تحلیل اثر‌های خشکسالی بر جوامع روستایی شهرستان خمین (دهستان رستاق)

مقدمه

مخاطره‌های طبیعی بخش جدانشدنی از زندگی بشر و پیوسته از زمان خلقت بشر تاکنون وجود داشته است (زارعی و همکاران، ۱۴۰۰، ص. ۳۲۰). بی‌گمان، خشکسالی یکی از پیچیده‌ترین و کم‌شناخته‌ترین مخاطره‌های طبیعی است که حیات انسان و اکوسیستم‌های طبیعی را تهدید می‌کند (Farahani & Jahansoozi, 2022) و خسارت‌های چشمگیری را بر اموال و زندگی ساکنان جوامع بر‌جای می‌گذارد (Zhao et al., 2019). در این میان، بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخش کشاورزی یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌ها در‌ مقابل نوسان‌‌‌های آب‌و‌هوایی همچون خشکسالی است؛ به‌گونه‌ای که بیش از 80 درصد از خسارت‌ها و تلفات ناشی از تغییرات و نوسان‌های اقلیمی به بخش کشاورزی اختصاص دارد ( Hazran et al., 2017; FAO, 2017). این در‌حالی است که بخش کشاورزی در تأمین امنیت غذایی جامعه نقش بسزایی دارد (Wamalwa et al., 2016). در این میان، خشکسالی به‌تنهایی بحران نیست، بحرانی ‌بودن آن بستگی به تأثیراتی دارد که بر مردم محلی و محیط بر‌جای می‌گذارد (Shiru et al., 2018). روستاها نیز از جمله مکان‌هایی است که بروز خشکسالی در آنها اقتصاد و معیشت آنها را تهدید می‌کند (Matewos, 2020, P. 3) و با توجه به اینکه در کشورهای در‌حال توسعه بخش چشمگیری از جمعیت به‌طور مستقیم و یا غیرمستقیم به کشاورزی به‌عنوان منبع درآمد وابسته است (Mehar et al., 2016, P. 126). به ‌مراتب تاثیرات تأثیرات خشکسالی در تخریب و نابودی اقتصاد روستایی و مهاجرت‌های روستایی، کاهش منابع کشاورزی، امنیت و سلامت خانواده و تخریب کیفیت زندگی روستایی بیشتر است.

کشور ایران نیز از کشورهای خشک دنیاست که خشکسالی‌های مداوم به دغدغۀ اصلی مردم و مسئولان تبدیل شده است (نبی‌زاده بلخکانلو و همکاران، 1397، ص. 129). بر‌اساس گزارش ملل، ایران جزء 31 کشور جهان است که با مسئلۀ خشکسالی مواجه است؛ از این رو به ‌دلیل ارتباط تنگاتنگ روستا و کشاورزی پیامدهای منفی خشکسالی بر اقتصاد روستایی و کشاورزی نمایان می‌شود (Spinoni et al., 2019, P. 4). به همین خاطر، خشکسالی همواره بر عملکرد روستاها و محصولات کشاورزی اثرگذاری بیشتری دارد (Habiba et al., 2012, P. 76) و منجر به کاهش درآمد و کیفیت زندگی روستاییان می‌شود و در‌نتیجه، کاهش سطح استاندارد زندگی خانوارهای روستایی را به دنبال دارد (De Silva & Kawasaki, 2018, P. 132).

شهرستان خمین با داشتن بیش از 100 روستا که معیشت غالب آنها بر پایه کشاورزی است از خشکسالی در امان نیست. بر‌اساس سازمان هواشناسی کشور در یک دورۀ ده ‌سالۀ منتهی به سال 1401 حدود 99 درصد مساحت این شهرستان خشکسالی دارد که 69 درصد آن خشکسالی شدید است. در عین حال، نبود برنامه‌های حمایتی و ضعف مدیریت بحرانِ نهادهای دولتی سبب شده است که خشکسالی اثر‌های منفی متعدّدی بر ابعاد (اقتصادی، اجتماعی، محیطی و کالبدی) زندگی جوامع روستایی داشته باشد؛ از این رو پژوهش حاضر از‌ منظر نظری می‌تواند آگاهی‌های مفیدی را دربارۀ خشکسالی، کنش‌ها و تفکر‌های درگیر در ‌باب اثر‌های خشکسالی در ابعاد مختلف در مناطق روستایی به تحلیلگران، منتقدان، مدیران و سیاست‌گذاران روستایی و ... ارائه دهد. از‌ منظر کاربردی نیز با توجه به اینکه آسیب‌پذیری سکونتگاه‌ها بر اثر خشکسالی شامل آسیب‌های اقتصادی، اجتماعی و ... است (Hassan et al., 2019, P. 2)، باید این پدیده را از‌ منظر ابعاد مختلف بررسی کرد تا به زوایای عمیق‌تری به موضوع رسید. این نکته‌ای است که در مطالعات مربوط به خشکسالی و اثر‌های آن در مطالعات مختلف کمتر مورد بحث قرار گرفته شده است؛ بنابراین محققان در این پژوهش با بیان و اثبات روند خشکسالی و تشدید این مخاطره در دورۀ زمانی 1392 الی 1402 به ‌دنبال پاسخ به این سؤال‌ها هستند که بیشترین تأثیر خشکسالی بر کدام ابعاد زندگی جوامع روستایی بوده و در کدام روستاهای دهستان رستاق شهرستان خمین اثرگذاری بیشتری داشته است؟

پیشینۀ پژوهش

دربارۀ خشکسالی و با افزایش فراوانی‌ها و شدت مخاطرۀ خشکسالی در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر مطالعات فراوان در‌زمینۀ خشکسالی و اثر‌های مختلف آن بر جوامع انسانی در داخل و خارج از کشور انجام شده است که درادامه، به پاره‌ای از نتایج این مطالعات اشاره می‌شود.

ریاحی و پاشازاده (1392) مطالعه‌ای با عنوان «اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی بر نواحی روستایی شهرستان گرمی: مطالعۀ موردی: دهستان آزادلو» انجام دادند. نتایج حاصل از یافته‌ها حاکی از آن است که خسارت‌های ناشی از خشکسالی در کاهش درآمد و پس‌انداز، تغییر در ساختار شغلی روستا، افزایش تمایل به مهاجرت از روستا، کاهش مشارکت و روابط اجتماعی و کاهش دام‌ها و تولید‌های کشاورزی تأثیر داشته است.

شفیعی و همکاران (1397) در مطالعه‌ای با عنوان «بررسی اثرات خشکسالی بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و محیطی نواحی روستایی از‌ دید سرپرست خانوار: مطالعۀ موردی دهستان حسن‌آباد در شهرستان اسلام‌آباد غرب» به این نتایج دست یافتند که خشکسالی به میزان 97% بر شاخص‌های اقتصادی، به میزان 97% بر شاخص‌های اجتماعی و به میزان 87% بر شاخص محیطی تأثیر داشته است؛ بنابراین خشکسالی اتفاق‌افتاده در مناطق روستایی مطالعه‌شده بیشترین تأثیر را روی شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی و به‌تبع آن روی شاخص محیطی گذاشته است.

بهرامی و سپری (1399) در مطالعه‌ای با عنوان «بررسی اثرات اقتصادی – اجتماعی و زیست‌محیطی خشکسالی بر مناطق روستایی استان کردستان» به این نتیجه رسیدند که تحلیل عاملی در عوامل اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی 03/55 درصد کل واریانس را تبیین می‌کند. از آن میان، عامل اقتصادی با 91/22 درصد در ردۀ نخست قرار می‌گیرد و عوامل زیست‌محیطی و اجتماعی در رده‌های بعدی قرار دارد. در این میان، بیشترین تأثیر خشکسالی به سه متغیر کاهش سطح درآمد، کاهش دبی آب چشمه‌ها و مهاجرت برمی‌گردد.

زارعی و همکاران (1400) در مطالعه‌ای با عنوان «بررسی اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی در نواحی روستایی استان کردستان: بخش چنگ الماس» به این نتایج دست یافتند که بُعد اقتصادی، افزایش بیکاری، کاهش پس‌انداز، کاهش رضایت شغلی، کاهش قیمت زمین و اراضی، کاهش تولید‌های دامی، کاهش امید به زندگی و افزایش قیمت غذایی بیشترین تأثیر را در این مناطق داشته است. بُعد اجتماعی نیز افزایش مهاجرت، کاهش مشارکت روستایی، افزایش فقر، کاهش کیفیت محیط و سطح زندگی، افزایش درگیری‌های خانوادگی و شیوع بیماری را در‌پی داشته است.

دنیائی داریان و ریاحی (1400) در پژوهشی با عنوان «تحلیل روند خشکسالی کشاورزی و روش‌های سازگاری با آن: نمونۀ موردی: شهرستان شبستر» به این نتایج دست یافتند که وضعیت خشکسالی در دهستان چهرگان در وضعیت مناسبی قرار ندارد و در‌ بین دهستان‌های مطالعه‌ شده پوشش گیاهی دهستان گونی مرکزی از ‌نظر خشکسالی در شرایط بهتری قرار دارد. از ‌بین راهکارهای مطرح‌ شده، راهکارهای زراعی معیار بهبود راندمان آب بیشترین امتیاز را دارد و طبق نظر کارشناسان برای راهکارهای زیرساختی معیار، توسعۀ استانداردهای زندگی روستایی بیشترین امتیاز را کسب کرد.

عطایی و همکاران (1401) در پژوهشی با عنوان «ارزیابی میزان آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی از پدیدۀ خشکسالی با استفاده از مدل کوپراس در شهرستان داراب» به این نتایج دست یافتند که خشکسالی بیشترین تأثیر را بر متغیرهای تخریب منابع آب سطحی و زیرزمینی، کاهش درآمد سرانۀ کشاورزان، رها ‌شدن زمین‌های کشاورزی بر اثر بی‌آبی و مهاجرت روستاییان داشته است.

آزادی و همکاران پژوهشی با عنوان «تبدیل زمین‌های کشاورزی: بررسی اثرات خشکسالی و راهبردهای مقابله با آن» انجام دادند. نتایج نشان داد که ماهیت پیچیده و چند‌بُعدی خشکسالی نیازمند گسترش رویکرد یکپارچه است. محققان در این مطالعه بر همکاری دولت‌ها با ذی‌نفعان مختلف متمرکز شده‌اند. چنین رویکرد یکپارچه‌ای می‌تواند مدیریت ریسک خشکسالی را بهبود بخشد و آسیب‌پذیری کشاورزان روستایی را کاهش دهد (Azadi et al., 2018).

گاریک پژوهشی با عنوان «تمرکززدایی و سازگاری با خشکسالی: اعمال اصل همیاری در حوضه‌های رودخانه‌ای فرامرزی» انجام داد. نتایج نشان داد که خشکسالی بیشترین اثر‌ها را بر منابع آب و آبیاری و عوامل ساختاری-نهادی داشته است (Garrick, 2018).

کاسترو پژوهشی با عنوان «محدودیت‌های متغیر سازگاری با خشکسالی در مناطق روستایی کلمبیا» انجام داد. نتایج نشان داد که خانوارهای با منابع بیشتر به‌طور موقت، مهاجرت را به‌عنوان یک شیوۀ سازگاری در ‌برابر تغییرات اقلیمی انتخاب می‌کنند؛ در ‌حالی که خانواده‌هایی با آسیب‌پذیری زیاد در محل از شیوه‌های سازگاری استفاده می‌کنند (Castro, 2019).

وانگ و همکاران پژوهشی با عنوان «موانع و الزامات سازگاری با تغییرات اقلیمی در جوامع روستایی کوهستانی در کشورهای در‌حال توسعه: مورد فلات شرقی چینگ‌های-تبت چین» انجام دادند. نتایج نشان داد که بهبود سازگاری کشاورزان با تغییرات آب ‌و ‌هوایی، زیرساخت‌های محلی، فناوری‌های اطلاعاتی و اطلاعات هشدار‌دهندۀ بلایا مهم‌ترین عوامل افزایش سازگاری کشاورزان با تغییرات آب ‌و ‌هوایی است (Wang et al., 2020).

سلام و همکاران پژوهشی با عنوان «رابطۀ بین آسیب‌پذیری و ظرفیت سازگاری خانوارهای روستایی مستعد خشکسالی در شمال بنگلادش» انجام دادند. نتایج نشان داد که خشکسالی بیشترین اثر را بر کاهش بهره‌وری کشاورزان دارد و روستاییان با دارایی‌های معیشتی مناسب نیز آسیب کمتری دیده‌اند (Salam et al., 2021).

کوانت پژوهشی با عنوان «مقابله با خشکسالی: روایت‌هایی از کشاورزان خرده‌پا در کنیای نیمه‌خشک» انجام داد. نتایج نشان داد که اثر‌های درک ‌شدۀ خشکسالی کشاورزان خرده‌پا در کنیا شامل کاهش بهره‌وری کشاورزی، گرسنگی دام، کمبود آب در رودخانه‌ها، گرسنگی و بیماری انسان و درگیری خشونت‌آمیز بود (Quandt, 2021).

امازیه و همکاران پژوهشی با عنوان «پیامدهای اقتصادی اثرات تغییرات اقلیمی و سطح آگاهی در‌میان کشاورزان محصولات زراعی در جنوب-جنوب نیجریه» انجام دادند. نتایج نشان داد که تغییرات آب‌و‌هوا بر کشاورزان جنوب نیجریه تأثیر منفی گذاشته و منجر به کاهش تولید محصولات زراعی و درآمد سالانه شده است (Emaziye et al., 2022).

آباجه و ماگاجی پژوهشی با عنوان «برداشت کشاورزان از خشکسالی و راهبردهای سازگاری در منطقۀ دولت محلی ماشی، ایالت کاتسینا، نیجریه» انجام دادند. نتایج نشان داد که مهم‌ترین تأثیرات خشکسالی منطقۀ دولت محلی ماشی ایالت کاتسینان نیجریه کاهش عملکرد محصصول و افزایش هزینۀ محصولات غذایی بود. سایر اثر‌های خشکسالی این منطقه شامل افزایش تلفات دام، آلودگی و بیماری‌های گیاهی، قطحی، مرگ و به خطر انداختن سلامت انسان بود (Abaje & Magaji, 2022).

در یک جمع‌بندی از مطالعات صورت‌گرفته مشخص شد که امروزه بسیاری از محققان دانشگاهی به‌ویژه جغرافی‌دانان و جامعه‌شناسان به موضوع خشکسالی و اثر‌های آن به‌عنوان یک مفهوم چندبُعدی و چندوجهی توجه کرده‌اند و هر‌یک از محققان از‌ منظر خاصی به موضوع پرداختند؛ اما آنچه در مطالعات احساس می‌شود، کمبود مطالعات در‌حوزۀ اثر‌های اقتصادی، اجتماعی، محیطی و کالبدی خشکسالی بر جوامع روستایی به‌طور یکجاست؛ از این رو داشتن این نگاه به موضوع در پژوهش حاضر باعث عمق‌بخشیدن به مطالعه و درک بالاتر از جریان پژوهش می‌شود و می‌تواند به سهم خود در ارائۀ یک خروجی عملی‌تر به محقق کمک کند.

مبانی نظری پژوهش

خشکسالی یکی از مخرب‌ترین مخاطر‌ه‌های طبیعی است که در سال‌های اخیر به‌تدریج در‌حال افزایش و یک رویداد آهسته و خزنده است (Pulwarty & Sivakumar, 2014, P. 14). تعریف‌های متفاوتی از خشکسالی مطرح شده است؛ برای مثال، ماریانو و همکاران خشکسالی را معلول یک دوره شرایط خشک غیرعادی در‌نظر که به ‌اندازۀ کافی دوام دارد و به ‌نحوی منجر به ایجاد بی‌تعادلی در وضعیت هیدرولوژی یک ناحیۀ خاص می‌شود (Mariano et al., 2018, P. 131). همچنین، خشکسالی، مخاطرهای اقلیمی یا به‌عبارتی هیدروکلیماتولوژی است که ناشی از کاهش ویژۀ بارندگی، کاهش رطوبت، افزایش دما و یا تأثیر همزمان این عوامل است. این پدیده در‌مقایسه با سایر مخاطره‌ها نتیجۀ تغییر شرایط به ‌نسبت طولانی و مداوم اقلیمی است؛ از این رو خشکسالی را می‌توان مخاطرۀ خاموش یا خزنده نام نهاد (نوری و نوروزی آورگانی، 1395، ص. 200). خشکسالی از‌نظر مردم محلی هر فصل با بارش کم و تقاضای آب برای محصول آغاز می‌شود و آنگاه برداشت محصول ضعیف یا در کل ناکامی کشت و یا معضلات دامداری و مرگ احشام را به‌دلیل کمبود تغذیه در‌پی دارد (شفیعی و همکاران، 1397، ص. 178).

از این رو، برای تعیین شروع خشکسالی میزان انحراف وضعیت فعلی از میانگین بارش در‌طول یک دورۀ زمانی به‌طور معمول، 30 سال در‌نظر گرفته می‌شود (Basto et al., 2018, P. 5). یکی از پیامدهای خشکسالی در جوامع روستایی تشدید فقر روستایی است. بین خشکسالی و ایجاد سایر نابسامانی‌ها ازجمله فقر به‌خصوص فقر غذایی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد؛ زیرا خشکسالی کاهش تولید محصولات کشاورزی را به‌دنبال خواهد داشت و کاهش تولید محصولات، افزایش بهای سبد غذایی خانوار و کاهش امنیت غذایی اقشار آسیب‌پذیر و خانواده‌های کم‌درآمد را در‌پی دارد؛ بنابراین تداوم خشکسالی باعث فقر و سوء‌تغذیه می‌شود (شهرکی، 1394، ص. 1).

اثر‌های اقتصادی خشکسالی‌های اخیر در کشورهای در‌حال توسعه و توسعه‌یافته نشان‌دهندۀ آسیب‌پذیری جوامع در‌برابر خشکسالی است که مهم‌ترین تأثیر آن می‌تواند در نواحی روستایی و وضعیت اقتصادی کشاورزان روستایی باشد؛ زیرا یکی از منابع اصلی تأمین غذای خانوارهای روستایی روش خود ‌مصرفی تولید‌های زراعی، باغی و دامی است (محمدی و همکاران، 1395، ص. 4). در این بین، مدیریت خشکسالی می‌تواند یکی از اقدام‌های بسیار مؤثر در کاهش خسارت‌های خشکسالی باشد. در همین راستا، سیاست‌های خشکسالی می‌بایست بر سه رکن مبتنی باشد: 1- سیستم‌های نظارتی، پیش‌بینی و هشدار سریع خشکسالی؛ 2- آسیب‌پذیری و ارزیابی تأثیر؛ 3- آمادگی، کاهش و پاسخ به خشکسالی. این سه رکن می‌بایست با سیاست‌های مقطعی این عناصر پشتیبانی شود: هماهنگی و توسعۀ نهادی، ظرفیت‌سازی، تأمین مالی، مدیریت دانش، علم، فناوری، تحقیق و آگاهی‌بخشی، همکاری ناحیه‌ای و بین‌‌المللی، مشارکت ذی‌نفعان، فراگیر‌بودن و ارزشیابی (حسنی نژاد و همکاران، 1397).

در این بین، پاسخ‌های کنشگرا یا فعّالانه برای پیشگیری یا کاهش اثر‌های خشکسالی می‌‌تواند نسبت به امدادرسانی در مواقع خشکسالی ارزان‌تر باشد؛ ولی این منطق در‌ عمل با برنامه‌ریزی، تخصیص بودجه و تغییرات در رفتار نهادها به وقوع نمی‌پیوندد. بیشترین کاهش خشکسالی در برنامه‌های امنیت غذایی، توسعۀ کشاورزی و روستایی صورت گرفته است. هدف این است که در برنامه‌های مدیریت خشکسالی، فناوری‌های مقابله با خشکسالی، سیاست‌های حمایتی و مشوّق‌های استفادۀ منطقی از منابع آب و خاک بررسی شود. به ‌‌علاوه، ظرفیت نهادی و انسانی ضعیف در همۀ سطح‌ها و در همۀ ذی‌نفعان مدیریت خشکسالی را محدود می‌کند (Bazza et al., 2018). پاسخ به خشکسالی پس از آغاز بحران برای کاهش تأثیر‌های آن اغلب هزینه‌های زیادی دارد؛ زیرا به‌عنوان یک استراتژی واکنشی است که موجب می‌شود فرصت‌های زیادی از دست برود؛ در‌حالی که استراتژی‌های فعّال یا پیشگیرانه بر آمادگی تأکید دارد که ارزان‌تر و مؤثرتر است. دولت‌ها در مسیر تغییر این پارادایم به‌جای تمرکز بر اثر‌های خشکسالی می بایست بر آگاهی‌بخشی، ظرفیت‌سازی و غلبه بر بی‌تحرکی سیاسی به خشکسالی اقدام کنند. مدیریت پیشگیرانه و فعّال نیاز به یک تلاش هماهنگ از برنامه‌ریزی تا اجرا را دارد؛ بنابراین به سیاست‌های فنی و مدیریتی منسجمی نیاز است که به خشکسالی به‌ عنوان یک بحران نگاه نشود، بلکه به برنامه‌ها و تلاش‌های طولانی‌تر و فعّال نیاز است؛ بنابراین هر کشوری از‌ جمله کشورمان نیازمند سیاست ملی خشکسالی است. مدیریت خشکسالی با کاهش ریسک و افزایش تاب‌آوری کلیدی برای اجرای رویکرد پیشگیرانه است. تقویت ظرفیت جامعه برای مواجه‌ شدن با این پدیده قبل از خشکسالی بعدی تا حدودی شبیه آماده ‌شدن برای جنگ در زمان صلح است (موسوی و نیک نامی، 1400).

به‌‌طور کلی، رهیافت‌های مدیریت خشکسالی بر دو نوع است: 1- پاسخ واکنشی به خشکسالی که شامل امدادرسانی، کمک به اقشار آسیب‌دیده، آب، غذا و خدمات بهداشتی در ‌طول خشکسالی است؛ 2- سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی پیشگیرانۀ خشکسالی که شامل آمادگی و امدادرسانی، طرح‌ها و برنامه‌های آمادگی یا احتمالی است (FAO, 2019).

شکل 1: مدل مفهومی پژوهش (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 1: Conceptual research model

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از ‌نظر هدف، کاربردی بوده و روش انجام‌ دادن آن توصیفی – تحلیلی از ‌نوع میدانی و اسنادی است. خشکسالی پدید‌آورندۀ شبکه‌ای از اثر‌هایی است که بر بیشتر بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تأثیر می‌گذارد. پژوهش حاضر تلاشی در راستای تبیین اثر‌های اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و کالبدی با رویکرد جغرافیایی است. در این راستا، خشکسالی در مناطق روستایی مطالعه‌شده در ابعاد اقتصادی با 11 متغیر، اجتماعی 5 متغیر، محیط زیستی 5 متغیر و کالبدی با 3 متغیر بررسی شده است. گردآوری متغیرهای بررسی‌ شده به روش کتابخانه‌ای با بررسی پیشینه و مبانی نظری همراه با پرسشنامه‌ای بر‌مبنای جدول (2) صورت گرفت. شاخص‌ها و متغیرهای پژوهش در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و کالبدی در طیف لیکرت تنظیم و در قالب پرسشنامه منعکس شد. جامعۀ آماری شامل 1344 خانوار روستایی دهستان رستاق شهرستان خمین بود که از آن میان، 299 خانوار با استفاده از جدول مورگان و به روش نمونه‌‌گیری تصادفی انتخاب شد (جدول 1).

ابزار تحلیل داده‌ها نرم‌افزار SPSS، مدل (FARAS) و مدل (Fuzzy vikor) است. در این راستا، برای میزان تأثیرپذیری هر‌یک از شاخص‌های ابعاد مطالعه ‌شده (اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست­محیطی) از آزمون T تک نمونه‌ای استفاده شد؛ ولی قبل از بررسی آزمون برای توزیع نرمال‌بودن ابعاد از آزمون کولموگروف-اسمیرونوف استفاده شد. در این مطالعه برای رتبه‌بندی هر‌یک از ابعاد مطالعه ‌شده از مدل آراس فازی و در ‌نهایت، برای تحلیل فضایی هر‌یک از روستاها (میزان تأثیرپذیری روستاها از خشکسالی بر ‌اساس ابعاد مطالعه ‌شده) از مدل وایکور فازی استفاده شد.

جدول 1: جامعۀ آماری پژوهش

Table 1: The statistical population of the research

منبع: مرکز آمار ایران، 1395

جدول 2: شاخص‌ها و متغیرهای پژوهش

Table 2: Research indicators and variables

منابع: شفیعی و همکاران،1397، ص. 182؛ زارعی و همکاران، 1400، ص. 330؛ بهرامی و سپری، 1399، ص. 179

این شهرستان در جنوبی‌ترین نقطۀ استان مرکزی قرار دارد و وسعت آن ۲۲۶۷ کیلومتر مربع است که از شمال به اراک، از شرق به محلات، از جنوب به گلپایگان (استان اصفهان) و از غرب به ازنا و الیگودرز (استان لرستان) محدود می‌شود. نزدیک‌ترین شهر به خمین گلپایگان در ۴۱ کیلومتری و فاصلۀ آن تا تهران ۳۲۳ کیلومتر است (نقشۀ 1).

جمعیت شهرستان در سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، ۱۰۵۰۱۷بوده است. همچنین، این شهرستان ۱۸۲ روستا دارد. این شهرستان یک بخش مرکزی و ۷ دهستان دارد که دهستان رستاق 21 آبادی، 1653 خانوار و 4888 نفر جمعیت دارد.

متوسط بارندگی در خمین ۲۹۶ میلی‌متر است که سال ۸۱–۸۰ با بیشترین مقدار بارندگی ۴۸۶/۲ میلی‌متر و سال ۷۸–۷۷ با ۱۳۸ میلی‌متر کمترین میزان بارش سالیانه در شهر ثبت شده است. میانگین سالانه دمای خمین ۱۳/۶ درجه سانتی‌گراد است. ماه تیر با میانگین ۲۱/۱درجه سانتی‌گراد گرم‌ترین و ماه دی با میانگین ۶ درجه گراد سردترین ماه سال است.

میانگین رطوبت سالیانۀ خمین ۵۱ درصد است. ماه دی با میانگین ۶۳ درصد مرطوب‌ترین و ماه شهریور با میانگین ۲۸ درصد خشک‌ترین ماه سال است. باد غالب خمین، شمال غربی (۲۷۰ درجه) و غربی و بیشترین سرعت باد ثبت ‌شده ۹۴ کیلومتر بر ساعت در اسفند ۱۳۹۶ گزارش شده است. جدول (3) درصد خشکسالی شهرستان خمین را در یک دورۀ ده‌ساله نشان می‌دهد.

جدول 3: درصد مساحت‌های تحت‌‌تأثیر خشکسالی دورۀ ده‌ساله تا پایان بهمن‌ماه 1402

Table 3: Percentage of areas affected by drought in the ten-year period until the end of February 2023

منبع: سازمان هواشناسی کشور، 1395

شکل 2: موقعیت شهرستان خمین در استان مرکزی و ایران (منبع: نگارندگان پژوهش)

Map 2: Location of Khomein county in Markazi province and Iran

یافته‌های پژوهش و تجزیه‌و‌تحلیل

یافته‌های توصیفی

بررسی انجام‌شده در‌زمینۀ جنسیت پاسخگویان منتخب در نمونه نشان داد که تعداد 215 نفر معادل 90/71 درصد پاسخگویان مرد، تعداد 84 نفر معادل 09/28 درصد از پاسخگویان زن هستند. همچنین، با توجه به مطالعات انجام ‌شده مشخص شد که بیشترین تعداد پاسخگویان در گروه سنی میانسال 30-50 سال قرار دارند که معادل 00/60 درصد و کمترین گروه سنی پاسخگویان متعلق به گروه سنی کمتر از 20 بوده که معادل 33/18 درصد است. سپس بر ‌اساس مطالعات صورت ‌گرفته 54/0 درصد از پاسخگویان در ‌بین سال‌های 20-30 در روستاها اقامت داشتند که این نیز گویای میزان پاسخگویی دقیق پاسخگویان به سؤال‌های پرسشنامه است. در‌ نهایت، بر ‌اساس یافته‌های پژوهش مقدار 185 نفر با میزان 87/61 درصد از افراد پاسخگو کشاورز هستند.

یافته‌های تحلیلی

در ابتدا قبل از بررسی وضعیت هر‌یک از شاخص‌های ابعاد زندگی با تأکید بر خشکسالی لازم دانسته شد نرمال‌بودن هر‌یک از ابعاد مطالعه‌شده بررسی شود. مطابق جدول (4) نتایج به‌دست‌آمده از آزمون کولموگروف-اسمیرونوف حاکی از این واقعیت است که همۀ ابعاد مطالعه ‌شده توزیع نرمال دارد. نتایج به‌ دست‌آمده نشان داد که مقدار سطح معناداری در همۀ ابعاد بزرگ‌تر از مقدار خطا (05/0) است؛ بنابراین توزیع این نمونه در‌سطح معناداری 95 درصد نرمال است.

جدول 4: نتایج آزمون کولموگروف اسمیرونوف برای ابعاد مطالعه‌شده

Table 4: Kolmogorov smironov test results for the studied dimensions

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

در‌ادامه، برای بررسی وضعیت هر‌یک از ابعاد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی و شاخص‌های آن با تأکید بر خشکسالی از آزمون T تک نمونه‌ای استفاده شده است. نتایح حاصل‌شده از آزمون به تفکیک هر‌یک از ابعاد و شاخص‌های آن به شرح جدول (5)، جدول (6)، جدول (7) است.

جدول 5: وضعیت شاخص‌های بُعد اقتصادی در دهستان رستاق

Table 5: Status of indicators of the economic dimension in Rostaq village

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

شکل 3: وضعیت شاخص‌های اقتصادی با تأکید بر خشکسالی در دهستان رستاق (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 3: The status of economic indicators with an emphasis on drought in Rostaq village

مطابق جدول (5) وضعیت شاخص‌های بُعد اقتصادی با تأکید بر خشکسالی در دهستان رستاق با مقدار میانگین‌های میانگین‌های به‌دست‌آمده بالاتر از حد متوسط عدد (3) نامطلوب ارزیابی شد و مطابق شکل (3) از ‌بین شاخص‌های مورد سنجش به‌ترتیب کاهش درآمد و کاهش اشتغال در بخش کشاورزی با مقدار 33/3، کاهش قیمت زمین با مقدار 24/3، کاهش معاملات کشاورزی با مقدار 21/3، افزایش بیکاری با مقدار 20/3، افزایش هزینه‌های تولیدی با مقدار 14/3، کاهش رضایت شغلی و کاهش تولید با مقدار 11/3، افزایش قیمت نهاده‌ها با مقدار 03/3 و در‌نهایت، افزایش قیمت غذا با مقدار 00/3 به‌ترتیب بیشترین و کمترین میزان را داشته است.

جدول 6: وضعیت شاخص‌های بُعد اجتماعی در دهستان رستاق

Table 6: Status of social dimension indicators in Rostaq village

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

شکل 4: وضعیت شاخص‌های اجتماعی با تأکید بر خشکسالی در دهستان رستاق (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 4: The status of social indicators with an emphasis on drought in Rostaq village

همان‌طور که در جدول (6) و شکل (4) ملاحظه می‌شود، وضعیت شاخص‌های اجتماعی در دهستان رستاق با مقدار میانگین‌های بیشتر از حد متوسط عدد 3 نامطلوب ارزیابی شد؛ به‌طوری که از ‌بین شاخص‌های مطالعه ‌شده افزایش مهاجرت از روستا با مقدار میانگین 34/3 بیشترین و کاهش کیفیت زندگی با مقدار میانگین 11/3 کمترین میزان تأثیرپذیری را شامل شده است.

جدول 7: وضعیت شاخص‌های ابعاد کالبدی و زیست‌محیطی در دهستان رستاق

Table 7: Status of indicators of physical and environmental dimensions in Rastaq district

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

شکل 5 و6: وضعیت شاخص‌های کالبدی و زیست‌محیطی در دهستان رستاق (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 5 & 6: The status of physical and environmental indicators in Rostaq village

مطابق جدول (7) وضعیت شاخص‌های کالبدی و زیست‌محیطی با مقدار میانگین به‌دست‌آمده بالاتر از حد متوسط عدد 3 نامطلوب ارزیابی شد. به عبارت دیگر، در بُعد زیست‌محیطی با شروع خشکسالی فرسایش خاک با مقدار میانگین 29/3 بیشترین میزان تأثیرپذیری و در بُعد کالبدی نیز تغییر کاربری اراضی با مقدار میانگین 24/3 بیشترین میزان تأثیرپذیری را داشته است (شکل 5 و 6).

سپس برای تأثیرپذیری هر‌یک از ابعاد از مدل FARAS استفاده شده است. نتایج به شرح جدول (8) است.

جدول8: مقدار تابع بهینگی و درجه تأثیر‌پذیری هر‌یک از ابعاد مطالعه‌شده از خشکسالی

Table 8: The value of the optimality function and the degree of influence of each of the studied dimensions of drought

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

شکل 7: میزان تأثیرپذیری هر‌یک از ابعاد مطالعه‌شده از خشکسالی (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 7: The influence of each of the studied dimensions on drought

مطابق جدول (8) و شکل (7) به‌ترتیب ابعاد اقتصادی با مقدار وزن 434/0، اجتماعی با مقدار وزن 430/0، کالبدی با مقدار وزن 419/0 و زیست‌محیطی با مقدار وزن 390/0 بیشترین و کمترین میزان تأثیرپذیری را از خشکسالی در دهستان رستاق داشته است. در‌نهایت، برای رتبه‌بندی و تحلیل فضایی روستاهای دهستان رستاق با تأکید بر میزان تأثیر‌پذیری‌شان از خشکسالی از مدل وایکور فازی استفاده شد. گفتنی است به‌دلیل حجم زیاد جدول‌های مربوط به مدل تنها به جدول نهایی مدل اکتفا شد.

جدول 9: تعیین شاخص مطلوبیت (S) و شاخص نارضایتی (R) و میزان تأثیر‌پذیری هر‌یک از روستاها

Table 9: Determining the desirability index (S) and dissatisfaction index (R) and the effectiveness of each village

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

شکل 8: میزان تأثیرپذیری هر‌یک از روستاهای دهستان رستاق از خشکسالی (منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

Figure 8: How each village in Rostaq village is affected by drought

همان‌طور که در جدول (9) و شکل (8) ملاحظه می‌شود، به‌ترتیب روستاهای پشتکوه با مقدار وزن 1، ریحان علیا با مقدار وزن 764/0، ریحان سفلی با مقدار وزن 654/0، گوشه محمد مالک با مقدار وزن 564/0، دربندلران با مقدار 417/0، فرنق با مقدار وزن 388/0، سکانه با مقدار وزن 315/0 و حشمتیه با مقدار وزن 0 بیشترین و کمترین میزان تأثیرپذیری را از خشکسالی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی داشته است.

نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر‌های خشکسالی در مناطق روستایی دهستان رستاق در شهرستان خمین انجام شده است؛ از این رو نتایج حاکی از آن است به‌ترتیب ابعاد اقتصادی با مقدار وزن 434/0، اجتماعی با مقدار وزن 430/0، کالبدی با مقدار وزن 419/0 و زیست‌محیطی با مقدار وزن 390/0 بیشترین و کمترین میزان تأثیرپذیری را از خشکسالی در دهستان رستاق داشته است. در بررسی شاخص‌های مورد سنجشِ بُعد اقتصادی به‌ترتیب کاهش درآمد و کاهش اشتغال در بخش کشاورزی با مقدار 33/3 بیشترین و شاخص افزایش قیمت غذا با مقدار 00/3 کمترین تأثیرپذیری را داشته است. در بُعد اجتماعی نیز در‌‌بین شاخص‌های مطالعه‌شده افزایش مهاجرت از روستا با مقدار میانگین 34/3 بیشترین و کاهش کیفیت زندگی با مقدار میانگین 11/3 کمترین میزان تأثیرپذیری را شامل شده است. همچنین، در بُعد زیست‌محیطی با شروع خشکسالی فرسایش خاک با مقدار میانگین 29/3 بیشترین میزان تأثیرپذیری و در بُعد کالبدی نیز تغییر کاربری اراضی با مقدار میانگین 24/3 بیشترین میزان تأثیرپذیری را داشته است. درنهایت، به‌ترتیب روستاهای پشتکوه با مقدار وزن 1، ریحان علیا با مقدار وزن 764/0، ریحان سفلی با مقدار وزن 654/0 بیشترین تأثیرپذیری و حشمتیه با مقدار وزن 0 کمترین میزان تأثیرپذیری را از خشکسالی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی داشته است. نتایج یافته‌های این پژوهش با مطالعات زارعی و همکاران (1400)، بهرامی و سپری (1399) و ریاحی و پاشازاده (1392)، شفیعی و همکاران (1397) هم‌راستاست؛ زیرا محققان در مطالعات انجام‌شده افزایش مهاجرت در بُعد اجتماعی و کاهش درآمد در بُعد اقتصادی را از عوامل تأثیر‌پذیر از خشکسالی می‌دانند. در یک جمع‌بندی نهایی از یافته‌های پژوهش می‌‌توان چنین مطرح کرد که جدّی‌بودن خشکسالی در خمین، دهستان رستاق و تأثیر آن بر زندگی روستاییان واقعیتی انکارناپذیر است. روستاییان در دهستان رستاق به‌دلیل خشکسالی همواره با فروپاشی اقتصاد محلی و فقر مواجه هستند؛ زیرا معیشت غالب روستاییان بیشتر مربوط به فعالیت‌های کشاورزی و دامداری است. خشکسالی در درجۀ اول مهم‌ترین منبع معیشت جامعۀ روستایی را دچار تهدید و بی‌ثباتی می‌کند؛ از این رو از بین رفتن زمین‌های کشاورزی و دامداری از‌طرفی، باعث کاهش درآمد روستاییان و از طرف دیگر، باعث موج بیکاری می‌شود. به‌علاوه، مهاجرت این موج بیکاران به‌سمت شهرها و کمبود شغلی در مکان جدید نیز از دیگر مسائل پیش روی خشکسالی است. زمانی که بیکاری افزایش می‌یابد، ناهنجاری‌های اجتماعی افزایش و اختلاف‌ها در‌بین روستاها نیز گسترش می‌یابد. علاوه بر آن، کاهش کیفیت زندگی و ضریب امنیت غذایی و افزایش فقر و شیوع بیماری منجر کاهش بی‌اعتمادی به عملکردهای دولتی و بروز بحث و مجادله بین روستاییان می‌شود. در همین راستا، نتایج پژوهش حاضر با مطالعۀ Salam et al. (2021) مبنی بر آنکه خشکسالی بیشترین تأثیر را در اشتغال، درآمد، فقر روستایی، مهاجرت‌های روستایی و ... دارد، همخوانی دارد. همچنین، با مطالعۀ عطایی و همکاران (1401) مبنی بر آنکه خشکسالی بر مهاجرت و محیط روستاها تأثیر دارد و با مطالعۀ Quandt (2021) مبنی بر آنکه خشکسالی در درگیری خشونت‌آمیز مؤثر است، همخوانی دارد. از سوی دیگر، پیامدهای ناشی از بروز پدیدۀ خشکسالی به اجتماع و سرزندگی جمعی ساکنان محلی رخنه کرده و کیفیت زندگی و فرهنگ و الگوی صحیح مصرف را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است؛ به‌گونه‌ای که کشاورزان برای آبیاری زمین‌های خود از آب آشامیدنی استفاده می‌کنند. با توجه به یافته‌های پژوهش و نمود‌یافتن آثار خشکسالی بر اقتصاد، اجتماع، محیط زیست و کالبد روستاها پیشنهادهای زیر برای کاهش پیامدهای خشکسالی ارائه می‌شود.

• یافته‌های این مطالعه نشان داد که خشکسالی بر بیشتر ابعاد زندگی و معیشت خانوارهای روستایی تأثیر داشته است. در این زمینه پیشنهاد می‌شود که روستاییان برای کاهش این اثر‌ها از روش‌های سازگاری بیشتری استفاده کنند. استفاده از روش‌هایی چون مدیریت آب وخاک می‌تواند اثر‌های منفی خشکسالی بر سطح زندگی و درآمد خانوارهای روستایی را کاهش دهد.
• همچنین، توصیه می‌شود برای توسعۀ کشاورزی مقاوم به خشکی معرفی و آموزش کشت محصولات کم‌آب‌بر در روستاهای دهستان صورت گیرد و با ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی محصولات کشاورزی، توسعۀ گردشگری روستایی و آموزش و توسعۀ مشاغل خانگی (صنایع‌دستی، تولید محصولات محلی) تنوع‌بخشی به معیشت در منطقه اتخاذ شود.
• ارتقا توانمندسازی روانی و تشویق خانوارها به بیمۀ حوادث برای کاهش اثر‌های خشکسالی و تقویت توانمندی اقتصادی با کاهش وابستگی آنها به اقتصاد تک‌محصولی (کشاورزی) نیز یکی دیگر از راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری کشاورزان است.
• از سوی دیگر، برای آموزش و توانمندسازی پیشنهاد می‌شود که کارگاه‌های آموزشی مدیریت منابع آب برگزار شود، روش‌های نوین کشاورزی متناسب با شرایط خشکسالی آموزش داده و تشکّل‌های مردمی برای مدیریت بحران خشکسالی نیز ایجاد شود.
• همچنین، توصیه می‌شود که کارگروه ویژۀ خشکسالی در‌سطح شهرستان با همکاری دستگاه‌های اجرایی (جهاد کشاورزی، محیط زیست و منابع طبیعی) و جلب مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در مدیریت بحران ایجاد شود.

از‌لحاظ پژوهشی پیشنهاد می‌شود مطالعات دقیق‌تر دربارۀ شناسایی دقیق‌ترین شاخص‌های آسیب‌پذیری روستاها، ارزیابی اثربخشی راهکارهای اجرا‌شده و مطالعۀ تطبیقی با مناطق مشابه موفق در مقابله با خشکسالی صورت گیرد.