم است که عبارتاند از: سازگاری، روش ارزیابی، تنوع زیستی، کسبوکار، توسعۀ کسبوکار، مدل کسبوکار، اقتصاد دایرهای، ارتباط، ارتباطات، سیستمهای پشتیبانی تصمیم، تحلیل فایده-هزینه، تحلیل داده، سیستم پشتیبانی تصمیم، دانمارک، تحلیل اقتصادی، اثرات اجتماعی و اقتصادی، خدمات اکوسیستم، اثرات زیستمحیطی، ارزیابی اثرات زیستمحیطی، شاخص زیستمحیطی، موضوع ویژۀ زیستمحیطی، مدیریت زیستمحیطی، پایداری زیستمحیطی، فناوری زیستمحیطی، فنلاند، امنیت غذایی، نظریۀ بازی، شاخصها، توسعۀ صنعتی، فناوری صنعتی، صنعت نسل چهارم، فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، برنامهریزی زیرساخت، اینترنت اشیاء، سرمایهگذاری، چرخۀ زندگی، مدل بلوغ، پسماند جامد شهری، راهحلهای طبیعتمحور، تحلیلهای شبکهای، برنامهریزی، نروژ، توسعۀ سیاستگذاری، پرتغال، احتمالپذیری، سیاستگذاری عمومی، بازیابی، بازیافت، پژوهش، استفاده از منابع، تحلیل سناریو، شهرهای پایدار هوشمند، مدیریت هوشمند پسماند، پسماند جامد، مدیریت پسماند جامد، استانداردسازی، تحلیل آماری، شهرهای پایدار، توسعۀ پایدار، هدفهای توسعۀ پایدار، مدیریت پایدار پسماند، تحلیل روند، ملل متحد، کشاورزی شهری، اکوسیستم شهری، زیرساخت سبز شهری، مدیریت شهری، تابآوری شهری، جمع آوری پسماند، انهدام پسماند، مدیریت پسماند و سیستمهای مدیریت پسماند. خوشۀ هفتم دارای 76 آیتم است که عبارتاند از: انباشت، کربن، جذب و بهرهبرداری کربن، انتشار کربن، انتشارهای حاصل از کربن، توقیف کربن، چین، شهرهای چین، شهرها، ساخت شهر، شهر، ساخت، صنعت ساخت، کربنزدایی، تفاوت در مدلهای مختلف، اقتصاد دیجیتال، اکولوژی، توسعۀ اقتصادی، رشد اقتصادی، کارآمدی، کنترل انتشارات، مصرف انرژی، شدت انرژی، مهندسی، اقتصادهای زیستمحیطی، سیاست زیستمحیطی، آلودگی زیستمحیطی، حفاظت زیستمحیطی، مقررات زیستمحیطی، دولت، توسعۀ سبز، اقتصاد سبز، فناوری سبز، نوآوری فناوری سبز، تولید ناخالص ملی، گوانگدونگ، ناهمگونی، سرمایۀ انسانی، انتشارات صنعتی، ساختار صنعتی، صنعت، سیستم اطلاعات، فناوری اطلاعات، مدل، مدرنشدن، تجربۀ طبیعی، دادۀ پنل، سیاستگذاری، آلودگی، سیاستگذاری آلودگی، کنترل آلودگی، کنترل و پیشگیری، بهرهوری، حملونقل عمومی، تجربۀ شبهتجربی، برنامهریزی منطقهای، توسعه و پژوهش، تخصیص منابع، مدیریت منابع، شنژن، ساخت شهر هوشمند، پایلوت شهر هوشمند، سیاستگذاری شهر هوشمند، پایلوتهای شهر هوشمند، اثر سرریز، شهر پایدار، بهرهوری عامل کلی، سیاستگذاری شهری، آلودگی شهری، باززندهسازی شهری، و کربن صفر. در نهایت، خوشۀ هشتم دارای 2 آیتم است که عبارتاند از: بلایا و راهبرد سیاستگذاری (شکل 5). شکل 5- تصویرسازی همپوشانی واژگان حوزۀ شهر هوشمند در سالهای اخیر (یافتههای پژوهش، 1404) تصویرسازی تراکم رخداد واژگان حوزۀ شهر هوشمند بیانگر آن است که موضوع شهر هوشمند در کنار توجه به دیجیتالیشدن، فناوری اطلاعات و ارتباطات، یادگیری ماشینی، هوش مصنوعی، دادههای بزرگ و اینترنت اشیاء، به سمت توجه به مؤلفههایی مانند پایداری، توسعۀ پایدار، کربن صفر، مدیریت آب، مدیریت پسماند، آلودگی هوا، انرژی بدیل، تابآوری، اقتصاد دایرهای، سرمایۀ انسانی و کارآمدی انرژی حرکت میکند. در عین حال، شهرهای چین در این زمینه پیشرو هستند. به سخن بهتر، تراکم و تکرار واژگان بیانگر آن است که شهر هوشمند به سمت تلفیق فناوری و محیطزیست حرکت میکند و مسیر خود را بر این حوزه متمرکز کرده است. در واقع، فناوری در خدمت ارتقای کیفیت مکانی و زیستی مورد توجه اصلی شهر هوشمند است (شکل 6).
شکل 6- تصویرسازی تراکم رخداد واژگان حوزۀ شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) افزون بر این، با استفاده از مصاحبه با خبرگان، نسبت به استخراج مؤلفههای شهر هوشمند اقدام شده است (جدول 1). شهرهای هوشمند مفاهیمی هستند که با بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته، دادهها و زیرساختهای نوین، بهبود کیفیت زندگی شهروندان، مدیریت منابع طبیعی، بهینهسازی خدمات شهری و افزایش کارایی سیستمهای عمرانی را هدف میگیرند. یک شهر هوشمند شامل چندین مؤلفۀ اصلی است که به صورت یکپارچه و تعاملی عمل میکنند. مؤلفههای اصلی شهر هوشمند عبارتاند از: 1) زیرساختهای هوشمند: این مؤلفه شامل شبکههای فیزیکی و دیجیتالی است که به عنوان پایههای شهر هوشمند عمل میکنند. 2) انرژی پاک و هوشمند: مدیریت بهینۀ مصرف انرژی و انتقال به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر. 3) حکمروایی هوشمند: دولت الکترونیکی و پاسخگویی مؤثر به نیازهای شهروندان. 4) امنیت و نظارت هوشمند: حفاظت از شهروندان و تسهیل مدیریت امرار امنیت. 5) محیطزیست پایدار: کاهش آلودگی و ارتقای کیفیت محیطزیست. 6) خدمات عمومی هوشمند: ارائۀ خدمات شهری به شکلی کارآمد و قابل دسترس. 7) اقتصاد هوشمند: تقویت فعالیتهای اقتصادی مبتنی بر دانش و فناوری. 8) شهروندان آگاه و مشارکتی: درگیرکردن شهروندان در فرایند توسعۀ شهری. 9) دادههای بزرگ و تحلیل داده: استفاده از دادهها برای تصمیمگیری بهتر و برنامهریزی دقیقتر. 10) فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی: این دو فناوری ستون اصلی پشت تمامی مؤلفههای قبلی هستند. جدول 1- ابعاد، مولفهها و شاخصهای شهر هوشمند
(منبع: یافته های پژوهش) نتیجه گیری پژوهش حاضر با استفاده از پایگاه دادۀ اسکوپوس و استخراج 1618 مقاله به زبان انگلیسی در بازۀ زمانی 2025-2020 اقدام به تحلیل بصری شهر هوشمند کرده است. با وجود اینکه مقالههای زیادی در خصوص شهر هوشمند و ابعاد آن منتشر شدهاند، تا کنون پژوهشهایی اندک با رویکرد علمسنجی انجام شدهاند. پژوهش حاضر با هدف پوشش این خلأ، روند انتشار سالانه، پژوهشگران فعال، کشورهای فعال در حوزۀ شهر هوشمند، تصویرسازی شبکۀ همرخدادی واژگان شهر هوشمند، همپوشانی و تراکم همرخدادی واژگان شهر هوشمند را تحلیل و در عین حال، به استخراج مؤلفههای شهر هوشمند نیز توجه کرده است. مؤلفههای اصلی شهر هوشمند متشکل از زیرساختهای هوشمند، انرژی پاک و هوشمند، امنیت و نظارت هوشمند، محیطزیست پایدار، خدمات عمومی هوشمند، اقتصاد هوشمند، شهروندان آگاه و مشارکتی، دادههای بزرگ و تحلیل داده، فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی هستند (شکل 7). زیرساختهای هوشمند پایۀ فیزیکی و دیجیتال شهر هوشمند را تشکیل میدهند. این زیرساختها شامل شبکههای حملونقل هوشمند، سیستمهای آبرسانی و فاضلاب با قابلیت نظارت لحظهای، شبکههای اینترنت پرسرعت و زیرساختهای ارتباطی هستند که با استفاده از فناوریهای نوین، کارایی و پاسخگویی خدمات شهری را افزایش میدهند. انرژی پاک و هوشمند به بهینهسازی تولید، توزیع و مصرف انرژی با رویکرد بهرهوری زیاد و کاهش آلایندهها توجه دارد. استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی، همراه با شبکههای هوشمند برق، به مدیریت بهتر تقاضای انرژی و کاهش هزینهها کمک میکند. امنیت شهر هوشمند با استفاده از سیستمهای نظارتی هوشمند، دوربینهای تحت شبکه، سنسورها و تحلیلهای دادهای ارتقا مییابد. این سیستمها قادر هستند در زمان واقعی تهدیدات امنیتی را شناسایی کنند و واکنشی سریع نشان دهند و احساس امنیت در میان شهروندان را تقویت کنند. در شهر هوشمند، توسعه بدون توجه به محیطزیست امکانپذیر نیست. این مؤلفه بر کاهش آلودگی هوا و صوت، مدیریت مؤثر پسماند، افزایش سطح سبز و استفادۀ بهینه از منابع طبیعی تمرکز دارد. استفاده از سیستمهای هوشمند نظارت بر کیفیت هوا و آب نیز از اهداف این بخش است. خدمات شهرداری و دولتی با استفاده از فناوریهای دیجیتال به صورت سریعتر، دقیقتر و کارآمدتر در اختیار شهروندان قرار میگیرند. این خدمات شامل ثبتنام الکترونیکی، خدمات بهداشتی در محل، سیستمهای اعلام ناراحتی هوشمند و مدیریت بلایا با استفاده از دادههای زنده هستند. اقتصاد هوشمند بر اساس نوآوری، کارآفرینی و استفاده از فناوریهای پیشرفته شکل میگیرد. این مؤلفه به توسعۀ مشاغل دانشبنیان، افزایش بهرهوری و ایجاد فرصتهای شغلی جدید در بستر دیجیتال کمک میکند و شهر را به مرکزی برای سرمایهگذاری و توسعۀ اقتصادی تبدیل میکند. شهروندان در شهر هوشمند نقشی فعال دارند، با استفاده از اپلیکیشنها و پلتفرمهای دیجیتال، اطلاعات لازم را دریافت میکنند، در تصمیمگیریها شرکت میکنند و مشکلات را گزارش میدهند و حتی در برنامههای شهری مشارکت میکنند. این موضوع شفافیت و پاسخگویی دولت شهری را افزایش میدهد. جمعآوری و تحلیل دادههایی عظیم از تمامی بخشهای شهری (مانند ترافیک، مصرف انرژی، امنیت و خدمات) به مدیریت بهتر شهر کمک میکند. این دادهها اساس تصمیمگیریهای علمی و پیشبینیهای هوشمند هستند و با استفاده از الگوریتمهای پیشرفته، الگوهای مصرف و رفتار شهروندان شناسایی میشوند. فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی ستونهای اصلی شهر هوشمند محسوب میشوند. سنسورهای متصل به اینترنت اطلاعات لحظهای را جمعآوری میکنند و هوش مصنوعی این دادهها را تحلیل و تصمیمگیری خودکار و بهینه را فراهم میکند. این فناوریها در مدیریت ترافیک، نظارت هوشمند، ساختمانهای هوشمند و خدمات بهداشتی کاربردی گسترده دارند. افزون بر این، حاضر پژوهش میتواند به شهرهای ایران کمک کند تا با شناسایی روندها، مفاهیم کلیدی و پیوندهای بینموضوعی در حوزۀ شهرهای هوشمند، تصمیمهایی آگاهانهتر در زمینۀ توسعۀ شهری پایدار و نوآورانه اتخاذ کنند. این نوع تحلیل با بهرهگیری از ابزار VOSviewer به عنوان یک ابزار قدرتمند دادهکاوی علمی، به سیاستگذاران، مدیران و برنامهریزان شهری کمک میکند تا شکافهای دانشی، زمینههای همکاری پژوهشی و فرصتهای نوظهور در توسعۀ شهر هوشمند را بهخوبی تشخیص دهند و در نتیجه، راهبردهایی مناسبتر برای بهرهمندی از فناوریهای دیجیتال، ارتقای کیفیت خدمات شهری و پاسخگویی به نیازهای شهروندان طراحی کنند. گفتنی است، یکی از محدودیتهای اصلی این پژوهش وابستگی به دادههای موجود در پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس است که ممکن است تمام منابع فارسی یا محلی را پوشش ندهند و این امر میتواند تأثیری بر جامعیت یافتهها داشته باشد. همچنین، نرمافزار VOSviewer به عنوان ابزاری کمّی، فقط الگوهای کلی و کمّی نقشۀ دانش را شناسایی میکند و ممکن است جنبههای کیفی و محتوایی زیربنایی را بهخوبی در بر نگیرد. علاوه بر این، محدودیتهای زمانی و دسترسی به برخی از منابع علمی غیرمعمول نیز ممکن است بر حجم و دقت دادههای گردآوریشده تأثیرگذار باشند. در راستای پژوهشهای آتی، پیشنهاد میشود تا مطالعات مشابه با استفاده از رویکردهای ترکیبی (کمّی و کیفی) و با بهرهگیری از روشهای تحلیل پیشرفتهتر شبکههای علمی مانند یا تحلیل استناد به استناد، انجام شوند. همچنین، توسعۀ مدلهای هوشمندتر برای تحلیل نقشۀ دانش شهر هوشمند با توجه به تحولات فناوری و نیازهای جدید شهری، میتواند زمینه را برای پژوهشهای عمیقتر و کاربردیتر فراهم کند. شکل 7- ابعاد اصلی تشکیل دهندۀ شهر هوشمند (یافتههای پژوهش، 1404) در ادامه، راهکارهای اجرایی برای هر یک از مؤلفههای اصلی شهر هوشمند آورده شدهاند. برای توسعۀ زیرساختهای هوشمند، باید شبکههای فیزیکی و دیجیتال شهری با یکدیگر ادغام شوند. این امر شامل نصب سنسورهای هوشمند در معابر، ساختمانها، شبکههای آب و فاضلاب و تأسیسات عمومی است تا بتوان اطلاعات بهروز و دقیق از عملکرد این سیستمها داشت. همچنین، بهروزرسانی زیرساختهای قدیمی با استفاده از مواد پایدار و مقاوم، توسعۀ سیستمهای حملونقل هوشمند و ایجاد شبکههای ارتباطی قوی مانند پهنای باند زیاد و اینترنت فیبر نوری ضروری است. راهکارهای اجرایی در حوزۀ انرژی پاک و هوشمند شامل توسعۀ منابع انرژی تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی، ایجاد شبکههای برق هوشمند و مدیریت تقاضای انرژی با استفاده از سیستمهای هوشمند هستند. همچنین، تشویق ساکنان به استفاده از پنلهای خورشیدی خانگی، بهینهسازی مصرف انرژی در ساختمانها و حملونقل عمومی الکتریکی از جملۀ اقدامات موثر در این زمینه محسوب میشوند. برای تحقق حکمروایی هوشمند، لازم است خدمات دولتی به صورت دیجیتالی و در دسترس عموم قرار گیرند. این موضوع شامل توسعۀ سامانههای دولت الکترونیک و مشارکت شهروندان در تصمیمگیریها از طریق ابزارهای دیجیتال است. همچنین، شفافیت در فرایندهای مدیریت شهری، افزایش دسترسی به اطلاعات عمومی و ارتقای کارایی مدیریت شهری از طریق تحلیل دادهها و اتوماسیون فرایندها از دیگر راهکارهای مهم است. در حوزۀ امنیت و نظارت هوشمند، استقرار سیستمهای نظارتی مبتنی بر دوربینهای هوشمند، تشخیص چهره و تحلیل رفتاری، همراه با مرکز کنترل یکپارچۀ شهری ضروری است. همچنین، ایجاد شبکههای ارتباطی امن و پشتیبانی از سیستمهای پلیس الکترونیکی (e-Policing) و مدیریت حوادث در زمان واقعی میتواند به افزایش سطح امنیت شهر کمک کند. حفظ حریم خصوصی شهروندان نیز در تمام این فرایندها باید مدنظر قرار گیرد. برای دستیابی به محیطزیست پایدار در شهرهای هوشمند، باید برنامههای مدیریت پسماند هوشمند، توسعۀ فضای سبز شهری، کنترل آلودگی هوا و آب با استفاده از سنسورهای دیجیتال و تشویق به استفاده از وسایل نقلیه بدون دوده اجرا شوند. همچنین، برنامهریزی برای مقابله با تغییرات اقلیمی و افزایش مقاومت شهر در برابر بلایای طبیعی از اهمیت زیادی برخوردار است. به منظور بهبود خدمات عمومی، باید سیستمهای هوشمند در حوزههایی مختلف مانند بهداشت و درمان، آموزش، کتابخانه، حملونقل و خدمات شهری توسعه یابند. استفاده از دادههای واقعی و بهروز برای برنامهریزی و تخصیص منابع، همراه با افزایش دسترسی شهروندان به این خدمات از طریق اپلیکیشنهای موبایل و وب، میتواند به افزایش کارایی و رضایت شهروندان منجر شود. برای توسعۀ اقتصاد هوشمند، باید یک محیط کسبوکار پویا و حمایتکننده از نوآوری ایجاد شود. این امر شامل تشویق شرکتهای استارتآپ، توسعۀ اقتصاد دیجیتال، ایجاد زیرساختهای مناسب برای تجارت الکترونیک و افزایش فرصتهای شغلی مبتنی بر فناوری است. همچنین، ایجاد مناطق آزاد فناوری و حمایت از بنگاههای دانشبنیان از دیگر راهکارها هستند. ایجاد فرهنگ شهروندی دیجیتال، آموزشهای مداوم شهروندان در زمینۀ استفاده از خدمات هوشمند و فراهمکردن ابزارهای مشارکتی مانند پلتفرمهای تصمیمگیری مشترک و ابزارهای شکایت و پیشنهاد الکترونیکی، از جملۀ راهکارهای اصلی در این حوزه هستند. همچنین، تقویت اعتماد عمومی به دولت الکترونیک و افزایش شفافیت در تصمیمگیریها نقشی مهم در این زمینه دارد. در حوزۀ دادههای بزرگ و تحلیل داده، لازم است زیرساختهای جمعآوری، ذخیرهسازی و تحلیل دادههای شهری ایجاد شوند. استفاده از تحلیلهای پیشبینیکننده و توصیهگر در مدیریت شهری، ایجاد مجموعه دادههای باز برای دسترسی عمومی و توسعۀ الگوریتمهای تحلیلی مبتنی بر هوش مصنوعی از جملۀ راهکارهای مؤثر هستند. حفاظت از حریم خصوصی و امنیت دادهها نیز باید در اولویت قرار گیرد. استقرار سیستمهای مبتنی بر اینترنت اشیاء در تمامی بخشهای شهری از جمله ترافیک، انرژی، امنیت و خدمات شهری، همراه با استفاده از الگوریتمهای هوش مصنوعی برای تحلیل دادهها و تصمیمگیری خودکار، یکی از راهکارهای کلیدی است. همچنین، توسعۀ پلتفرمهای یکپارچۀ مدیریت شهری با استفاده از این فناوریها و آموزش متخصصان در این حوزه نقشی مهم در پیشرفت شهرهای هوشمند ایفا میکند.
[i] Graham & Aurigi [ii] Yigitcanlar [iii] Mutambik [iv] Bibri [v] Sharifi [vi] Addas [vii] Burns [viii] Cortese [ix] Mehmood [x] Myeong [xi] Sharma | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Abdulla, N., Demirci, M., & Ozdemir, S. (2024). Smart meter-based energy consumption forecasting for smart cities using adaptive federated learning. Sustainable Energy, Grids and Networks, 38, 101342. https://doi.org/10.1016/j.segan.2024.101342 Ahvenniemi, H., Huovila, A., Pinto-Seppä, I., & Airaksinen, M. (2017). What are the differences between sustainable and smart cities? Cities, 60, 234–245. https://doi.org/10.1016/j.cities.2016.09.009 Al Nasrawi, S. A., Adams, C., & El-Zaart, A. (2015). A Conceptual Multidimensional Model for Assessing Smart Sustainable Cities. Journal of Information Systems and Technology Management, 12(3), 541–558. https://doi.org/10.4301/S180717752015000300003 Alqahtany, A. M. (2025). Smart Cities as a Pathway to Sustainable Urbanism in the Arab World: A Case Analysis of Saudi Cities. Sustainability, 17, 1525. https://doi.org/10.3390/su17041525 Camero, A., & Alba, E. (2019). Smart City and information technology: A review. Cities, 93, 84-94. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.04.01 Cole, A., Stivas, D., Tran, E., & Lai, C. (2023). The ‘Smart City’ between urban narrative and empty signifier: Hong Kong in focus. Cogent Social Sciences, 9(1), 2231624. https://doi.org/10.1080/23311886.2023.2231624 Daouda, E. (2024). Overview of the Smart City initiatives and challenges in Middle East. Emirati Journal of Civil Engineering and Applications, 2(2),83-89. https://doi.org/10.54878/0pgm4m83 Deren, L., Wenbo, Y., & Zhenfeng, S. (2021). Smart city based on digital twins. Computational Urban Science, 1(4), 1-11. https://doi.org/10.1007/s43762-021-00005-y Hui, C. X., Dan, G., Alamri, S., & Toghraie, D. (2023). Greening smart cities: An investigation of the integration of urban natural resources and smart city technologies for promoting environmental sustainability. Sustainable Cities and Society, 99, 104985. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104985 Ibæanescu, B. C., Pascariu, G. C., Bæanicæa, A., & Bejenaru, I. (2022). Smart city: A critical assessment of the concept and its implementation in Romanian urban strategies. Journal of Urban Management, 11(2), 246-255. https://doi.org/10.1016/j.jum.2022.05.003 Jacques, E., Júnior, A. N., De Paris, S., Francescatto, M., & Siluk, J. (2024). Smart cities and innovative urban management: Perspectives of integrated technological solutions in urban environments. Heliyon, 10(6), e27850. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e27850 Kim, J. H. (2022). Smart city trends: A focus on 5 countries and 15 companies. Cities, 123, 103551. https://doi.org/10.1016/j.cities.2021.103551 Kolotouchkina, O., Barroso, C. L., & Sánchez, J. L. M. (2022). Smart cities, the digital divide, and people with disabilities. Cities, 123, 103613. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103613 Kong., J., Hwang, J., & Kim, H. (2025). Building smarter cities together: Government-to-government partnerships in the development of smart cities. Cities, 156, 105532. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105532 Kumar, K., Saini, G., Nguyen, D. M., Kumar, N., & Shah, R. (Eds.) (2022). Smart Cities Concepts, Practices, and Applications. Boca Raton: CRC Press. Marsal-Llacuna, M. L., Colomer-Llinàs, J., & MeléndezFrigola, J. (2015). Lessons in urban monitoring taken from sustainable and livable cities to better address the smart cities initiative. Technological Forecasting and Social Change, 90(Part B), 611-622. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2014.01.012 Poshai, L., & Intauno, K. (2025). Building blocks for smart cities adoption and associated implementation drawbacks in sub-Saharan Africa. International Journal of Urban Sciences, 1–27. https://doi.org/10.1080/12265934.2025.2452497 Samih, H. (2019). Smart cities and internet of things. Journal of Information Technology Case and Application Research, 21(1), 3–12. https://doi.org/10.1080/15228053.2019.1587572 Shao, J., & Min, B. (2025). Sustainable development strategies for Smart Cities: Review and development framework. Cities, 158, 105663. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105663 Silva, B. N., Khan, M., & Han, K. (2018). Towards sustainable smart cities: A review of trends, architectures, components, and open challenges in smart cities. Sustainable Cities and Society, 38, 697-713. https://doi.org/10.1016/j.scs.2018.01.053 Stratigea, A., Papadopoulou, C. A., & Panagiotopoulou, M. (2015). Tools and Technologies for Planning the Development of Smart Cities. Journal of Urban Technology, 22(2), 43–62. https://doi.org/10.1080/10630732.2015.1018725 Wagner, C. (2025). The smart city concept and the expansion of public spaces The smart city concept and the expansion of public spaces. Journal of Urban Design, 30(2),1-16 https://doi.org/10.1080/13574809.2025.2489995 Yang, S., Su, Y., & Yu, Q. (2024). Smart-City Policy in China: Opportunities for Innovation and Challenges to Sustainable Development. Sustainability, 16, 6884. https://doi.org/10.3390/su16166884 Yigitcanlar, T., Kankanamge, N., & Vella, K. (2020). How are smart city concepts and technologies perceived and utilized? A systematic Geo-Twitter Analysis of smart cities in Australia. Journal of Urban Technology, 28(1–2), 135–154. https://doi.org/10.1080/10630732.2020.1753483 Yin, C0., Xiong, Z., Chen, H., & Wang, J. (2015). A literature survey on smart cities. Science China Information Sciences, 58(10). https://doi.org/10.1007/s11432-015-5397-4 Yıldız, B. (2024). The effect of smart city applications on smart city life intention: The moderating role of technology anxiety. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 95-116. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1438940 Zygiaris, S. (2012). Smart city reference model: assisting planners to conceptualize the building of smart city innovation ecosystems. Journal of the Knowledge Economy, 4(2), 217–231. https://doi.org/10.1007/s13132-012-0089-4 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,784 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 721 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||