دو روایت از دو تدوین خدای‌نامه در منابع حمزۀ اصفهانی

مقدمه

یکی از منابع اصلی تاریخ‌نگاران برای اشاره به تاریخ ایران باستان کتاب خدای‌نامه یا خودای‌نامگ (Xwadāy-Nāmag) بوده است. به نظر می‌رسد که نخستین بار عبداللّه بن مقفّع (142ق) این کتاب را از زبان پهلوی به عربی ترجمه کرده و عنوان آن را سیر ملوک الفرس یا خدا‌ی‌نامه فی السیر گذاشته است (اصفهانی، بی‌تا، ص. 8؛ ابن‌ندیم، 2013م، ص. 172؛ بیرونی، 1878م، ص. 99). حمزۀ اصفهانی (360ق) در کنار ابن‌مقفّع به مترجمان دیگری اشاره کرده که به احتمال فراوان کتاب آنان نیز ترجمه‌ای از خدای‌نامۀ پهلوی بوده است. کتاب‌هایی مانند سیر ملوک الفرس ترجمۀ محمد بن جهم برمکی، تاریخ ملوک الفرس مستخرج از خزانۀ مأمون، سیر ملوک الفرس ترجمۀ زادویه بن شاهویه اصفهانی، سیر ملوک الفرس ترجمه یا گردآوری محمد بن بهرام بن مطیار اصفهانی، تاریخ ملوک بنی‌ساسان ترجمه یا گردآوری هِشام بن قاسم اصفهانی و کتاب تاریخ ملوک بنی‌ساسان اصلاح بهرام بن مردانشاه (اصفهانی، بی‌تا، ص. 8-9).

پژوهش دربارۀ سیر الملوک‌ها و خدای‌نامهها بسیار دشوار است؛ زیرا این کتاب‌ها از میان رفته‌اند و فقط بخش‌های پراکنده‌ای از آنها در کتاب‌های تاریخی و گاه‌شماری، باقی مانده است. علاوه‌بر این، تاریخ‌نگاران به‌ندرت مشخص کرده‌اند که این بخش‌های پراکنده برگرفته از کدام سیر ملوک الفرس بوده است. به نظر می‌رسد که در مواقعی نویسندگان، غیرمستقیم و باواسطه به محتوای سیر الملوک‌ها و به‌دنبال آن به خدای‌نامه اشاره کرده‌اند که این مسئله، پژوهش را با چالش‌های بیشتری مواجه می‌کند؛ بااین‌حال روایت حمزۀ اصفهانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا شواهد نشان می‌دهد که او مستقیم و بی‌واسطه از سیر الملوک‌ها برای تدوین سال‌شمار شاهان ایران استفاده کرده است؛ ازاین‌رو با بررسی دقیق روایت حمزۀ اصفهانی و سال‌شمارهایی که او در کتاب تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء آورده است، می‌توان اطلاعاتی دربارۀ خدای‌نامۀ پهلوی و ترجمه‌های آن به دست آورد.

2) بیان مسئله و پرسش‌های پژوهش

برخی پژوهشگران معتقدند که خدای‌نامه کتاب مفصّلی بوده که در دورۀ پادشاهی خسرو انوشیروان با گردآوری اسناد و کتاب‌های تاریخی کهن تدوین شده و در پادشاهی خسرو پرویز، یزدگرد سوم و اوایل دورۀ اسلامی، تدوین‌های دیگری از خدای‌نامه انجام شده است. این تدوین‌های گوناگون در دورۀ اسلامی به عربی و فارسی ترجمه شده است و تفاوت‌هایی که در متن‌های تاریخی دورۀ اسلامی دیده می‌شود ناشی از تدوین‌ها و تحریرهای گوناگون خدای‌نامه بوده است که ازجملۀ آنها می‌توان به تحریرهای شاهی، دینی و پهلوانی اشاره کرد. در مقابل، دیدگاه دیگری خدای‌نامه را اثری مختصر و محدود می‌داند که تنها شامل فهرست شاهان و مختصری از تاریخ ایران بوده است. براساس این دیدگاه تفاوت‌هایی که در متن‌های تاریخی دورۀ اسلامی دیده می‌شود ناشی از تحریرها و تدوین‌های مختلف خدای‌نامه نیست؛ بلکه ناشی از اختلاف در نسخه‌های خطی خدای‌نامه بوده است. نویسندگانِ خدای‌نامه در هر دوره بخش‌های تازه‌ای به نسخه‌های خطی این کتاب می‌افزودند و تفاوت در مطالب تاریخی، ناشی از تفاوت در ضبط‌های نسخه‌های خطی خدای‌نامه بوده است.

در کتاب‌های تاریخی دورۀ اسلامی به سنوات یا سال‌شمار پادشاهان ایران اشاره شده که گردآوری آنها برای نویسندگان اهمیت ویژه‌ای داشته است؛ زیرا از آنها برای محاسبۀ عمر انسان و جهان استفاده می‌کردند و تقریباً همۀ آنها با واسطه‌هایی به خدای‌نامۀ پهلوی می‌رسیده است. در پژوهش حاضر با گردآوری و مقایسۀ سال‌شمار شاهان ساسانی در کتاب‌هایی که در چهار قرن نخست اسلامی نوشته شده و با در نظر گرفتن دیدگاه‌های مختلف دربارۀ خدای‌نامۀ پهلوی کوشش شده است تا به پرسش‌های زیر پاسخ داده شود: آیا سال‌شمار شاهان ساسانی در کتاب‌های دورۀ اسلامی برگرفته از خدای‌نامۀ پهلوی بوده است؟ تفاوت سال‌شمار شاهان ساسانی ناشی از تحریرهای مختلف خدای‌نامه بوده یا ناشی از تفاوت در نسخه‌های خطی این کتاب بوده است؟

3) روش پژوهش

نگارنده به روش تحلیل اسناد، سال‌شمار شاهان ساسانی در کتاب‌های تاریخی چهار قرن نخست اسلامی را مقایسه کرد و توانست چهار گروه و سه روایت متفاوت را شناسایی کند. به‌دلیل گستردگی مطالب، تحلیل کامل هریک از این روایت‌ها نیازمند مقالۀ مستقلی است؛ بااین‌حال در مقالۀ حاضر برای پاسخ به پرسش‌های پژوهش بر روایت دوم (ابن‌قتیبه، سعید بن بطریق، مقدسی، ابوالفرج زنجانی) و آمیخته‌ای از روایت اول و دوم (مسعودی، حمزۀ اصفهانی، بیرونی) تمرکز شده است؛ البته روایت نخست نیز برای تکمیل تحلیل‌ها بررسی شده است؛ هرچند نگارنده این روایت را در مقالۀ جداگانه‌ای به‌طور کامل تحلیل کرده است. برای تحلیل روایت سوم نیز ر.ک: «منابع و روش موسی بن عیسی کسروی در انتخاب سال‌شمار شاهان ساسانی» (محمودی لاهیجانی، 1403، ص. 133-160). طبقه‌بندی گروه‌ها و روایت‌ها با توجه ‌به مقایسۀ سال‌شمار شاهان ساسانی در جدول (1) آمده است:

جدول (1): طبقه‌بندی گروه‌ها و روایت‌ها با توجه ‌به مقایسۀ سال‌شمار شاهان ساسانی

4) پیشینۀ پژوهش

نولدکه (Nöldeke) با مقایسۀ فهرست شاهان ساسانی به این نتیجه رسید که اگر خطاهای واضح در کتابت و تصحیحات دل‌بخواهی را در نظر نگیریم، اختلاف فهرست‌ها کمتر می‌شود و سرانجام معلوم می‌شود که در همۀ این فهرست‌ها سلطنت پادشاهان تا زمان خسرو اول، همه از روی اصل واحدی گرفته شده است (Nöldeke, 1979/1358, p. 598). او دراین‌باره نوشته است: «تمام این فهارس از یک متن اصلی سرچشمه می‌گیرد و این متن ظاهراً همان است که در زمان خسرو اول ترتیب داده شده است و بعد بر آن افزوده شده است؛ اما خود این متن اصلی نیز بر پایۀ شاهنامۀ قدیمی‌تری استوار است و در تدوین این شاهنامه نیز به‌طور قطع از نوشته‌های قدیم‌تر استفاده شده است» (Nöldeke, 1979/1358, p. 600). نولدکه معتقد بود که تا زمان پادشاهی هرمزد پسر خسرو انوشیروان (590م) کتابی وجود داشته است که در آن تاریخ شاهان باستانی ایران را گردآوری کرده بودند و ازآنجاکه تا زمان مرگ خسرو پرویز مطالب ترجمه‌های عربی و شاهنامۀ فردوسی تااندازه‌ای مطابقت دارد باید مأخذ آنها کمی پیش‌از مرگ خسرو پرویز تدوین شده باشد. ازسوی‌دیگر ستایش خسرو پرویز، پدربزرگ یزدگرد سوم، در شاهنامۀ فردوسی نشان می‌دهد که این کتاب در زمان یزدگرد سوم دوباره تدوین شده است (Nöldeke, 2000/1379, p. 50-53). به‌طور کلی نولدکه شواهدی را گردآوری کرده است که با توجه ‌به آنها می‌توان تدوین خدای‌نامه را به دورۀ پادشاهی خسرو انوشیروان نسبت داد و تکمیل آن را در دورۀ پادشاهی خسرو پرویز و به‌ویژه یزدگرد سوم دانست. کریستن‌سن (Christensen, 2007/1385) دراین‌باره نوشته است: «تصور می‌رود پس‌از مرگ یزدگرد سوم، علمای زردشتی ملحقاتی که حاکی از وقایع ایام اخیر سلسلۀ ساسانیان است، بر اصل خودای‌نامگ پهلوی افزوده‌اند. درهرحال، خودای‌نامگ اصلی تا مرگ خسرو پرویز بیشتر نیامده، ولی آثار مورخان عرب و ایرانی مشتمل بر روایات ایرانی است که از مرگ خسرو پرویز تا انجام کار یزدگرد را حکایت می‌کند، با این تفاوت که در روایات اخیر اختلاف قول، بسیار است و همین تباین روایت، حاکی از آن است که منبع واحدی نداشته‌اند» (p. 39).

شاپور شهبازی، تدوینی از خدای‌نامه را به دورۀ پادشاهی خسرو انوشیروان (531-579م) نسبت می‌دهد و تدوین دوم خدای‌نامه را با توجه ‌به بخش جغرافیایی مقدمۀ شاهنامۀ ابومنصوری، در زمان خسرو پرویز و حدود سال 620م می‌داند. او معتقد است که بخش نهایی خدای‌نامه نیز پس‌از یورش تازیان و مرگ یزدگرد به این کتاب افزوده شده است (Shapour Shahbazi, 1990, p. 213-215). شاپور شهبازی خدای‌نامه‌ها را به سه گروه «شاهی، دینی و پهلوانی» تقسیم کرده است (Shapour Shahbazi, 1990, p. 215-218).

تفضلی نیز تدوین خدای‌نامه را در دورۀ خسرو انوشیروان می‌داند و با پیروی از شاپور شهبازی به تحریرهای شاهی، دینی و پهلوانی خدای‌نامه اشاره کرده است (تفضلی، 1376، ص. 269-274).

خالقی مطلق دربارۀ دست‌نویس‌های خدای‌نامه نوشته است: «نگارنده از مقایسۀ روایات شاهنامه [شاهنامۀ فردوسی] با منابع دیگر بر این باور است که وجود دست‌کم دو یا سه دست‌نویس خدای‌نامه انکارناپذیر است که یکی از آنها دست‌نویس اساس مترجمان شاهنامۀ ابومنصوری بود؛ ولی بی‌تردید، شمار دست‌نویس‌های خدای‌نامه بیش از این بود» (خالقی مطلق، 1386، ص. 37). او این سخن نولدکه را درست می‌داند که نگارش خدای‌نامه در زمان ساسانیان انجام شده است؛ اما در درستی این سخن نولدکه، بسیار تردید دارد که نگارش این‌گونه کتاب‌ها و فهرست‌ها تازه در زمان خسرو انوشیروان آغاز شده بود. او معتقد است که خدای‌نامه‌نویسی در ایران پیشینه‌ای بس دراز داشت و خدای‌نامه‌ها را باید به دو دستۀ خدای‌نامۀ بزرگ و خدای‌نامۀ کوچک تقسیم کرد. در خدای‌نامۀ بزرگ رویدادها شرح و بسط داده شده بود و در خدای‌نامۀ کوچک فقط شرح بسیار کوتاهی از مدت هر پادشاهی و رویدادهای آن در چند سطر آمده بود (خالقی مطلق، 1386، ص. 39). همچنین دربارۀ محتوای خدای‌نامه‌ها نوشته است: «یکی از مهم‌ترین اختلاف‌های خدای‌نامه‌ها مربوط به شرح آغاز آفرینش و پدید آمدن نخستین انسان بود که سپس‌تر در ترجمه‌های عربی و فارسی نیز با یکسان‌گیری کیومرث و آدم و درهم آمیختن روایات گوناگون ایرانی و سامی شدت گرفت؛ ازاین‌رو نگارنده خدای‌نامه‌ها را گذشته از اختلافات ریزودرشت دیگر، به دو گروه دینی و شاهی تقسیم کرد» (خالقی مطلق، 1386، ص. 56؛ خالقی مطلق، 1357، ج. 8/1075).

خطیبی نیز معتقد است که خدای‌نامه تحریرهای شاهی، دینی و پهلوانی داشته است (خطیبی، 1393، ص. 691-694). می‌نویسد: «خدای‌نامه یگانه تاریخ کامل ایران در دورۀ ساسانی بوده و اختلاف‌های میان روایات منقول از این کتاب، دو علت عمده داشته است: یکی وجود تحریرهای مختلف از اصل پهلوی این کتاب در دورۀ ساسانی و دیگری آمیختن روایات خدای‌نامه با کتاب‌ها و رساله‌های مستقل پهلوی دربارۀ تاریخ و حماسۀ ملی ایران و موضوعات دیگر که در قرون اولیۀ اسلامی، مانند خدای‌نامه، به عربی ترجمه شده بودند» (خطیبی، 1393، ص. 694).

هامین‌ـ‌آنتیلا (Hämeen-Anttila) با توجه ‌به نظر پژوهشگران، پنج دلیل برای فراوانی تحریرهای خدای‌نامه (شاهی، دینی، پهلوانی) آورده است، سپس با نقد این پنج دلیل نشان داده است که با شواهد موجود نمی‌توان چند تحریر برای خدای‌نامه در نظر گرفت. او اختلاف در روایت‌های خدای‌نامه را به‌دلیل تغییر و تحول در نسخه‌های خطی این کتاب می‌داند (Hämeen-Anttila, 2018, p. 213-222؛ Hämeen-Anttila, 2020/1399, p. 253-263). او دربارۀ نسخه‌های گوناگون خدای‌نامه نوشته است: «وجود چند نسخۀ خطی گوناگون از این اثر به معنای آن نیست که چندین ویرایش گوناگون از این کتاب وجود داشته است؛ زیرا اگر چنین باشد ما باید هر کتابی به عربی یا پهلوی که چندین نسخۀ خطی از آن موجود است را دارای چند ویرایش مختلف بدانیم» (Hämeen-Anttila, 2018, p. 232؛ Hämeen-Anttila, 2020/1399, p. 273). به‌طور کلی هامین‌ـ‌آنتیلا معتقد است که خدای‌نامه کتابی مختصر و کم‌حجم بوده که فهرستی از پادشاهان ایران را داشته است. این کتاب با داستان کیومرث آغاز می‌شد و در نسخه‌برداری‌های فردی، مطالبی از آخرین پادشاهان ایران تا زمان فتوحات تازیان به آن افزوده شده است (Hämeen-Anttila, 2018, p. 226؛ Hämeen-Anttila, 2020/1399, p. 267).

5) بحث اصلی

استخراج و مقایسۀ سال‌شمار شاهان ساسانی از منابع مختلف، زمینه را برای تحلیل روایت‌های تاریخی متفاوت و بررسی نقش منابع اولیه در شکل‌گیری تاریخ‌نگاری چهار قرن نخست اسلامی فراهم می‌کند. در این بخش، روایت‌های موجود از نویسندگان و منابع مختلف، طبقه‌بندی و سپس شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها تحلیل شده است.

1-5) روایت نخست

آگاثیاس (Agathias, 532-580) با توجه‌ به ترجمۀ سرگیوس ارمنی (Sergius) از سالنامۀ سلطنتی خسرو انوشیروان (501-579م)، به سال‌شمار شاهان ساسانی تا زمان پادشاهی خسرو انوشیروان اشاره کرده است (شاپور شهبازی، 1376، ص. 579-581).

بهرام بن مردانشاه موبد کورۀ شاپور از ولایت فارس به گفتۀ حمزۀ اصفهانی (350ق) کتابی داشته با عنوان تاریخ ملوک بنی‌ساسان که برای تألیف آن بیش از بیست نسخه از خدای‌نامۀ پهلوی را فراهم آورده و سال‌شمار شاهان ایران را «اصلاح» کرده است (اصفهانی، بی‌تا، ص. 27-28؛ اصفهانی، 1346، ص. 23-24). حمزۀ اصفهانی دربارۀ او می‌نویسد: «قالَ بَهرامُ المُوبَذُ: إِنّی جَمَعتُ نَیفاً وَ عِشرینَ نُسخةً مِن الکتابِ المُسَمَّی خُدای‌نامه، حَتّی أَصلَحتُ مِنها تَوارِیخَ مُلُوکِ الفُرسِ مِن لَدُن کَیُومَرثَ والِدِ البَشَرِ إلَی آخِرِ أَیَّامِهِ، بِانتِقالِ المُلکِ عَنهُم إلَی العَرَبِ» (اصفهانی، بی‌تا، ص. 23-24). «بهرام موبد گوید: بیست و اند نسخه از کتاب خدای‌نامه را به دست آوردم و سنوات تاریخی پادشاهان ایران را از زمان کیومرث، پدر بشر، تا پایان روزگار آنان و زوال حکومت ایشان به دست تازیان، اصلاح کردم» (اصفهانی، 1346، ص. 19).

احمد بن اسحاق یعقوبی (284-292ق) در کتاب تاریخ یعقوبی، بخشی را به تاریخ ایران اختصاص داده و در آن به سال‌شمار شاهان ساسانی اشاره کرده است (یعقوبی، 1883م، ج. 1/179-190). به گفتۀ نولدکه مطالب یعقوبی دربارۀ ساسانیان اغلب با مأخذی مطابق است که از ابن‌مقفّع نیست (Nöldeke, 1979/1358, p. 25).

ابوجعفر محمد بن جریر طبری (224-310ق) در کتاب تاریخ الرسل و الملوک یا تاریخ الطبری (298-303ق) چند روایت از سال‌شمار شاهان ساسانی آورده است؛ اما مانند یعقوبی به منابع خود اشاره نکرده است (طبری، بی‌تا، ص. 223-287، 743؛ طبری، 1375، ج. 2/585-784 و طبری، 1375، ج. 5/2155). نولدکه معتقد است که بخش‌هایی از کتاب طبری با مطالب ابن‌قتیبه و سعید بن بطریق (افتیشیوس) موافق است و این مطالب مأخوذ از ابن‌مقفّع بوده است؛ اما طبری از خودِ کتاب ابن‌مقفّع استفاده نکرده است؛ بلکه در قسمت تاریخ ایران، به‌موازات مآخذ دیگر، به نحو ارجح از کتاب تازه‌تری استفاده کرده است که روایت دیگری را با خلاصه‌های دیگری از کتاب مدنظر تلفیق کرده بوده است (Nöldeke, 1979/1358, p. 24). جدول (2) سال‌شمار شاهان ساسانی در کتاب آگاثیاس، بهرام موبد، یعقوبی و طبری را نشان می‌دهد:

جدول (2): سال‌شمار شاهان ساسانی به روایت آگاثیاس، بهرام موبد، یعقوبی و طبری

تحلیل دقیق روایت نخست، به مقالۀ مستقلی نیاز دارد، به‌ویژه که سال‌شمار شاهان در کتاب‌های أخبار الطوال دینوری (283ق) و نهایۀ‌ الأرب فی أخبار الفرس‌ و العرب نیز روایت فرعی همین گروه است (دینوری، 1330، ص. 47-111؛ نهایة الأرب، 1375، ص. 204-440). طبری برای پادشاهان ساسانی چند سال‌شمار آورده است که یکی از سال‌شمارهای او با روایت یعقوبی و بهرام موبد مطابقت دارد. شباهت‌ها و تفاوت‌های روایت طبری و بهرام موبد نشان می‌دهد که طبری از فهرست و سال‌شمارهای بهرام موبد استفاده نکرده است؛ بلکه از منبعی استفاده کرده که در اختیار بهرام موبد نیز بوده است. با این تفاوت که بهرام موبد به گفتۀ خودش نسخه‌های خدای‌نامۀ پهلوی را فراهم آورده و طبری از ترجمۀ عربی این روایت کمک گرفته است. شواهد نشان می‌دهد که همین ترجمه در اختیار یعقوبی نیز بوده و او بدون اشاره به ماه‌ها و روزهای پادشاهی، سال‌شمارهای کامل را آورده است. نکتۀ شایان توجه در جدول (2)، شباهت سال‌شمارهای بهرام موبد، یعقوبی و طبری با روایت آگاثیاس است. همان‌طور که پیش‌ا‌‌‌‌ز این گفته شد، آگاثیاس با توجه به ترجمه‌ای که سرگیوس ارمنی از سالنامۀ سلطنتی خسرو انوشیروان انجام داده، به سال‌شمار شاهان ساسانی اشاره کرده است. ازآنجاکه این سال‌شمارها از اسناد رسمی و دولتی ساسانیان گرفته شده است و روایت بهرام موبد، یعقوبی و طبری به آن شباهت دارد، می‌توان گفت که روایتی از این اسناد در خدای‌نامۀ پهلوی بوده و ازآنجا به کتاب بهرام موبد و ترجمۀ عربی خدای‌نامه و سپس کتاب یعقوبی و طبری راه پیدا کرده است.

2-5) روایت دوم

ابومحمّد عبداللّه بن مسلم (213-276ق)، معروف به ابن‌قتیبه دینوری، در کتاب المعارف به فهرست و سال‌شمار شاهان ساسانی اشاره کرده است (ابن‌قتیبه، 1992م، ص. 654-667). براساس پژوهش ثروت عکاشه  (Tharwat Okasha) و آذرنوش، ابن‌قتیبه کتاب المعارف را تا سال 247ق در دینور تألیف کرده و سپس به بغداد رفته و در میان سال‌های 248-251ق و 256-279ق مطالبی را به آن افزوده است (ابن‌قتیبه، 1992م، ص. 35-36، 65-68؛ آذرنوش، 1370، ج. 4/450).

سعید بن البطریق (263-328ق)، معروف به «افتیشیوس المَکَّنی»، در کتاب التاریخ المجموع علی التحقیق و‌ التصدیق در دو بخش از کتاب خود، به نام و سال‌شمارهای شاهان ساسانی اشاره کرده است (افتیشیوس، 1905م، ج. 1/108، 111، 113، 114، 134، 152، 176، 179، 184، 190، 191، 207، 210، 214؛ افتیشیوس، 1905م، ج. 2/8، 9، 20).

مطهر بن طاهر مقدسی (355ق) در کتاب البدء و التاریخ بخشی را به تاریخ پادشاهان ایران اختصاص داده است (مقدسی، 1903م، ج. 3/ 156-173).

ابوالفرج ابراهیم بن احمد بن خلف زنجانی (حاسب)، به گفتۀ بیرونی، شاهد آتش «کلواذا» در سال ورود عضدالدولۀ دیلمی به بغداد (364ق) بوده و در سال 388ق در شهر «ری» با بیرونی دیدار و گفتگو کرده است (بیرونی، 1392، ص. 542). بیرونی همچنین اشاره کرده که ابوالفرج کتابی با عنوان تاریخ داشته است که در آن با مقایسۀ سخنان گوناگون، جدولی از پادشاهان اشکانی و ساسانی تنظیم کرده بود (بیرونی، 1878م، ص. 116-117 و 126-128). جدول (3) نام‌ها و سال‌شمار شاهان ساسانی را در کتاب‌های ابن‌قتیبه، افتیشیوس، مقدسی و ابوالفرج زنجانی نشان می‌دهد:

جدول (3): سال‌شمار شاهان ساسانی به روایت ابن‌قتیبه، افتیشیوس، مقدسی و ابوالفرج زنجانی

شباهت سال‌شمارهای ابن‌قتیبه و افتیشیوس نشان می‌دهد که منبع هر دو نویسنده یکی بوده است. همچنین، اختلاف سال‌شمار برخی پادشاهان مانند «بهرام گور»، «خسرو پرویز» و «آزرمی‌دخت» در کتاب افتیشیوس و ابن‌قتیبه نشان می‌دهد که افتیشیوس اطلاعات گاه‌نگاری خود را از کتاب ابن‌قتیبه اقتباس نکرده است. پیش‌از این نولدکه با مقایسۀ مطالب تاریخی این دو نویسنده به این نتیجه رسیده است که ابن‌قتیبه و سعید بن بطریق (افتیشیوس) باید از روی یک منبع مطالب خود را آورده باشند؛ زیرا کتاب ابن‌قتیبه و سعید بن بطریق کاملاً مستقل و جدا از یکدیگر بوده است؛ اما اخبار واحدی را گزارش می‌کنند و این منبعِ واحد نیز باید سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع باشد (Nöldeke, 1979/1358, p. 24).

اگر کتاب ابن‌قتیبه و افتیشیوس کاملاً مستقل و جدا از هم نوشته شده باشد، باید پذیرفت که منبع هر دو نویسنده برای ذکر مطالب تاریخی و سال‌شمار شاهان ساسانی مشترک بوده است؛ بنابراین دلیلی ندارد که این منبع مشترک را سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع دانست؛ زیرا هیچ‌یک از نویسندگان ذکرشده به چنین چیزی اشاره نکرده‌اند. ابن‌قتیبه در کتاب المعارف در فصل «ملوک العجم» سخن خود را این‌گونه آغاز می‌کند: «قرأتُ فی کُتُب سیر العجم» (ابن‌قتیبه، 1992م، ص. 652). ابن‌قتیبه به نویسندگان کتاب‌های سیر العجم اشاره نکرده و مشخص نیست که مطالب خود را از کدام کتاب آورده است؛ ازاین‌رو برخلاف نظر نولدکه نمی‌توان تصور کرد که ابن‌قتیبه به‌دلیل شهرت سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع به نام او اشاره نکرده است (Nöldeke, 1979/1358, p. 36).

ابن‌قتیبه در المعارف، سخن خود را ابتدا از شاهان پیشدادی آغاز کرده است. او ابتدا از «جم» با 960 سال پادشاهی یاد می‌کند، سپس «طهمورث» با 1000 سال، «بیوراسف» (ضحاک الحمیری) 1000 سال، «کشتاسف» 90 سال، «بهمن بن اسفندیار» که در زمان حضرت موسی(ع) بود، دارا بن دارا که اسکندر رومی به جنگ او آمد و او را کشت و پس‌از آن ملوک‌الطوائف که 465 سال پادشاهی کردند تا «اردشیر پسر بابک پسر ساسان» به پادشاهی رسید (ابن‌قتیبه، 1992م، ص. 652-654). روایت ابن‌قتیبه از پادشاهان پیشدادی و کیانی محتوای کتاب نهایة‌‌ الأرب فی اخبار الفرس و العرب را به یاد می‌آورد که در آن مطالب فراوانی از پادشاهان پیشدادی و کیانی بیان نشده، اما دربارۀ پادشاهان ساسانی روایت‌های دقیق و منسجمی آمده است.

دربارۀ شاهان اشکانی نیز باید به این نکته توجه داشت که تنها نویسنده‌ای که به «433 سال» پادشاهی اشکانیان اشاره کرده و روایت او نزدیک به روایت ابن‌قتیبه (465 سال) است، بهرام بن مردانشاه، موبد کورۀ شاپور است که حمزۀ اصفهانی مطالب او را این‌گونه آورده است: «این بود روزگار طبقۀ سوم، و با اسکندر مجموعاً 20 پادشاه بودند و به حکایت کتاب‌ها 463 سال پادشاهی کردند» (اصفهانی، بی‌تا، ص. 27؛ اصفهانی، 1346، ص. 22). با توجه ‌به سخن دینوری در أخبار الطوال و نویسندۀ نهایة الأرب که بسیاری از مطالب او براساس سخنان ابن‌مقفّع تنظیم شده است، ملوک‌الطوائف 266 سال پادشاهی کردند (دینوری، 1330، ص. 43؛ نهایة الأرب، 1375، ص. 159)؛ ازاین‌رو سخن ابن‌قتیبه دربارۀ پادشاهان ملوک‌الطوائف براساس سخن ابن‌مقفّع نبوده است؛ مگر اینکه سخنان دینوری و نویسندۀ نهایة ‌الأرب روایت ابن‌مقفع نباشد.

 ابن‌قتیبه در کتاب دیگری با عنوان عیون الأخبار نیز چهار بار به کتاب سیر العجم اشاره کرده است (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/96، 117، 178؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 4/119). دو روایت او دربارۀ اردشیر بابکان است که در یکی خطبۀ پادشاهی اردشیر در سیر العجم را آورده (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/96-97) و در دیگری به ماجرای اردشیر و یکی از پادشاهان ملوک‌الطوائف پرداخته است (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 4/119-120). سخنان ابن‌قتیبه دربارۀ اردشیر بابکان نیز بیشتر با جمله‌های زیر آغاز می‌شود: «و قرأتُ فی بعض کتب العجم کتابا لأردشیر بن بابک إلی الرعیة...» (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/7)، «و فی کتاب من کتب العجم أن أردشیر قال لابنۀ...» (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 3/13)، «قرأتُ فی سیر العجم أن أردشیر...» (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/96)، «و قرأتُ فی سیر العجم أنّ أردشیر سارَ الی الحَضِر...» (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 4/119). روایت دیگر او دربارۀ ماجرای بهرام گور و کنیزی است که از بهرام خواست با تیروکمان، آهوی نر را ماده و آهوی ماده را نر کند و سپس تیری به گوش و سُم آهو بزند (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/178). روایت دیگر دربارۀ «فیروز پسر یزدگرد پسر بهرام» است که از کتاب سیر العجم به ماجرای لشکرکشی «فیروز» به «اخشنوار»، پادشاه هیاطله در بلخ اشاره کرده است (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/117-121)؛ اما ابن‌قتیبه نمی‌گوید که این کتاب سیر العجم نوشتۀ چه کسی بوده است. او در کتابش بارها به مطالب ابن‌مقفّع از کتاب‌های التاج (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/5، 11، 27، 45)، الآیین (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/8، 62؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 3/221، 278؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 4/59)، آداب (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/20، 22، 31)، کلیله‌ودمنه (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/168، 281؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 2/179؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 3/180، 192) و الادب الکبیر (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 1/2، 20، 22؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 2/355) اشاره کرده و به همین دلیل نولدکه سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع را منبع او دانسته است؛ اما نولدکه به این موضوع توجه نکرده که ابن‌قتیبه در همین کتاب، هشت بار سخن «ابوجعفر محمد بن جهم برمکی» را آورده است و با پیروی از دیدگاه او می‌توان سیر ملوک الفرس ابن‌جهم را نیز از منابع ابن‌قتیبه دانست (ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 2/4، 34، 61، 63، 104، 204؛ ابن‌قتیبه، 1997م، ج. 3/138، 171). ازسوی‌دیگر بسیاری از مطالب کتاب نهایة الأرب با عبارت «قال عبداللّه بن المقفّع» آغاز می‌شود؛ اما سال‌شمارهای آن با سال‌شمارهای گروه دوم (ابن‌قتیبه، افتیشیوس، مقدسی و ابوالفرج زنجانی) تفاوت دارد. این نشان می‌دهد که روایت گروه دوم نمی‌توانسته روایت سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع باشد؛ مگر آنکه مانند نولدکه کتاب نهایة الأرب را کتابی کم‌و‌بیش دغل بدانیم که اساساً تحریری عمدی از کتاب دینوری بوده که نویسندۀ آن در برخی موارد متنی کامل‌تر از متن دینوری در دست داشته است (Nöldeke, 1979/1358, p. 718).

مقدسی نام برخی شاهان ساسانی را نیاورده و در دو نمونه، سال‌شمار شاهان را جابه‌جا نوشته است: 1. «بهرام پسر بهرام» با چهار ماه پادشاهی. این سال‌شمار در اصل، سال‌شمار «بهرام بهرامیان» بوده که مقدسی آن را به‌اشتباه برای پدر او (بهرام پسر بهرام) آورده است؛ 2. «اردشیر پسر هرمز» (برادر شاپور ذوالاکتاف) با یازده سال پادشاهی. این سال‌شمار نیز در اصل، سال‌شمار «بهرام پسر شاپور» (پدر یزدگرد بزه‌کار) بوده که مقدسی آن را جابه‌جا نوشته است (مقدسی، 1903م، ج. 3/159، 163). به‌طور کلی، روایت مقدسی از سال‌شمار شاهان ساسانی به روایت ابن‌قتیبه شباهت دارد و به نظر می‌رسد که مقدسی سال‌شمار شاهان ساسانی را از کتاب المعارف ابن‌قتیبه به کتاب خود برده است. شفیعی کدکنی دربارۀ شباهت مطالب مقدسی و ابن‌قتیبه نوشته است: «یکی از مهم‌ترین منابع مؤلف، کتاب المعارف ابن‌قتیبه است که بدان تصریح دارد و گاه بدون ذکر منبع عین عبارات را می‌آورد و ما در تصحیح بعضی افتادگی‌های نسخه از آن کتاب استفادۀ بسیار برده‌ایم. شایان ذکر است که مناظره‌ای را که با ثنویّه نقل کرده، در کتاب عیون الأخبار، از همان مؤلف به نام مأمون و ثنوی می‌توان دید» (مقدسی، 1374، ج. 1-3/108)؛ اما روایت مقدسی از تاریخ ایران بسیار دقیق‌تر و منسجم‌تر از ابن‌قتیبه است و باید گفت که از منابع دیگری استفاده کرده است. همان‌طور که در ابتدای فصل مربوط به تاریخ ایران نوشته است: «زعمت الأعاجم فی کُتُبها...» (مقدسی، 1903م، ج. 3/138). این نشان می‌دهد که کتاب‌های ایرانیان نیز از منابع مقدسی بوده است. همچنین مقدسی در دو نمونه به کتاب‌های تواریخ الفرس و سیر العجم اشاره کرده است. او از تواریخ الفرس آورده است که پادشاه در زمان نوح، جمشاذ برادر طهمورث بود یا طهمورث خود پادشاه بود و در سیر العجم نیز خوانده است که ابراهیم در سال سی‌ام پادشاهی افریدون زاده شد (مقدسی، 1903م، ج. 3/24، 144). مقدسی دربارۀ یزدگرد سوم نوشته است که یزدگرد به کرمان، سیستان و سپس مرو شاهجان گریخت و قصد چین داشت و گنجینه‌ها و ذخایر خود را به آنجا فرستاده بود؛ سپس از قول ابن‌مقفّع آورده است: «ابن‌مقفع گوید: در میان آن ذخایر از زری که قباد سکه زده بود هفت‌هزار ظرف بود و در هر ظرف دوازده‌هزار مثقال علاوه‌بر زری که از مسکوکات دیگر پادشاهان و میراث ایشان بود. هم او نوشته که در میان ذخایر هزار بار از سبیکه‌های زر نازده بود» (مقدسی، 1903م، ج. 3/195؛ مقدسی، 1374، ج. 1-3/866). در اینجا اشاره به سخنان ابن‌مقفّع بسیار اهمیت دارد؛ زیرا در ادامه دربارۀ مرگ یزدگرد سوم نوشته است: «دربارۀ هلاک او اختلاف است. گویند وی در آب غرق شد و بعضی گویند سپاهیان بدو رسیدند و او را کشتند و او را در تابوتی نهادند و به اصطخر بردند. در کتاب خدای‌نامه آمده که یزدگرد به آسیابی رسید در قریۀ زرق از قرای مرو، به آسیابان گفت: «مرا پنهان کن و جای مرا بپوش. کمربند و یاره و انگشترم -که به‌اندازۀ خراج سراسر فارس ارزش دارد- از آنِ تو.» مرد آسیابان گفت: «کرایۀ آسیا در روز چهار درهم است اگر چهار درهم بدهی آسیا را می‌بندم اگر نه، نه.» یزدگرد گفت: «من شنیده‌ام که تو نیازمند چهار درهمی ولی من ندارم که به تو بدهم.» در آن هنگام که بازمی‌گردید سپاهیان رسیدند و او را کشتند و آن روز در مرو هیچ‌یک از مسلمانان نبودند» (مقدسی، 1903م، ج. 3/196-197؛ مقدسی، 1374، ج. 1-3/867). اشاره به سخنان ابن‌مقفّع و مطالب خدای‌نامه دربارۀ یزدگرد سوم نشان می‌دهد که مقدسی به احتمال فراوان باواسطه یا بی‌واسطه مطالبی را از سیر ملوک الفرس ابن‌مقفّع آورده و این کتاب یکی از منابع مقدسی بوده است.

ابوالفرج زنجانی سال‌شمار هفت پادشاه نخست ساسانی، به‌جز «نرسی پسر بهرام بهرامیان» را از منبعی به‌غیر از کتاب ابن‌قتیبه یا منبع ابن‌قتیبه آورده است که این منبع در اختیار مسعودی نیز بوده است؛ زیرا در مواردی فقط با یکی از روایت‌های مسعودی مطابقت دارد؛ اما از پادشاهی نرسی پسر بهرام بهرامیان یا به عبارت دقیق‌تر از پادشاهی شاپور ذوالاکتاف تا یزدگرد سوم، روایت ابوالفرج زنجانی با روایت ابن‌قتیبه مطابقت دارد. این نشان می‌دهد که ابوالفرج به احتمال فراوان از دو منبع، سال‌شمار شاهان ساسانی را آورده است: 1. منبعی نامعلوم که در اختیار مسعودی نیز بوده است؛ 2. کتاب ابن‌قتیبه یا منبعی که ابن‌قتیبه و افتیشیوس از آن، سال‌شمار شاهان ساسانی را آورده‌اند.

3-5) آمیخته‌ای از روایت نخست و روایت دوم

علی بن حسین بن علی مسعودی (345-346ق) در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر و کتاب التنبیه و الإشراف سه روایت متفاوت از سال‌شمار شاهان ساسانی آورده است (مسعودی، 1973م، ج. 1/247-281؛ مسعودی، 1938م، ص. 87-90). مسعودی در ابتدای کتاب مروج الذهب‌ به منابع خود اشاره کرده است و باید از همین کتاب‌ها سال‌شمار شاهان را انتخاب کرده باشد. در میان منابع او کتاب عبداللّه بن المقفّع، المعارف ابن‌قتیبه و تاریخ طبری دیده می‌شود (مسعودی، 1973م، ج. 1/12-16). نولدکه دربارۀ مسعودی می‌نویسد: «غالباً اخباری که از منابع خوب ایرانی مأخوذ است برای تکمیل تاریخ طبری به دست می‌دهد؛ اما کار مسعودی همیشه هموار و یکسان نیست و گاهی اخبار مشکوکی را که جالب توجه است قبول می‌کند و در جزئیات نیز در همه‌جا دقیق نیست» (Nöldeke, 1979/1358, p. 31).

حمزة بن حسن اصفهانی در کتاب تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء (350ق) به هشت منبع اشاره کرده که عنوان این منابع سیر ملوک الفرس، تاریخ ملوک الفرس و تاریخ ملوک بنی‌ساسان بوده است (اصفهانی، بی‌تا، ص. 8-9). حمزه با مقایسه و تلفیق اطلاعاتی که در این کتاب‌ها دیده، فهرستی از سال‌شمار شاهان ایران تهیه کرده است (اصفهانی، بی‌تا، ص. 14-16).

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی (362-442ق) در کتاب الآثار الباقیة عن قرون الخالیة (390-391ق) چندین فهرست از سال‌شمار شاهان ایران آورده است (بیرونی، 1878م، ص. 102-122). بیرونی فهرست شاهان اشکانی را نظر عموم مردم ایران (رأی جمهور الفرس) می‌داند و در ابتدای فهرست شاهان ساسانی به این موضوع اشاره کرده که فهرست او براساس تاریخ فارسی (التاریخ الفارسی) تنظیم شده است (بیرونی، 1878م، ص. 102، 120)؛ اما بیرونی مشخص نکرده که «تاریخ فارسی» عنوان کتابی بوده یا چندین کتاب را با این عنوان خوانده است. جدول (4)، سال‌شمار شاهان ساسانی در کتاب‌های مسعودی، بیرونی و حمزۀ اصفهانی را نشان می‌دهد:

جدول (4) سال‌شمار شاهان ساسانی به روایت مسعودی، بیرونی و حمزۀ اصفهانی

جدول گروه مسعودی، بیرونی و حمزۀ اصفهانی ترکیبی از روایت گروه نخست و دوم است. در میان نویسندگان این گروه، روایت حمزۀ اصفهانی بسیار اهمیت دارد؛ زیرا از ترجمه‌های خدای‌نامۀ پهلوی بدون واسطه استفاده کرده است. حمزه در ابتدای کتاب تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء نوشته است: «سنوات این پادشاهان عموماً نادرست و مغشوش است؛ زیرا پس‌از 150 سال از زبانی به زبان دیگر و از خطی شبیه ارقام عدد به خطی شبیه ارقام عقود نقل شده است؛ ازاین‌رو در بیان مطالب این باب چاره نداشتم جز اینکه به گردآوری کتاب‌هایی که این مطالب در آنها به‌طور مختلف نگاشته شده، بپردازم. هشت جلد کتاب در این موضوع به دست آوردم که عبارت است از: 1. کتاب سیر ملوک الفرس ترجمۀ ابن‌مقفّع؛ 2. کتاب سیر ملوک الفرس ترجمۀ محمد بن جهم برمکی؛ 3. کتاب تاریخ ملوک الفرس مستخرج از گنجینۀ مأمون؛ 3. کتاب سیر ملوک الفرس ترجمۀ زادویه ابن شاهویه اصفهانی؛ 4. کتاب سیر ملوک الفرس ترجمه یا تألیف محمد بن بهرام بن مطیار اصفهانی؛ 5. کتاب تاریخ ملوک بنی‌ساسان ترجمه یا تألیف هِشام بن قاسم اصفهانی؛ 6. کتاب تاریخ ملوک بنی‌ساسان اصلاح بهرام بن مردان‌شاه موبد ولایت شابور از بلاد فارس. چون این نسخ فراهم آمد با مقایسه و تلفیق آنها این باب را چنان‌که باید ترتیب دادم» (اصفهانی، بی‌تا، ص. 8-9؛  اصفهانی، 1346، ص. 7). به گفتۀ روزن (Rosen) عنوان کتاب هشتم که در فهرست حمزه نیامده، «تاریخ ملوک بنی‌ساسان مِن اصلاح موسی بن عیسی الکسروی» بوده است ( Rosen, 2003/1382, p. 25-52)؛ البته از میان منابع حمزه باید کتاب کسروی را کنار گذاشت؛ زیرا حمزه در فصلی به فهرست و سال‌شمارهای کسروی اشاره کرده و دربارۀ آن نوشته است: «این بود سخنان کسروی و وی معتقد است که در این مورد به تحقیق پرداخته و سال‌های فرمانروایی ساسانیان را همچون سال‌های اسکندر به‌طور صحیح به دست آورده است؛ اما ادعای کسروی در مورد صحت سنوات ساسانیان نادرست است و با بیان تاریخ اسکندر سازگار نیست» (اصفهانی، بی‌تا، ص. 23؛ اصفهانی، 1346، ص. 17-18). این سخن حمزه نشان می‌دهد که او اعتمادی به فهرست کسروی نداشته است و تفاوت سال‌شمارهای حمزه و جدول کسروی نیز این بی‌اعتمادی را به‌خوبی نشان می‌دهد.

روش حمزۀ اصفهانی در انتخاب سال‌شمارها نیز به گفتۀ خودش مقایسۀ مطالب منابعش بوده است، می‌نویسد: «فَلَمّا اجْتَمَعَتْ لِی هذِهِ النُّسَخُ ضَرَبْتُ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ حَتّی اسْتَوْفَیْتُ مِنْهَا حَقَّ هذَا البابِ» (اصفهانی، بی‌تا، ص. 9). «هنگامی‌ که این نسخه‌ها را گردآوری کردم، برخی را با برخی مقایسه کردم تا آنکه حق این باب را به‌طور کامل از آنها به دست آوردم». جملۀ حمزه نشان می‌دهد که او روایتی را اساس قرار نداده، بلکه با مقایسۀ روایت‌ها، تکرار سال‌شمارها در منابع هفت‌گانه را اساس قرار داده است. او در مواقعی که سال‌شمارها با یکدیگر هم‌خوانی داشته، آنها را معتبرتر دانسته و متداول‌ترین سال‌شمار را به کتاب خود برده است.

با دقت در روایت حمزۀ اصفهانی که در جدول (4) آمد، می‌توان ترکیبی از روایت گروه نخست (بهرام موبد، یعقوبی، طبری) و گروه دوم (ابن‌قتیبه، افتیشیوس، مقدسی، ابوالفرج زنجانی) را در سال‌شمارهای او مشاهده کرد؛ هرچند روایت حمزه بیشتر به گروه دوم شباهت دارد. این نشان می‌دهد که هر دو روایت (گروه نخست و گروه دوم) در کتاب‌های سیر ملوک الفرس بوده و به پیروی از آنها هر دو روایت در نسخه‌های خدای‌نامۀ پهلوی بوده است؛ زیرا بیشتر منابع حمزه (سیر الملوک‌ها) ترجمۀ خدای‌نامۀ پهلوی بوده است. این دو روایت متفاوت از سال‌شمار شاهان (به‌ویژه شاهان ساسانی) احتمالاً به دو تحریر متفاوت از خدای‌نامه مربوط می‌شود که یکی از این تحریرها به دورۀ پادشاهی خسرو انوشیروان نزدیک‌تر است؛ زیرا روایت گروه نخست (بهرام موبد، یعقوبی، طبری) همان‌طور که پیش‌از این گفته شد، شباهت فراوانی با فهرست آگاثیاس دارد که با توجه‌ به ترجمۀ اسناد رسمی و دولتی ساسانیان در دورۀ پادشاهی خسرو انوشیروان نوشته شده است (شاپور شهبازی، 1376، ص. 579-581). احتمالاً در پادشاهی خسرو انوشیروان تدوین و تحریری از خدای‌نامه انجام شده که این تحریر تا دورۀ اسلامی استنساخ و رونویسی شده است و در دوره‌های بعد نیز بخش‌های تازه‌ای مانند پادشاهی خسرو پرویز تا پادشاهی یزدگرد سوم را به آن افزوده‌اند؛ ازاین‌رو تفاوت‌هایی که هامین‌ـ‌آنتیلا (Hämeen-Anttila, 2018, p. 213-222, 232; Hämeen-Anttila, 2000/1399, p. 253-263, 273 232) دربارۀ تغییر و تحول در نسخه‌های خطی خدای‌نامه می‌گوید بیشتر با روایت و تدوین این خدای‌نامه مطابقت دارد. در دورۀ اسلامی، مترجمی این تحریر خدای‌نامه را به عربی ترجمه کرده است و حمزۀ اصفهانی، یعقوبی و طبری از این ترجمۀ عربی استفاده کرده‌اند و بهرام موبد نیز روایت همین خدای‌نامه را اساس سخنان خود قرار داده است.

تحریر دوم که روایت گروه دوم (ابن‌قتیبه، افتیشیوس، مقدسی، ابوالفرج زنجانی) به آن شباهت دارد، احتمالاً پس‌از دورۀ خسرو انوشیروان تدوین شده است که در آن با افزودن سرگذشت پادشاهانی که پس‌از خسرو انوشیروان به پادشاهی رسیدند، بازنگری‌هایی در سال‌شمار شاهان صورت گرفته است. نگارنده احتمال می‌دهد که تحریر دوم نزدیک به دورۀ اسلامی یا در قرن اول اسلامی انجام شده باشد. ازآنجاکه روایت حمزۀ اصفهانی بیشتر به گروه دوم شباهت دارد، باید گفت که سال‌شمارهای گروه دوم در منابع حمزه پربسامد بوده و به همین دلیل سال‌شمارهای گروه دوم بیشتر در فهرست حمزه منعکس شده است؛ ازاین‌رو بیشتر مترجمان خدای‌نامه در دورۀ اسلامی نسخه‌های تحریر دوم خدای‌نامه را در اختیار داشته‌اند و دلیل آن هم بیشتر بودن نسخه‌های تحریر دوم خدای‌نامه در دورۀ اسلامی بوده است که این موضوع متأخر بودن تحریر دوم را نشان می‌دهد.

به نظر می‌رسد که شرایط تاریخی، سیاسی، اجتماعی و دینی ایران در دورۀ اسلامی سبب شده است که در سال‌شمار شاهان و احتمالاً در متن و روایت‌های خدای‌نامه بازنگری‌هایی انجام شود و همین بازنگری‌ها، تدوین و تحریر تازه‌ای از خدای‌نامه را در قرن نخست هجری قمری به ‌وجود آورده است. این تدوین جدید می‌توانست بیشتر با نیازها و شرایط اجتماعی و سیاسی و تاریخ‌نویسی دورۀ اسلامی مطابقت داشته باشد؛ ازاین‌رو می‌توان به دو تدوین یا دو تحریر خدای‌نامه در پیش و پس‌از اسلام قائل شد که هر دو در دورۀ اسلامی به عربی ترجمه شده و با عنوان سیر ملوک الفرس اساس روایت تاریخ‌نویسان در دورۀ اسلامی قرار گرفته است.

6) نتیجه‌گیری

مقایسۀ سال‌شمار شاهان ساسانی در متن‌های تاریخی چهار قرن نخست اسلامی نشان می‌دهد که این سال‌شمارها را می‌توان به روایت‌های زیر تقسیم کرد: 1. روایت نخست: آگاثیاس، بهرام موبد، یعقوبی، طبری؛ 2. روایت دوم: ابن‌قتیبه، سعید بن بطریق، مقدسی، ابوالفرج زنجانی؛ 3. آمیخته‌ای از روایت اول و دوم: مسعودی، حمزۀ اصفهانی، بیرونی؛ 4. روایت سوم: موسی بن عیسی کسروی، محبری.

ازآنجاکه سال‌شمارهای حمزۀ اصفهانی آمیخته‌ای از روایت اول و روایت دوم است و با توجه ‌به اینکه منابع حمزۀ اصفهانی ترجمه‌های خدای‌نامۀ پهلوی یعنی کتاب‌های سیر ملوک الفرس بوده است، می‌توان نتیجه گرفت که هر دو روایت احتمالاً به دو تحریر یا دو تدوین خدای‌نامه می‌رسد که در دورۀ اسلامی به عربی ترجمه شده و اساس مطالب کتاب‌های سیر ملوک الفرس و به‌دنبال آنها اساس سخن حمزۀ اصفهانی بوده است.

روایت گروه نخست به سال‌شمارهای آگاثیاس شباهت فراوانی دارد و می‌توان گفت که این روایت به خدای‌نامه‌ای مربوط می‌شود که با توجه ‌به شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زمان خسرو انوشیروان تدوین شده بود. موبدان پس‌از پادشاهی خسرو انوشیروان، داستان‌ها و روایت‌های پادشاهی هرمزد پسر خسرو انوشیروان تا یزدگرد سوم را به آن افزوده‌اند و نسخه‌های خطی این تحریر تا دورۀ اسلامی رونویسی شده است. در دورۀ اسلامی، بهرام بن مردانشاه موبد کورۀ شاپور از ولایت فارس روایت این خدای‌نامه را اساس قرار داده و با کمک آن سال‌شمار شاهان ایران را اصلاح کرده است. همچنین یعقوبی و طبری از ترجمۀ عربی این خدای‌نامه برای ذکر سنوات پادشاهان ساسانی استفاده کرده‌اند.

روایت گروه دوم به تدوین دیگری از خدای‌نامه مربوط می‌شود که به احتمال فراوان نزدیک به دورۀ اسلامی یا در قرن اول اسلامی انجام شده است. این تدوینِ متأخر احتمالاً با بازنگری در تحریر گذشته و با توجه ‌به وضعیت اجتماعی و سیاسی و همچنین نیازهای اواخر پادشاهی ساسانی یا اوایل دورۀ اسلامی تنظیم شده بود. ازآنجاکه سال‌شمارهای حمزۀ اصفهانی بیشتر با این گروه مطابقت دارد، باید تعداد بسیاری از نویسندگان سیر الملوک‌ها از نسخه‌های این خدای‌نامه استفاده کرده باشند؛ ازاین‌رو تعداد نسخه‌های خطی این خدای‌نامه در اوایل دورۀ اسلامی بیشتر بوده است و مترجمان نیز بیشتر از این تدوین برای ترجمۀ خود استفاده کرده‌اند.