مطالعۀ تطبیقی برنامۀ درسی رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاههای منتخب با هدف پیشنهاد دروس کاربردی به منظور تأسیس این رشته در ایران

آموزش هنر به فرآیند تدریس و یادگیری مفاهیم و مهارت‌های هنری در زمینه‌هایی مختلف مانند نقاشی، مجسمه‌سازی، موسیقی، تئاتر، رقص، عکاسی، فیلم‌سازی و سایر شاخه‌های هنرهای تجسمی و اجرایی اشاره دارد. این فرآیند نه فقط به توسعۀ مهارت‌های تکنیکی هنرجویان کمک می‌کند، بلکه به تقویت خلاقیت، تفکر انتقادی، و درک زیبایی‌شناسی نیز می‌انجامد. آموزش هنر اهداف چهارگانه­ای را دنبال می‌کند که عبارت‌اند از: اول، توسعۀ خلاقیت، دوم، تقویت تفکر انتقادی و حل مسئله، سوم، افزایش درک زیبایی‌شناسی و چهارم، توسعۀ مهارت‌های فنی؛ به این معنا که آموزش هنر به دانش‌آموزان و هنرجویان کمک می‌کند تا خلاقیت خود را توسعه دهند. به عبارت دیگر، از طریق فعالیت‌های هنری، افراد می‌توانند ایده‌های جدیدی خلق و از طریق هنرهای تجسمی و اجرایی، آنها را بیان کنند (Eisner, 2002, pp. 15-30). به علاوه، هنر به افراد می‌آموزد چگونه به مسائل از دیدگاه‌های مختلف بنگرند و راه‌حل‌های نوآورانه پیدا کنند. این فرآیند می‌تواند به تقویت مهارت‌های تفکر انتقادی و حل مسئله کمک کند (Hetland et al., 2007, pp. 45-60). همچنین، آموزش هنر به درک و تقدیر از زیبایی و هنر کمک می‌کند. این امر موجب توسعۀ حساسیت زیبایی‌شناختی و توانایی درک و تحلیل آثار هنری می‌شود (Dissanayake, 1995, pp. 70-85). و در نهایت، آموزش هنر شامل یادگیری تکنیک‌ها و مهارت‌های خاص هر رشتۀ هنری است. این مهارت‌ها به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا بتوانند ایده‌های خلاقانۀ خود را به صورت عملی اجرا کنند (Edwards, 1999, pp. 120-135).

در رابطه با اهمیت و ضرورت آموزش هنر و تشکیل این رشتۀ تحصیلی در کشور، می‌توان گفت از آنجا که هنر نقش اساسی و راهبردی در توسعۀ فرهنگی و جهت­دهی اجتماعی در لایه­های مختلف جمعیتی دارد، نیازمند افرادی است که نه فقط هنر را به‌خوبی به دیگران آموزش بدهند، بلکه هنرِ خوب را به دیگران بیاموزند تا در پیشبرد اهداف جامعه مؤثر باشند. چنین آموزشی ثمراتی بسیار سودمند در جامعه خواهد داشت که در این رابطه می­توان به مواردی همچون افزایش اعتمادبه‌نفس و خودآگاهی، توسعۀ مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی و همچنین ترویج تنوع فرهنگی اشاره کرد؛ به این صورت که مشارکت در فعالیت‌ها و خلق آثار هنری و دریافت بازخورد مثبت از آن می‌تواند احساس موفقیت و ارزشمندی را در دانش‌آموزان تقویت کند (Winner & Hetland, 2008, pp. 29-31). از طرفی، کار گروهی در پروژه‌های هنری، بحث و تبادل نظر دربارۀ آثار هنری و نمایش عمومی آثار همگی به تقویت این مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی کمک می‌کنند (Thompson & Bordwell, 2016, pp. 250-270). همچنین، مطالعه و آموزش هنرهای مختلف از فرهنگ‌های گوناگون می‌تواند به ترویج تنوع فرهنگی و درک بین‌المللی یاری رساند. این امر می‌تواند به افزایش تحمل و همدلی نسبت به دیگران منجر شود و جوامع را به هم نزدیک‌تر کند (Adams, 1996, pp. 100-120) آموزش هنر نقش حیاتی در توسعۀ خلاقیت، تفکر انتقادی و درک زیبایی‌شناسی افراد دارد؛ بنابراین، با استفاده از روش‌های متنوع آموزشی و مقابله با چالش‌های موجود، می‌توان به بهبود و گسترش این حوزه کمک کرد و شاهد پیامدهای مثبت آن در جامعه بود.

همچنین، شرایط آموزش هنر در کشورمان ایران مورد سطحی­نگری قرار گرفته و بدون برنامه‌ای دقیق و علمی رها شده است. برای مثال، پژوهش‌ها نشان می‌دهند شماری از مشکلات نظری تربیت هنری در نظام آموزشی برخاسته از این تصور هستند که قلمرو فرعی هنر فاقد اهمیت لازم برای تنظیم و تدوین برنامه­ریزی هدفمند است. برآیند چنین دیدگاهی در عمل این است که مدرسان صرفاً بر اساس برداشت‌های شخصی و بدون عنایت به اهداف تربیت هنری، اقدامات پراکنده و فاقد سندیت علمی انجام می‌دهند (مهرمحمدی و امینی، 1380، ص. 221). ماحصل چنین سطحی‌نگری این است که در حال حاضر بسیاری از مدرسان دانشگاهی، دانش‌آموختگان رشته‌هایی هستند که در طی تحصیل یا پس از آن، برای همیشه یا مدتی به تدریس و آموزش در مقاطع گوناگون مشغول می‌شوند؛ اما این موضوع در آموزش هنر بسیار مشکل­ساز است. مشکلی که این شیوه از انتخاب مدرس ایجاد می­کند این است که به صرف شناخت تکنیک­های هنری توسط مدرس نمی­توان آموزشی کارآمد و مبتنی بر رویکردهای مختلف، مانند رویکردهای مبتنی بر خلاقیت، آموزش به فراگیران با شرایط سنی، جسمی و روانی مختلف، حتی آموزش در فرهنگ­های مختلف داشت. این در حالی است که در بحث آموزش هنر در کشورهای پیشرفته، مسائل بسیار پراهمیت و ضروری در حوزۀ آموزش مانند مباحث روان‌شناسی، فرهنگی، اجتماعی و سیاست‌گذاری‌های هدفمند وجود دارند که لازم است مدرس هنر از آنها آگاه و شیوه­های آموزش هنر مبتنی بر شرایط گوناگون را آموخته باشد؛ از این رو، می­توان گفت آموزش هنر شرایط و ملزومات خاص خود را دارد که در نوع علمی خود فراتر از آموزش یک تکنیک صرف است که نیازمند توجه و برنامه‌ریزی تخصصی است.

 نگاهی به تاریخچۀ آموزش هنر در دنیا نشان می‌دهد این امر سال‌هاست که در برخی از کشورها مورد توجه و عنایت قرار گرفته است، به طوری که نخستین انجمن آموزش هنر در دنیا بیش از هفتاد سال قبل تأسیس شد و در آن به طور کاملاً تخصصی مقولۀ آموزش هنر در رشته‌های مختلف هنری و همچنین تمرکز بر جنبه‌های نظری در آموزش هنر از جمله علم انسان­شناسی، روان­شناسی، جامعه­شناسی، فلسفه، رشد و تکامل (پیشرفت) انسانی، اصول نظری هنر، نقد هنری و تاریخ هنر، بررسی می‌شود. همچنین، وجود رشته‌ای تحت عنوان «آموزش هنر»^[1] در حوزۀ آموزش عالی در بسیاری از دانشگاه‌های دنیا در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری مشخص شده است. در رابطه با چیستی و هدف غایی این رشته، می­توان به طور خلاصه چنین گفت هدف عمدۀ این رشته تربیت دانشجویان برای ورود به عرصۀ تعلیم و تربیت (آموزش ‌و پرورش) به منظور تدریس و آموزش به ردۀ سنی 5 تا 12 است. کسانی که تمایل به آموزش (تدریس) هنر دارند، می­توانند به رشتۀ آموزش هنر ورود کنند؛ بنابراین، یکی از اهداف متقاضیان برای ورود به آموزش هنر، تدریس هنر است که برای برخی از افراد این تدریس ممکن است شامل هنر عمومی یا تاریخ هنر باشد، در حالی که دیگران ممکن است دارای زمینه‌های تخصصی مانند مجسمه‌سازی یا نقاشی رنگ‌ و روغن باشند. در واقع، کسب درجۀ دانش‌آموختگی در آموزش هنر، فراگیر را به مهارت و دانش لازم برای درک طیفی گسترده‌ از هنر، از هنر تمدن اولیه گرفته تا هنر نوآورانۀ معاصر، مجهز می‌کند. هنگام تحصیل در رشتۀ آموزش هنر، دوره‌ها و روش‌های خلاقانه برای آموزش دانشجویان در رابطه با همۀ رسانه‌های هنری تعریف شده‌اند که به دانشجویان امکان می‌دهد دانش هنری خود را بیشتر ارتقا دهند و روش‌ها و تکنیک‌های مختلف را یاد بگیرند تا به دیگران آموزش دهند (URL1).

به علاوه، به لحاظ پژوهش در این حوزه، نشریات و مجلاتی نیز با درجات معتبر علمی مشغول فعالیت و چاپ به‌روزترین پژوهش‌ها و مطالعات نوین در بستر تخصصی آموزش هنر هستند که تمامی اینها آشکارکنندۀ اهمیت بارز و جایگاه بسیار ارزشمند رشته و تخصص «آموزش هنر» در دنیای امروز است؛ اما متأسفانه در کشور ایران صرفاً این رشته در مقطع کارشناسی و در دانشگاه فرهنگیان در سال­های اخیر دایر شده و توجه آن بیشتر به آموزش مباحث فنی و تکنیکی هنر است و به ارائۀ پژوهش­های منسجم و کارآمد در این حوزه منجر نشده است. از طرفی، این رشته در ایران هیچ نگاه ویژه‌ای به فراگیران خاص یا آموزش با رویکرد خاص ندارد. برای پرکردن چنین خلأهایی، چه در فضای آموزشی و چه در زمینه‌های پژوهشی، به نظر می­رسد این مباحث می­توانند در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری مطرح و پیگیری شوند. پژوهش پیش رو با توجه به اهداف قابل تأمل رشتۀ آموزش هنر و دلایل پیش‌گفته دربارۀ ضرورت وجود این رشته در مقطع کارشناسی ارشد انجام شد که می‌تواند در آینده موجب تقویت بنیۀ تخصصی معلمان هنر و در نهایت ارتقای سطح فرهنگی و تربیتی اجتماع را به همراه داشته باشد. در این راستا، پژوهش پیش رو با مطالعۀ تطبیقی برنامۀ درسی (مواد درسی) رشتۀ آموزش هنر در منتخبی از دانشگاه‌ها، مهم‌ترین مقوله‌های آموزشی بر مبنای محتوای مواد درسی را استخراج کرده است تا از این طریق بتوان کارآمدترین دروس مورد نیاز برای تدوین رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد را برای کشور ایران ارائه داد. پرسش اصلی که این پژوهش بر مبنای آن انجام شده این است که: «برنامۀ درسی رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد در کشورهای دیگر چگونه است و بر اساس مطالعۀ تطبیقی، چه دروسی را می‌توان برای تأسیس این رشته در ایران پیشنهاد داد؟»  نکته‌ای جالب توجه در این بخش مطرح می‌شود و آن این است که در راستای رسیدن به پاسخ پرسش اصلی مطرح‌شده باید ابتدا درصدد پاسخ‌گویی به پرسش‌های بدوی دیگری برآمد تا بتوان مسیر را برای رسیدن به جواب پرسش اصلی آماده کرد. این پرسش‌های بدوی از این قرار هستند: 1. دروس رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد که در 18 دانشگاه منتخب ارائه می‌شوند، چه هستند؟ 2. دروس ارائه‌شده در 18 دانشگاه منتخب را تحت چه عناوینی می­توان مقوله­بندی کرد؟ 3. از میان دروس ارائه‌شده در 18 دانشگاه منتخب، کدام یک از آن ها به صورت مشترک در دانشگاه­ها تدریس می‌شوند؟ 4. رتبه‌بندی دروس مشترک بر مبنای پرتکرارترین تا کم­تکرارترین آنها، چگونه می­تواند باشد؟ البته، باید اذعان داشت که برای رسیدن به هدف پژوهش، رعایت پاسخ‌گویی به پرسش‌ها بر اساس توالی مطرح‌شده الزامی است.

در این مسیر پژوهشی، رشتۀ آموزش هنر در 18 دانشگاه از دانشگاه‌های دنیا بررسی و تحلیل شد. نتایج این پژوهش می‌تواند تسهیل‌کنندۀ مسیر برای اعضای کمیتۀ برنامه‌ریزی درسی وابسته به مدیریت برنامه‌ریزی درسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) باشد.

با وجود اهمیتی که آموزش هنر دارد و پژوهش‌های زیادی که در حوزه‌های زیبایی‌شناسی، فلسفی و تاریخی در حوزۀ هنر انجام شده‌اند، متأسفانه پژوهش‌هایی اندک در رابطه با چگونگی آموزش هنر با رویکردهای مختلف و با در نظر گرفتن گروه‌های سنی گوناگون، حتی جنسیت­های متفاوت یا فراگیران با شرایط خاص و بسیاری موارد دیگر که هم ضروری هستند و هم مهم، انجام شده‌اند. اما در حوزه­های برنامۀ درسی و آموزش در دیگر رشته­ها و بررسی این مهم به صورت کلی منابعی موجود هستند که در راستای تحقق این پژوهش راه‌گشا بودند که در ادامه مهم­ترین آنها بررسی می­شوند.

دستۀ اول، پژوهش­های مرتبط با حوزۀ آموزش هنر هستند که منابع محدودتری دارند. نوروزی قره قشلاق و همکاران (1400) در مقالۀ مستخرج از رسالۀ دکتری خود تحت عنوان «بررسی تطبیقی شایستگی­های حرفه­ای صنایع دستی در چند کشور و تبیین وجوه مغفول آن در برنامۀ درسی دورۀ کارشناسی ایران»، برنامۀ درسی مقطع کارشناسی رشتۀ صنایع دستی در ایران را از منظر شایستگی­های حرفه­ای و مقایسۀ آن با کشورهای ترکیه، مالزی، هند و انگلستان در سه بُعد دانش، مهارت و نگرش بررسی کرده‌اند. خسروی مشیزی و همکاران (Khosravi Mashizi et al., 2019) در مقاله‌ای تحت عنوان «مطالعۀ تطبیقی برنامۀ درسی هنر در مدارس ابتدایی ایران و کانادا»، برنامۀ درسی هنر در مدارس ابتدایی ایران و کانادا را بر اساس چهار مؤلفۀ اهداف، محتوا، روش‌های تدریس و شیوه‌های ارزیابی بررسی تطبیقی کرده‌اند. در مقاله‌ای دیگر که فلاح تفتی و همکاران (Fallah Tafti et al., 2020) به رشتۀ تحریر درآورده و آن را «مطالعۀ تطبیقی برنامۀ درسی هنر در مدارس ابتدایی برزیل، یونان، ایران و کرۀ جنوبی» نام نهاده‌اند، نتایج نشان می‌دهد چهار کشور تحت مطالعه در زمینه‌هایی همچون رشد تفکر خلاق، آشنایی با بزرگان هنری و آثار معروف آنان، پی‌بردن به زیبایی‌های طبیعت، رشد مهارت‌های دست­ورزی در کار با اشکال هنری، استفاده از مواد و ابزارهای هنری و بیان احساسات و ابراز وجود از طریق هنر، با یکدیگر شباهت دارند. میرزا امینی و همکاران (1396) در مقالۀ خود که مستخرج از رسالۀ دکتری ایشان با عنوان «ارزشیابی ضرورت و اهداف دورۀ کارشناسی ارشد رشتۀ فرش دست­باف در آموزش عالی بر مبنای الگوی ارزشیابی سیپ» است، پژوهشی با هدف ارزشیابی برنامۀ درسی کارشناسی ارشد رشتۀ فرش دست­باف در بخش زمینه و بر مبنای الگوی ارزشیابی سیپ انجام داده­اند که نتایج حاصل بر مبنای روش­های کیفی و کمّی به دست آمده­اند. دالوندی (1389) در کتاب خود با نام آموزش هنر در دبستان، قصد داشته است یک چارچوب کلی از درس‌مایه‌های ماحصل تجربه و مناسب هر پایۀ تحصیلی ارائه دهد. کتاب رویکردهای معاصر در آموزش هنر حاصل پژوهش‌های گودالیوس و اسپیرز (2002/1398) است. این کتاب به سه بخش تقسیم شده است که چارچوب‌های نظری و دیدی کلی از نظریه‌های متنوع موجود را فراهم می‌آورند.

دستۀ دوم، پژوهش­های کلی در حوزۀ برنامه درسی هستند. برون­داد پژوهش‌های پروفسور شورت (1991/1398) در حوزۀ برنامۀ درسی کتابی است با نام روش‌شناسی مطالعات برنامۀ درسی. این اثر مجموعه‌ای گسترده‌ (البته نه کامل و جامع) از روش‌شناسی‌های پژوهشی در حوزۀ برنامۀ درسی را ارائه می‌دهد که از آنها با عنوان اشکال گوناگون پژوهش نام برده شده است. رحمانپور و همکاران (1395) در رسالۀ دکتری خود با عنوان «بررسی مقایسه‌ای برنامۀ درسی کارشناسی ارشد فناوری آموزشی در ایران و کشورهای منتخب به منظور پیشنهاد برنامۀ درسی مطلوب»، وضعیت موجود برنامۀ درسی کارشناسی ارشد فناوری آموزشی در ایران را بررسی کرده و به منظور پیشنهاد برنامۀ درسی مطلوب، آن را با کشورهای منتخب مقایسۀ تطبیقی کرده‌اند. نلسون (2014/1394) حاصل پژوهش‌های خود را در کتابی تحت عنوان طراحی برنامۀ درسی گردآوری کرده است. او در این کتاب نظریۀ برنامۀ درسی، نظریۀ یادگیری، هدف‌ها و اجزای اساسی آن، روش‌های طراحی برنامۀ درسی، اصلاح متون درسی منتشرشده و در پایان تلفیق رویکردها را بررسی می‌کند. همچنین، رحمانپور و نصر (1392) در مقالۀ خود با عنوان «روش­شناسی پژوهش­های داخلی و خارجی مربوط به حوزۀ برنامۀ درسی در آموزش عالی» به این نتیجه رسیده‌اند که در پژوهش‌های خارجی برنامۀ درسی، بیشترین رویکردها به‌ترتیب رویکردهای کیفی، موردی و پدیدارشناسی هستند، در حالی که در ایران رویکرد کمّی بیشترین میزان استفاده را در میان پژوهشگران به خود اختصاص می‌دهد. مهرمحمدی (1387) پژوهشی انجام داده‌اند که حاصل آن چاپ کتابی تحت عنوان «برنامۀ درسی (نظرگاه‌ها، رویکردها و چشم‌اندازها) است. آنها در ابتدای امر حدود و ثغور برنامۀ درسی را تعریف و سپس، با نگاهی تاریخی، برنامۀ درسی را بررسی کرده‌اند. رسالۀ دکتری یمانی (1388) که حاصل پژوهش‌های وی با راهنمایی دکترمحمدجواد لیاقت‌دار در حوزۀ برنامه‌ریزی درسی است، «بررسی نقش برنامۀ درسی پنهان در توسعۀ رفتارهای حرفه‌ای در آموزش پزشکی» نام دارد. این پژوهش به صورت یک مطالعۀ ترکیبی با رویکرد تری انگولیشن^[2] یا سه سوسازی و با روش هم‌زمان طراحی شده است. در کتاب نظریه‌های برنامۀ درسی که توسط میلر (2009/1389) به رشتۀ تحریر درآمده است، نیز طبقه­بندی دیدگاه‌های برنامۀ درسی جان میلر، استاد دانشگاه تورنتو در کانادا، به طور تفصیلی معرفی شده است.

در زمینۀ برنامۀ درسی رشتۀ آموزش هنر هیچ پژوهش علمی و تخصصی در ایران وجود ندارد و خلأ پژوهشی بزرگی در این حوزه مشاهده می‌شود؛ از این رو، نیازمند توجه و تمرکز بیشتر پژوهشگران در این زمینه است. امید است که این پژوهش با برداشتن گامی هرچند کوچک، مسیری برای شکل‌گیری و انجام پژوهش‌های مهم و ضروری در این مسیر باشد.

روش پژوهش

این پژوهش در دستۀ پژوهش‌های توسعه‌ای قرار می­گیرد که به روش تطبیقی انجام شده‌اند. استخراج اطلاعات و داده­های پژوهش با مراجعه به سایت رسمی دانشگاه­های منتخب در پژوهش جمع­آوری شده و با تجزیه‌وتحلیل کیفی عناوین و محتوای مواد درسی انجام شده است. روش نمونه­گیری و فرایند تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به‌تفصیل در ادامه بیان شده است.

روش نمونه­گیری و حجم نمونه: این پژوهش در ابتدا با نگاهی جامع و کامل به کلیۀ دانشگاه­های ارائه‌دهندۀ رشتۀ «آموزش هنر» در کشورهای مختلف از قاره‌های مختلف (آسیا، آفریقا، آمریکا و اروپا) آغاز شد، اما از آنجا که دسترسی به برنامۀ درسی همۀ آن دانشگاه‌ها امکان‌پذیر نبود، صرفاً دانشگاه­هایی که این امکان را داشتند، در جامعۀ پژوهش قرار گرفتند. برای مثال، در قارۀ آمریکا از بین 64 دانشگاه از دانشگاه­های موجود در 48 ایالت­ مختلف از کشور ایالات متحده، 9 دانشگاه واجد چنین شرایطی بودند. همچنین، دو دانشگاه­ در کشور کانادا نیز شرایطی مناسب برای پیوستن به این پژوهش داشتند. از قارۀ آفریقا فقط یک دانشگاه در کشور آفریقای جنوبی و از قارۀ آسیا سه دانشگاه از کشورهای امارات متحدۀ عربی، هند و سنگاپور و از اروپا سه دانشگاه از کشورهای آلمان و انگلستان واجد شرایط مطلوب برای استفاده در این پژوهش بودند. از این رو، در این پژوهش روش نمونه­گیری ابتدایی به صورت هدفمند و بر اساس امکان دسترسی به برنامۀ درسی (بر اساس چهار مؤلفۀ هدف، محتوا، روش و ارزشیابی) و لیست دروس (مواد درسی) بوده است. در این بین، نمونه‌هایی در این مقاله استفاده و ارائه شدند که از تنوع جغرافیایی - فرهنگی برخوردار بودند؛ به این معنا که در نمونه‌های ارائه‌شده سعی بر آن بوده که این رشته در قاره­های مختلف و همچنین کشورهای پیشرفته مطالعه شود. علت این امر دسترسی به بیشترین عناوین درسی که ممکن است اقتضای فرهنگی یا علمی آن کشورها باشد، بوده است. با این تفاسیر، برای دست­یابی به پاسخ مدنظر، به عنوان نمونۀ مطالعاتی، 18 دانشگاه از سراسر دنیا انتخاب شدند که عبارت‌اند از:

1. Tufts University of U.S.A (Private University in Massachusetts)
2. Illinois University of U.S.A (Land- Grant University in Champaign County, Illinois)
3. Kent State University of U.S.A (Public University in Portage County, Ohio)
4. Indiana University of U.S.A (Public University in Bloomington, Indiana)
5. Pennstate University of U.S.A (Public University in Centre County, Pennsylvania)
6. University of Florida (UF University of U.S.A)
7. Adelphi University in Garden City, New York
8. Boston University, Massachusetts of U.S.A
9. Cincinnati University of U.S.A (Public University in Cincinnati, Ohio)
10. Concordia University in Canada (University in Montreal, Quebec)
11. University of British Colombia (University in Vancouver, British Colombia)
12. Middlesex University Dubai (University in Dubai, United Arab Emirates)
13. Jamia millia Islamia (Central University in New Delhi, India)
14. Nanyang Technological University (University in Singapore)
15. Leipzig University (University in Leipzig, Germany)
16. Giessen University (Public University in Giessen, Germany)
17. UCL University (University in London, England)
18. Stellenbosch university (University in South Africa)

روش اجرا و تحلیل داده­ها: در گامِ نخستِ این پژوهش، به منظور افزایش اعتبار و تضمین قابلیت اجرای نتایج حاصل از این پژوهش، پژوهشگران مستقیماً با مراجعه به منابع دست اول (برنامۀ درسی و مواد درسی موجود در دانشگاه­ها) که دربرگیرندۀ مصوبات اجراشده در دانشگاه­های ارائه‌دهندۀ رشته آموزش هنر در جهان هستند، داده­های اولیه را جمع­آوری کرده‌اند. این کار از طریق شناسایی و مراجعه به سایت اصلی دانشگاه­ها انجام شده است. در گام دوم، برای تجزیه‌وتحلیل و دست­یابی به نتایج، از روش کیفی و با رویکرد تطبیقی استفاده شده است که طبق نظریۀ کوی در طی این فرآیند پژوهشی، دو عنصر مقایسه می‌شوند که بر این اساس می‌توان به توانمندی‌ها و کاستی‌های سیستم‌های آموزشی آگاه شد و مسیر را برای اقدام‌های علمی در راستای اصلاح و نوآوری در سیستم‌های آموزشی هموار کرد (کوی، 1398، صص. 5-10). به علاوه، از جملۀ شیوه­های رایج در پژوهش­های کیفی در حوزۀ آموزش،‌ استفاده از شیوۀ تحلیل تطبیقی از دیدگاه جُرج برِدی^[3] (Brady, 1969) است که در آن برای تحلیل تطبیقی چهار مرحلۀ توصیف، تفسیر، هم‌جواری و مقایسه در نظر گرفته شده‌اند. چهار مرحله­ای که جرج برِدی از آنها نام برده و پژوهش حاضر بر مبنای آن شکل گرفته است به شرح زیر هستند: 

مرحلۀ توصیف شامل مشاهدۀ دقیق، جمع­آوری اطلاعات و یادداشت‌برداری است و ممکن است شامل دسته‌بندی و اولویت‌بندی نیز باشد. در این پژوهش، پس از انتخاب دانشگاه­ها که پیش‌تر علت انتخاب آنها بیان شد، برای پیشبرد این مرحله از پژوهش، لیست دروس رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد هر یک از دانشگاه­ها استخراج و دسته‌بندی شد.

مرحلۀ دوم تفسیر است که تدقیق مشاهدات از منظر تحلیل اطلاعات حاصل از مرحلۀ توصیف است. در این بخش، محتوای دروس ارائه‌شده در رشتۀ آموزش هنر مطالعه و تفسیر شد تا بتوان با استناد به آن، مقوله‌های درسی ارائه‌شده در این رشته را شناسایی و دسته‌بندی کرد.

 سپس، مرحلۀ هم‌جواری است که توجه هدفمند به شباهت­ها و تفاوت­های بارز در میان نظام­های تحت ارزیابی برای دست‌یابی به بهترین چارچوب ممکن به منظور مقایسه است. در این مرحله، از میان تمامی دروس استخراج و طبقه‌بندی‌شده، دروس مشترک و غیرمشترک در میان دانشگاه­ها با تطبیق و مقایسه بررسی و شناسایی شده‌اند. 

و در نهایت، مرحلۀ مقایسه است که چیستی و چرایی شباهت­ها و تفاوت­ها در راستای نیل به پاسخ علمی برای پرسش‌های پژوهش به منظور تبیین و دست‌یابی به نتیجۀ مدنظر را بررسی می‌کند (Brady, 1969). در این مرحله، دروس مشترک از بیشترین تا کمترین رتبه­بندی و علاوه بر آن، مقوله‌ها و مواد درسی بر مبنای بیشترین کاربرد و تکرار در میان برنامۀ درسی دانشگاه­های منتخب ارزش­گذاری شدند؛ زیرا این رتبه­بندی اهمیت و اولویت­های درسی دنیای آموزش هنر را مشخص می‌کند و می­تواند معیاری برای تدوین این رشته و مناسب­سازی آن برای کشورمان باشد.

یافته­های پژوهش

دروس رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه­های منتخب

در گام اول پژوهش و پاسخ به پرسش بدوی اول که «دروس رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد که در 18 دانشگاه منتخب ارائه می‌شوند، چه هستند؟» بوده است، مطالعه و بررسی دروس رشتۀ آموزش هنر در هر دانشگاه انجام شد و عناوین دروس ارائه‌شده ابتدا استخراج شدند و سپس لیستی از این دروس تهیه شد. مطالعات نشان داد برخی از دروس در چند دانشگاه ارائه می‌شوند. به همین دلیل و در راستای سهولت مطالعه و ارائۀ این اطلاعات، جدولی طراحی شد که در ردیف بالای آن، اسامی دانشگاه­ها و در ستون اول لیست دروس آورده شده است. در ستون­های بعدی مشخص شده است که هر درس در کدام دانشگاه ارائه می­شود (جدول 1).

جدول 1: عناوین دروس رشتۀ آموزش هنر در دانشگاه­های منتخب (منبع: نگارندگان)

Table 1: Titles of art education courses in selected universities (source: authors)

جدول (1) نشان‌دهندۀ اطلاعات بسیاری برای این پژوهش است. مطالعه و استخراج دروس ارائه‌شده در دانشگاه­های یادشده نشان داد 90 عنوان درسی در این دانشگاه­ها موجود هستند. در گام بعدی پژوهش، که به منظور سامان‌دهی، تفسیر و مقایسۀ این دروس و پاسخ به پرسش بدوی دوم که «دروس ارائه‌شده در 18 دانشگاه منتخب را تحت چه عناوینی می­توان مقوله­بندی کرد؟ بوده است، به مقوله‌بندی آنها نیاز است. نکتۀ مهمی که در این مرحله از پژوهش وجود دارد این است که برای دست‌یابی به مقوله‌های دروس ارائه‌شده نمی‌توان صرفاً به عناوین دروس بسنده کرد؛ از این رو، محتوای دروسی که قابل دسترس بودند، مطالعه و تحلیل و مقایسه شد. نکته‌ای که قابل بیان است این است که پس از بررسی محتوایی دروس، مشخص شد برخی از این دروس با وجود تفاوت در عنوان، به لحاظ محتوایی بسیار مشابه هم هستند؛ به این معنا که دروس از نظر عنوان با یکدیگر متفاوت هستند، اما آنچه هدف و محتوای درس است شباهت و قرابت بسیار دارد. برای مثال، درس روش تحقیق و اقدام­پژوهی با درس تحلیل منابع و طراحی تحقیق در آموزش هنر به یکدیگر شبیه هستند یا درس تمرین تحقیقاتی با درس کارپروژۀ آموزش هنر مشابهت بسیار دارد. در نهایت، نتایج این بررسی‌ها نشان داد یازده مقولۀ مهم و اساسی در رشتۀ آموزش هنر در دانشگاه‌های تحت مطالعه ارائه شده‌اند. همچنین، این دسته‌بندی نشان داد برخی از مقوله­ها تعداد بیشتری درس را نسبت به سایر مقوله‌ها در خود جای داده­اند (همانند مقولۀ ردیف شمارۀ 1 از جدول 2). به علاوه، این موضوع نشان‌دهندۀ آن است که مقوله‌هایی که دروس بیشتری را در بر می­گیرند، احتمالاً بیشتر مورد توجه برنامه­ریزان درسی در همۀ دانشگاه­های تحت مطالعه بوده و طبیعتاً از اهمیت و ارزش بیشتری نسبت به سایر مقوله‌ها در رشتۀ آموزش هنر برخوردار بوده­اند. به همین دلیل، به منظور شناخت و اولویت‌بندی این مقوله‌ها، جدول (2) طراحی و ارائه شده است. این جدول نشان می­دهد مقولۀ «دروس هنر» در رشتۀ آموزش هنر، بیشتر از سایر مقوله‌های این رشته مورد توجه برنامه­ریزان قرار دارد و از اهمیت بیشتری برخوردار است. بعد از آن نیز دروس مربوط به مقولۀ «روش تحقیق» جایگاه دوم بیشترین اهمیت را با بیشترین تعداد درس در برنامۀ درسی این رشته به خود اختصاص داده‌اند. مندرجات این جدول از شمارۀ 1 تا 11 حاکی از اولویت و میزان اهمیت مقوله‌های مستخرج از جدول دروس اصلی، پایه و تخصصی است. بر این اساس، اعضای کمیتۀ برنامه­ریزی درسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) و دست‌اندرکاران تدوین رشتۀ آموزش هنر نیز می­توانند پیشنهادهای خود را با تکیه بر اهمیت این مقوله‌ها ارائه بدهند تا مهم­ترین و اصلی­ترین مفاهیم مورد نیاز این رشته را از طریق دروسی که در مهم­ترین مقوله­ها قرار دارند به دانشجویان منتقل کنند.

علاوه بر نتایج به‌دست‌آمده از جداول (1) و (2)، مبحث مهم دیگری که می­تواند برای برنامه­ریزان درسی در تدوین رشتۀ آموزش هنر در ایران راه‌گشا باشد این است که «از میان دروس ارائه‌شده در 18 دانشگاه منتخب، کدام یک از آنها به صورت مشترک در دانشگاه­ها تدریس می‌شوند؟». پاسخ به این پرسش می­تواند سندی بر اهمیت آن درس یا دروس در تجربۀ جهانی این رشته باشد و به نوعی اعتبار آن دروس را برای رشتۀ آموزش هنر تأیید می‌کند؛ بنابراین، در مقایسۀ بین دروس ارائه‌شده، دروس مشترک موجود در دانشگاه­های منتخب استخراج شدند و به منظور جلوگیری از اطاله کلام، نتایج آن در جدول (3) آمده است. گفتنی است که دروس مشترک در همۀ دانشگاه­ها وجود ندارند و صرفاً در تعدادی از آنها ارائه شده‌اند. معیار این انتخاب ارائۀ درس در دست‌کم دو دانشگاه است.

جدول 2: مقوله­بندی دروس ارائه‌شده در رشتۀ آموزش هنر در دانشگاه­های منتخب (منبع: نگارندگان)

Table 2: Categorization of courses offered in the field of art education in selected universities (source: authors)

نتایج حاصل از جدول (3) نشان‌دهندۀ این است که از بین 90 درس موجود در دانشگاه­های تحت مطالعه فقط 17 درس به صورت مشترک در برخی از دانشگاه­ها ارائه شده‌اند. از طرفی، مقایسه و تطبیق این دروس با جدول (2) که مربوط به مقوله‌بندی دروس است، نشان می­دهد این دروس ذیل مقوله­های 1. دروس هنر، 2. روش پژوهش، 3. دروس تاریخی و فلسفی، 4. فناوری و مباحث روز در آموزش هنر، 5. مباحث یادگیری و روان‌شناسی، 6. روش تدریس و تربیت معلم، 7. مبانی و نظریه­ها در آموزش هنر، 8. دروس کارگاهی هنر، 9. برنامۀ درسی و آموزش و 10. پایان­نامه، قابل دسته­بندی و ارائه هستند. با توجه به اینکه این دروس در 10 مقولۀ بالا قرار گرفته­اند و از طرفی، مطالعۀ محتوای دروس در جدول (2) نشان داد دروس با عناوین مختلف در مقوله­های یکسان قرار می­گیرند، می­توان نتیجه گرفت این 10 مقوله ممکن است از مهم‌ترین مباحث در برنامه­ریزی درسی آموزش هنر باشند. نکتۀ جالب توجه این است که تنها مقوله­ای که هیچ کدام از دروس اصلی مشترک در آن قرار نمی­گیرند، مقولۀ «مبانی فرهنگی» است. این مقوله می­تواند بر اساس نیازهای اختصاصی هر جامعه در قالب دروس اختیاری با محتوای متناسب با فرهنگ و هویت کشور هدف تعریف و در برنامۀ درسی این رشته ارائه شود.

جدول 3: دروس مشترک رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه‌های منتخب (منبع: نگارندگان)

Table 3: Common courses in the field of art education, master's degree in selected universities (source: authors)

نکتۀ دیگری که می­تواند در تدوین رشتۀ آموزش هنر راه‌گشا باشد این است که «رتبه­بندی دروس مشترک بر مبنای پرتکرارترین تا کم­تکرارترین آنها، چگونه می­تواند باشد؟». در واقع، این مسئله که کدام دروس از کدام مقوله­ها بیشترین کاربرد را در این رشته دارند نشان از اولویت این دروس در تدوین این رشته دارد. در همین راستا، با تطبیق و مقایسۀ جداول قبل، با هدف شناخت دروس پرکاربرد به‌ترتیب اولویت، پرتکرارترین دروس و میزان فراوانی هر درس مطالعه و نتیجۀ آن در جدول (4) ارائه شد. این جدول، علاوه بر عنوان درس و دانشگاه­های محل ارائۀ این دروس، شمارۀ مقولۀ درس که در جدول (1) آمده است را نیز نشان می­دهد که می­تواند اولویت مقوله­های درسی را نیز مشخص کند.

نتایج جدول (4) نشان‌دهندۀ اهمیت و اولویت این دروس در دانشگاه­های برجستۀ دنیا برای ارائه و تدریس است. این جدول بیانگر آن است که پس از پایان‌نامه، دروسی مانند روش پژوهش و اقدام‌پژوهی، برنامۀ درسی در آموزش هنر، سمینار، مبانی آموزش هنر، موضوعات معاصر در آموزش هنر، هنر و فناوری رسانه­ای جدید و مبانی تاریخی - اجتماعی آموزش هنر و تاریخ هنر در رتبه­های بعدی قرار دارند و بیشترین اهمیت را به خود اختصاص داده­اند. بررسی و تطبیق این جدول با جدول (2) می­تواند اولویت مقوله­های برنامۀ درسی بر مبنای بیشترین تعداد تکرار درس در بین دانشگاه­های منتخب را مشخص کند که به شرح زیر است:

اولویت اول: مقولۀ شمارۀ 11 (پایان­نامه)، اولویت دوم: مقولۀ شمارۀ 2 (روش پژوهش) و مقولۀ شمارۀ 10 (برنامۀ درسی و آموزش)، اولویت سوم: مقولۀ شمارۀ 9 (دروس کارگاهی هنر)، اولویت چهارم: مقولۀ شمارۀ 8 (مبانی و نظریه­ها در آموزش هنر) و مقولۀ شمارۀ 4 (فناوری و مباحث روز در آموزش هنر)، اولویت پنجم: مقولۀ شمارۀ 4 (فناوری و مباحث روز در آموزش هنر)، مقولۀ شمارۀ 3 (دروس تاریخی و فلسفی) و مقولۀ شمارۀ 1 (دروس هنر)، و در نهایت اولویت ششم به مقولۀ شمارۀ 1 (دروس هنر)، مقولۀ شمارۀ 9 (دروس کارگاهی هنر)، مقولۀ شمارۀ 5 (مباحث یادگیری و روان‌شناسی) و مقولۀ شمارۀ 7 (روش تدریس و تربیت معلم) اختصاص دارد.

جدول 4: رتبه‌بندی دروس مشترک (منبع: نگارندگان)

Table 4: Ranking of common courses (source: authors)

نکتۀ مهم دیگری که قبلاً هم اشاره شد این است که مقوله­های پرتکرار تمامی مقوله­های دروس ارائه‌شده در رشتۀ آموزش هنر به‌جز مقولۀ «مبانی فرهنگی» (مقولۀ ردیف 6 در جدول 2) را در بر می­گیرند. این امر نشان‌دهندۀ این نکتۀ بسیار مهم است که مقولۀ فرهنگی توسط هر دانشگاه و متناسب با نوع فرهنگ و نگاه آن جامعه به مقولۀ هنر و انتظارات موجود از تربیت آموزگار هنر تدوین و ارائه می‌شود و خاص همان کشور است و به همین دلیل، نمونه‌ای مشابه در دانشگاه­های دیگر ندارد. در عوض، دروس مرتبط با همین مقوله (مبانی فرهنگی) بیشترین تعداد تکرار در بین دروس اختیاری^[1] در دانشگاه­های منتخب را دارند؛ حال آنکه دروس مندرج در جدول (4) همگی جزو دروس اصلی و تخصصی این رشته به حساب می­آیند.

 بحث و نتیجه‌گیری

در پایان و با توجه به یافته­های پژوهش، به نظر می­رسد آموزش هنر از جایگاهی پراهمیت در دنیا برخوردار است؛ اما متأسفانه در کشور ما در مقایسه با برخی از کشورها هنوز جای پژوهش در این زمینه خالی است و آموزش هنر را در سطحی فرعی از برنامه­ریزی درسی قرار داده است. از طرفی، یکی دیگر از معضلات مهمی که در عرصۀ هنر به ویژه برای معلمان تازه‌کار وجود دارد نبودن منبع علمی معتبر و کافی در زمینۀ چگونگی آموزش و روش تدریس هنر در حوزه­های مختلف است. بنابراین، وجود یک برنامۀ درسی منسجم و دقیق که یک رشتۀ مستقل تحت عنوان آموزش هنر را تشکیل دهد و هدف اصلی آن تربیت و پرورش معلم هنر باشد، می­تواند راه‌گشایی بسیار خوب برای برطرف کردن این مشکل و به دنبال آن پرورش علمی و صحیح فراگیرانی باشد که در ردۀ سنی گوناگون تحت تعلیم فارغ‌التحصیلان رشتۀ آموزش هنر قرار می­گیرند. پرسشی که در این پژوهش مطرح شد این بود که برنامه درسی رشتۀ آموزش هنر در مقطع کارشناسی ارشد در کشورهای دیگر چگونه است و بر اساس مطالعۀ تطبیقی، چه دروسی را می‌توان برای تأسیس این رشته در ایران پیشنهاد داد. برای دست­یابی به پاسخ این پرسش، با بررسی 90 عنوان درسی در 18 دانشگاه واجد رشتۀ آموزش هنر، با رویکرد تطبیقی به شیوۀ جُرج برِدی، بر مبنای محتوای قابل دسترس برخی از دروس اصلی، تعداد 11 مقوله استخراج شدند که می­توانند کلیۀ دروس این رشته را در بر گیرند؛ اما این مقوله‌ها دارای اهمیت و ارزش یکسان نیستند. بر اساس تعداد دروسی که در هر یک از این مقوله‌ها قرار گرفته­اند، این نتیجه حاصل شد که مقولۀ دروس هنر و پس از آن مقولۀ روش پژوهش از تکرار و در نتیجه اهمیت بیشتری برخوردار هستند. همچنین، نتیجۀ تطبیق و تفسیر اطلاعات به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان می‌دهد مقوله‌های پایان­نامه، روش پژوهش، برنامۀ درسی و آموزش، دروس کارگاهی هنر، مبانی و نظریه‌ها در آموزش هنر، فناوری و مباحث روز در آموزش هنر، دروس تاریخی و فلسفی، دروس هنر، مباحث یادگیری و روان‌شناسی، روش تدریس و تربیت معلم بیشترین اهمیت را در بین مقوله‌های دروس ارائه‌شده در این دانشگاه‌ها دارد. در نهایت، این گونه به نظر می­رسد که نتایج حاصل از جدول (4) اولویت اصلی به عنوان مواد درسی ضروری را برای تدوین رشتۀ آموزش هنر داراست. همچنین، از میان دروس جدول (3) می­توان دروسی را انتخاب و با توجه به نیازهای جامعۀ ایران، آنها را در قالب مواد درسی تخصصی مناسب­سازی کرد. نتایج جداول (1)، (2)، (3) و (4) می­تواند راهنمایی مناسب برای شورای برنامه­ریزی درسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) و نیز دانشگاه­های هنر سطح کشور باشد.

با توجه به یافته­های تطبیقی مرتبط با رشتۀ آموزش در دانشگاه­های منتخب، امید است که یافته­های این پژوهش گامی هرچند کوچک در راستای ایجاد رشتۀ کارشناسی ارشد آموزش هنر در دانشگاه­های هنر کشور - همانند دیگر دانشگاه­های بین‌المللی - باشد.

[1] برای مطالعۀ بیشتر و دست‌یابی به لیست دروس اختیاری دانشگاه­های منتخب به فصل چهارم از رسالۀ دکتری پژوهشگر در دانشگاه هنر اصفهان مراجعه کنید.

[1] Art Education

[2] Three Angulation

[3] George Brady (1928-2019)