بررسی جامعه‌شناختی نگرش‌های‌ پولی در میان شهروندان شهر تهران

مقدمه و بیان مسئله

همراه با تغییر و تحولاتی که در کمیت و کیفیت پول در قرون متمادی شکل گرفته، زندگی بدون پول به سختی امکان‌پذیر است و این واقعیت اجتماعی در هر مکان و هر زمانی قابل فهم است. کارکاردهای فرهنگی و اجتماعی پول نیز به‌عنوان پدیدۀ تام اجتماعی^[1] و واقعیت اجتماعی دستخوش تغییر شده است. بسیاری از تحولات جدید جامعه‌شناختی پول در نتیجۀ بحران مالی سال‌های 2007 و 2008 رقم خورد؛ دورانی که اعتماد عمومی به نظام مترکز مالی و پول کاهش یافت و باعث شد تا موضوع آیندۀ پول به‌عنوان موضوعی اجتماعی مطرح شود؛ بنابراین، محققان و جامعه‌شناسان را بر آن داشت که به پیامدهای این نظام پیچیده بیندیشند و به دنبال راه‌های جایگزین باشند. در حال حاضر در چشم‌انداز پولی جهان دو گرایش عمده وجود دارد: یکی اینکه نظام پولی به سمت اتحادیه‌های پولی مانند رشد ارزهای مبادلاتی در جهان پیش برود و متمرکز شود و دیگری آنکه اشکال پولی متکثری جایگزین شوند تا قدرت مترکز دولت‌ها را کم کنند؛ از جملۀ آنها پول‌های محلی است که ازطریق سیستم حسابداری مشترک برای مبادلۀ‌ کالا و خدمات استفاده می‌شود^[2] یا پول‌های الکترونیکی و سایر ارزهای موازی که توسط شرکت‌ها صادر می‌شوند. داد ،(Dodd, 2012: 161) یکی از جامعه‌شناسان پول، پیش‌بینی می‌کند که روش‌های جایگزین حتی ممکن است مانند رمان «انفجار بزرگ» راسل (Russell, 1962) به آرمانشهر لیبرالی آنارشیست و سیستم دادوستد بر مبنای هدیه و تعهدات حاکم منجر شود.

تغییر و تحولات منطقه‌ای و جهانی با محوریت پول در دهه‌های اخیر مانند بحران‌های مالی جهانی ایجاد اتحادیۀ مالی اروپا، فروپاشی سوسالیسم، نظام پرداخت با کارت اعتباری، خلق پول الکترونیکی و رمزارزهای متنوع زندگی پولی جامعه را بسیار پیچیده‌تر از گذشته ساخته است. از این بابت، محققان و جامعه‌شناسان باید فراتر روند و بیشتر و بهتر این معادلات پولی و مالی و ارتباط آن با زندگی اجتماعی مردم و نگرش‌های عمومی را بفهمند. به تعبیر جامعه‌شناسان، موضوع پول معماگونه[3] است (Sinyutin, 2013: 43-44). زلیزر افزایش استفاده از پول‌های خاص در خانه، هدیه و خیریه‌ها را معماهای بحث‌برانگیز می‌داند (Zelizer, 1994: 33). به عقیدۀ اینگهام، «پول یک معما است» (Ingham, 1996: 507) یا «همیشه یک معما بوده است» (Ingham, 2001: 304) و حتی از اصطلاح تناقض‌های پولی استفاده می‌کند (Ingham, 2004b: 19). داد نیز می‌نویسد: «مفهوم زیمل از پول برای اینگهام گیج‌کننده و معمایی به نظر می‌رسد» (Dodd, 2007: 289). بکرت معتقد است معمای پول همچنان برای اقتصاددانان، محققان علوم اجتماعی و مورخان حل نشده است  .(Beckert, 2004: 1237) مشاهده می‌شود که به اصطلاح معما یا پازل در گفتمان جامعه‌شناسی پول توجه شده است و پول ابزار عالی برای مطالعۀ تحولات و تحرکات جامعه قلمداد می‌شود. همان‌طور که پاپیلود باور دارد که «اشیا ردیاب‌های عالی روابط اجتماعی هستند» (Papilloud, 2004)، پول نیز، واسطۀ مهمی در خلق ارتباطات اجتماعی است که به‌صورت پیوند‌های غیرشخصی براساس ذهنیت سود- هزینه، شیءواره می‌شود.

نگرش‌های پولی مبتنی‌بر تجربۀ زیستۀ افراد از کودکی تا بزرگ‌سالی و در ارتباط با موقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی که با آنها مواجه می‌شوند، تداوم یافته و ساخته می‌شود. در سطح خرد، فرهنگ و عاملیت انسانی در خلق بینش، گرایش و کنش پولی و مالی ناشی از تصمیمات روزمره دخیل هستند و این نگرش از فردی به فرد دیگر متفاوت است. ساختار اجتماعی نیز با درک عمومی از پول نقش تعیین‌کننده‌ای در تصاحب و هزینه‌کرد پول دارد که حاصل تجربیات اقتصادی و اجتماعی گروهی از مردم است و دیگران نیز آگاهانه یا ناآگاهانه به سمت آن سوق می‌یابند. در حال حاضر تسری جریان‌ها و برنامه‌ریزی‌های مالی و کاری و نگرش‌های پولی با مؤلفه‌های چندگانه به تمام عرصه‌های زندگی روزمره و اجتماعی مردم، مطالعۀ جامعه‌شناسانۀ پول را تبدیل به امری ضروری کرده و چیستی و چگونگی پول موضوع بحث‌بر‌انگیز و بازاندیشانۀ جوامع شده است. به یک معنا پول نه به‌مثابه یک شیء اجتماعی بلکه به‌واسطۀ آنچه با نگرش‌های متفاوت به پول نسبت می‌دهند، حائز اهمیت است. در جوامع غربی نگاه نظام‌مند به پول وجود دارد؛ اما سایر جوامع و بسترهای فرهنگی باتوجه‌به عوامل جمعیتی و زمینه‌ای منحصربه‌فرد، تعریف ویژه‌ای از پول ارائه می‌دهند، با نگرش‌های متنوع، کارکردهای پولی را درک می‌کنند و با کنش‌های متفاوت به کسب پول می‌پردازند و آن را هزینه‌ می‌کنند. مسئلۀ اجتماعی ایران پولی‌شدن جامعه‌ای است که با بحران‌‌های اقتصادی، تورم مهارنشده، تحریم و جرائم خرد و کلان پولی و مالی و بی‌اخلاقی پذیرش‌شده مواجه است که در این گذز تبیین و پیش‌بینی تمام جنبه‌های نگرش‌های افراد موضوعی تأمل‌برانگیز در دو سوی طیف لذت تام و رنج بی‌نهایت با کسب‌کردن و از دست دادن‌های همیشگی و مداوم پول همراه است. با هدف بررسی نگرش پولی شهروندان تهرانی برای آنکه پول به‌عنوان پدیدۀ اجتماعی درک شود، نگرش‌های پولی و ارتباط جامعه با پول ارزیابی می‌شود تا مشخص شود در باور عمومی چه چیزی پول را مهم و باارزش می‌سازد. مطالعۀ نگرش‌های پولی با استفاده از مقیاس لی و فورنهام (Lay & Furnham, 2018) ارتباط پول را با متغیرهایی همچون جنس، سن، تحصیلات، وضعیت تأهل، سطح رفاه، جایگاه دینداری، مواضع فکری و سیاسی، میزان رضایت از زندگی، میزان موفقیت و دوران کودکی می‌سنجد.

پیشینۀ پژوهش

پیشینۀ تجربی

بیش از چهار دهه است که معیارهای نگرش‌ و باورهای پولی در جامعه‌شناسی توسعه یافته است. مفهوم نگرش پولی چندبُعدی است و در زمینه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بررسی شده است. ورنیمونت و فیتزپاتریک[4] (1972)، گلدبرگ و لوئیس[5] (1978)، یامائوچی و تمپلر[6] (1982)، فورنهام[7] (1984)، تانگ[8] (1992) ، فورمن[9] (1987) و میچل[10] و همکاران (1998) از اولین تحقیقات در این زمینه هستند. ورنیمونت و فیزپاتریک (1972) با هفت عامل شکست شرم‌آور، مقبولیت اجتماعی، نگرش انزجاری، شر اخلاقی، امنیت، عدم پذیرش اجتماعی و ارزش‌های تجاری محافظه‌کارانه معنای پول را برای افراد با پبشینه‌های متفاوت توصیف کرد. گلدبرگ و لوئیس (1978) اولین مقیاس اندازه‌گیری با چهار متغیر موقعیت، احترام به دیگران، آزادی انتخاب و اهمیت زمان را ایجاد کردند. روبینشتاین (1981) با مقیاسی به این نتیجه رسید که تفاوت در باورهای افراد بر نگرش مالی آنها اثرگذار است؛ اما یامائوچی و تمپلر (1982) اولین مقیاس تجربی و کمّی تأییدشده با نام مقیاس نگرش پولی[11] را با پنج عامل اعتبار-قدرت، زمان ماندگاری، بی‌اعتمادی، کیفیت و اضطراب.خلق کردند. فورمن (1987) با مقیاس سلامت پول[12] پنج شخصیت پولی شامل ولخرج، خسیس، قمارباز، سرمایه‌دار و معامله‌گر را از یکدیگر متمایز ساخت. سه مقیاس تأییدشدۀ اخلاق پول[13] تانگ (1995) با بررسی شش عامل خوب، شر، دستاورد، احترام، بودجه و آزادی، معیارهای پولی را توسعه داده است. مقیاس اعتقادات و رفتار پولی[14] فورنهام (1996) با بررسی ارتباط متغیرهای جمعیتی و اجتماعی نگرش پولی و عادات هزینه‌کرد افراد را با شش گویۀ وسواس، قدرت، پس‌انداز و هزینه، حفظ امنیت، عدم کفایت، رفتار پولی را سنجید و مقیاس اهمیت پول[15] توسط میچل و همکارانش (1998) هفت گویۀ اهمیت ارزشی، درگیری شخصی با پول، زمان صرف‌شده برای فکرکردن به امور مالی، سهولت خدمات مالی، مهارت در مدیریت پول و پول به‌عنوان منبع قدرت و منزلت را بررسی کردند.

مقیاس‌های دیگری نیز ابداع شده‌اند که توجه و تأیید سایر محققان را برانگیخته است؛ مقیاس لیم و تئو[16] (1997) سه معیار و هشت عامل وسواس، قدرت، بودجه، دستاورد، ارزیابی، اضطراب، نگهداشت و خساست را آزمون کرد. رز و اور[17] (2007) چهار بُعد موقعیت، موفقیت، نگرانی و امنیت را پیشنهاد دادند. بیکر و هاگدون[18] (2008) نیز چهار معیار قدرت-اعتبار، حفط زمان، برنامه‌ریزی-پس‌انداز، بی‌اعتمادی، صرفه‌جویی و اضطراب را مطرح کردند. کلونتز[19] و همکاران (2011) با رویکرد متفاوتی به چهار عامل اجتناب، پرستش، وضعیت و هوشیاری دست یافتند. مطالعه‌ای دیگر با بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی انجام شده است که بر احساسات مرتبط با پول (قدرت، آزادی، عشق و امنیت) متمرکز است تیلور[20] و همکاران (2016) در پژوهشی دیگر فورنهام[21] و همکاران  (2012)شانزده گویه را بررسی کردند که با تحقیقات پیشین همپوشانی داشت.

علاوه‌بر مقیاس‌ها، متغیرها و ابزارهای بررسی نگرش و رفتار پولی نیز تدوین شدند. تحقیقات نشان می‌دهد که متغیرهای جمعیت‌شناختی در نگرش به پول اثرگذار هستند (Furnham, 2014). موضوع نگرش رفتاری و رفتار اجباری(Roberts & Sepulveda, 1999; Hanley & Wilhelm, 1992)، ثبات عاطفی و مشاورۀ مالی (Bailey & Gustafson, 1991; Cook, 1987). درآمد  (Tang, 1992)تحصیلات (Furnham, 1984)، بیکاری (Wernimont & Fitzpatrick, 1972)، سن (Bailey & Lown, 1993)، جنسیت (Prince, 1993; Lim & Teo, 1997; Gresham & Fontenot, 1989; Furnham et al., 2014)، فرهنگ (Burgess, 2005; Lynn, 2001; Medina et al.; 1996)، ایدئولوژی و گرایش‌های سیاسی و ارزش‌های دینی (Furnham, 1984; Furnham et al., 2012; Tang, 1992)، موفقیت (Furnham et al., 2012)، اضطراب (Eckel. & Grossman , 2002)، پس‌انداز و بودجه‌بندی (Eckel & Grossman , 2002; Tang, 1992)، تفاوت‌های فرهنگ  (Medina et al., 1996)ماتریالیسم (Tatzel, 2002)، آموزش و دانش مالی (Furnham & Argyle, 1998) از این جمله‌اند.

تحقیقات اخیر با رویکردی فرهنگی به این موضوع می‌پردازند که رفتارهای پولی در زمینه‌های فرهنگی مختلف متفاوت‌اند. نگرش پولی افراد در گذشته و آیندۀ بین دو ملت متفاوت است (Bailey & Lown, 1993). هنجارها، ارزش‌ها، مذهب، رسانه و سایر مؤلفه‌های فرهنگی بر معنای پول اثرگذار است. فالیکوف[22] (2001) نشان داد که در میان فرهنگ‌های جمع‌گرا مانند لاتین‌تبارها و آفریقایی‌ها پول وسیله‌ای برای تسهیل تعامل میان خانواده و دوستان است و در فرهنگ‌های فردگرا، پول برای قدرت و کسب منفعت محسوب می‌شود. دینداری بر نگرش به پول و احترام به اخلاق اثرگذار است (Vitell et al., 2007). در یک مطالعه عبدالسلام[23] (2014) می‌نویسد که بانکداری اسلامی به‌طور تصاعدی درحال‌رشد است و این امر بر رفتار پولی جوامع مسلمان تأثیر بسزایی داشته است. شرایط اقتصادی نیز نقش مهمی در تغییر نگرش عمومی به پول دارد (Bonsu, 2008). مخاطرات اقتصادی، نگرش افراد را تغییر و زیان اقتصادی، اهمیت پول را برای جامعه افزایش می‌دهد (Engelberg & Sjoberg, 2007). به‌طورکلی این تحقیقات غالباً دربارۀ جوانان و در اروپا و آمریکا انجام شده‌اند، همچنین تفاوت‌های جنسیتی یکی از محورهای تحلیل آنها است.

تعداد مطالعات تجربی محققان با موضوع پول و نگرش‌های پولی در ایران بسیار اندک است. گل‌پرور و عریضی (1387) در اولین مقاله با موضوع پول، رابطۀ جهت‌گیری‌های ارزشی و علاقه به پول را با باور به دنیای عادلانه و ناعادلانه در بین زنان و مردان اصفهان بررسی کردند و یافته‌های آنها نشان داد که جهت‌گیری‌های ارزشی و علاقه به پول در میان زنان و مردان متفاوت است. جهانگیری و کشافی‌نیا (1393) بررسی جامعه‌شناختی مفهوم پول برای زنان در خانواده را در میان زنان متأهل شهر تبریز انجام دادند و نتایج نشان داد که این مفهوم برای 61.8% خانواده‌‌محور، 31.5% خودمحور/خانواده‌محور و برای 6.7% خودمحور است. در همین سال مدنی لواسانی و وثوقی (الف1393) با روش پدیدارشناختی، موضوع تغییرات استراتژی نگرش به پول و پس‌انداز در میان زنان جامعه را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که باوجود آنکه پول ابزاری اقتصادی است، اما شرایط اجتماعی در نگرش و رفتار با آن تأثیر گذاشته و پس‌انداز را به پدیده‌ای اجتماعی تبدیل کرده است. این محققان در مقالۀ دیگری (ب1393) به موضوع معنای اجتماعی پول در میان زنان جامعه باتوجه‌به نقش جنسیتی پول توجه کردند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که از دیدگاه فردی پول به‌مثابه جریان زندگی است که امیددهنده و آرامش‌بخش است و هرگونه نگرانی را از بین می‌برد و اعتمادبه‌نفس می‌دهد. پول از دیدگاه خانواده یکی از عناصر اصلی زندگی است که ازطریق کار، پس‌انداز، ارث، وام و توانایی زنانه با داشتن عقل معاش تأمین می‌شود. پول از دیدگاه فرهنگ ارگانی است که بیشترین فعالیت‌های مرتبط با چهار حوزۀ عرف، دین، بدن و اخلاق را سامان می‌دهد. پول از دیدگاه حوزۀ عمومی ابزار قدرتمندی است که یا ازسوی دولت به کار گرفته می‌شود یا نقش کلیدی در بازار دارد.

طلایی و کوانتس[24] (2016) نگرش‌های پولی در میان ایرانیان را مبتنی‌بر مدل ساختار عاملی مقیاس یامائوچی و تمپلر (1982) مطالعه کردند. نتایج نشان می‌دهد که برخی عوام  مستخرج مختص به جامعۀ ایرانی و متأثر از اقتصاد ناپایدار و فرهنگ مبتنی‌بر مذهب در ایران است. جعفری و بلالی (1394) با بررسی جامعه‌شناختی مطالعۀ ادراک و برداشت کودکان از پول در بررسی رفتار پس‌انداز و چرایی و چگونگی این رفتار با سه نظریۀ روان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی و اقتصاد و روش کیفی نظریۀ زمینه‌ای را به پایان رساندند. از نتایج پنج مقوله به دست آمد: مقولۀ طبقۀ اجتماعی و رفتارهای اقتصادی کودکان به‌عنوان شرایط زمینه‌ای، مقولۀ سبک زندگی والدین و گرایش به پس‌انداز به‌عنوان شرایط مداخله‌گر، مقولۀ آموزش اقتصادی با دادن پول توجیبی به‌عنوان استراتژی استفاده شد. مقوله‌های تفاوت‌های رفتاری جنسیتی و تفاوت‌های رفتاری سنی به‌عنوان مقوله‌های رفتاری به کار رفت. همچنین انگیزه‌های پس‌انداز به‌عنوان مقولۀ هسته استخراج شد. یافته‌های مدیری (1396) نشان داد که حدود نیمی از زنان و مردان متأهل شهر تهران از شیوۀ هزینه‌کرد پول در خانوادۀ خود رضایت ندارند و بخش درخور توجهی نیز، از میزان درآمد و هزینه‌کرد همسر خود اطلاع دقیقی ندارند. الگوی مدیریت مالی اشتراکی با 8/30%، جداگانه مرد با 1/28% و تخصیص مرد به زن با 26% بیشترین فراوانی را دارد. میان مدیریت و شیوۀ هزینه‌کرد پول با نشاط زناشویی رابطۀ معناداری وجود دارد و این ارتباط در زنان قوی‌تر از مردان است. همچنین نتایج نشان داده است که الگوهای هزینه‌کرد پول غالباً با درآمد و تحصیلات زوج و اینکه خانواده تک‌درآمد یا هر دو درآمد باشد، رابطۀ معنادار دارد و این یافته‌ها نظریۀ منابع قدرت را تأیید می‌کنند. صادقی آرانی و همکاران (1398) نگرش‌ها و باورهای پولی زنان را در کاشان بررسی کردند. نتایج بررسی حاکی از آن است که زنان بیشتر به پول به‌عنوان منبع یا ابزار تأمین امنیت (و نه ابزار تأمین قدرت) نگاه می‌کنند و میزان پول به‌دست‌آمده را بازتاب تلاش و کوشش خود برای دستیابی به آن می‌دانند. همچنین زنان شاغل بیش از زنان غیرشاغل قائل به نگهداری و حفظ پول و ناکافی‌بودن آن هستند. علاوه‌برآن زنان چهل‌ساله و بالاتر از زنان سایر گروه‌ها تمایل بیشتری به حفظ و نگهداری از پول دارند. همچنین گروه درآمدی بالاتر به‌طور درخور توجهی درآمد و پول خود را حاصل تلاش و کوشش خود می‌دانند. نتایج حاصل از بررسی همبستگی ابعاد شخصیتی و نگرش پولی زنان نیز حاکی‌از وجود رابطه‌ای معنادار ولی ضعیف بوده است. زارعی و همکاران (1399) نگرش دو گروه میان‌سالان و جوانان شاغل شهر تهران را به پول با روش کمّی-کیفی کیو بررسی و تحلیل کردند. اینکه معنای اجتماعی پول چیست و نوع رفتار پولی آنها چگونه است. نتایج حاصل از چهار بُعد ارتباطی، جنسیتی فرهنگی-اجتماعی و روان‌شناختی، چهار نوع ذهنیت از جوانان و سه ذهنیت از میان‌سالان را نشان می‌دهد که در بُعد جنسیتی میان دو گروه تفاوت معنادار وجود دارد. زارعی و همکاران (1400) در ادامۀ پژوهش پیشین در تحلیل جامعه‌شناختی نگرش پولی جوانان شاغل به این نتیجه دست یافتند که نقشۀ ذهنی جوانان از پول با مفاهیم، امنیت، اخلاق، قدرت، احترام، برابری جنسیتی و ارتباطات تعریف می‌شود.

درمجموع، تحقیقات ایرانی غالباً خانواده و زن را کانون توجه خود دانسته‌اند، به رفتار پولی بیشتر از نگرش و تفکر پولی توجه دارند و پس‌انداز موضوع اصلی آنها است. این مقاله جامعه‌شناختی نگرش پولی را در جامعه بررسی می‌کند که تاکنون موضوع، مقیاس و رویکردهای آن در جامعه پژوهش شده است؛ زیرا انگیزه‌های نهفته در نگرش‌های پولی و تلاش برای کسب جایگاه، قدرت و ارتقای خود باعث تغییر فردی و اجتماعی می‌شود؛ پس ما می‌توانیم نگرش به پول را به‌عنوان ادراک و فهم فرد از پول تصور کنیم که رفتار پولی جامعه را شکل می‌دهد و این نکته حائز اهمیت است که این نگرش‌ چندگانه است و در بافتار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جوامع و فرهنگ‌ها از هم متمایز می‌شود.

پیشینۀ نظری

در کنار مطالعات ویژۀ نگرش‌های پولی، نظریه‌پردازان کلاسیک جامعه‌شناسی مانند وبر، زیمل و مارکس با مشاهدۀ انقلاب صنعتی و توسعۀ بازارهای مالی به کلیۀ روابط اجتماعی، جذب موضوع پول به‌عنوان یکی از عوامل تغییر اجتماعی شدند. وبر بر کنترل و قدرت در عمل اقتصادی تأکید دارد (Weber, 1978: 108). مارکس پول را یک موضوع حاشیه‌ای، فراتر از نشانۀ اقتصاد واقعی و تسهیل‌گر فرایند توزیع به‌مثابه «یک نشانه و علامت از بیان مسائلی که ریشه در سطح زیرین دارد» (Beilbarz, 1996: 24). می‌دانست و به نظر او اعتبار بانکی می‌توانست فراتر از حد معقول گسترش یابد و به قوی‌ترین وسیله برای تولید سرمایه‌داری و به یکی از مؤثرترین ابزارهای بحران و کلاهبرداری تبدیل شود (Marx, 1981)؛ اما در مقابل زیمل آن را به‌عنوان «تجسم و ناب‌ترین بیان مفهوم ارزش اقتصادی» مرکز توجه قرار داد (Simmel, 2004: 101). تا اواسط دهۀ نود میلادی اقتصاددانی مانند مارکس، نپ[25] و کینز[26] و علمای اجتماعی مانند مارسل موس[27] و کارل پولانی[28] تلاش‌هایی برای شکل‌دادن به جامعه‌شناسی پول داشتند؛ اما باوجود نیاز انکارناپذیر به گنجاندن مفهوم پول در جامعه‌شناسی، نظریه‌پردازی دربارۀ آن آن‌چنان که باید قوی نیست، به‌جز وبر و زیمل تاکنون جامعه‌شناسان سهم کمی در مطالعۀ پول داشته‌اند (Ingham, 1996: 509).

تحقیقات دربارۀ پول نه به‌عنوان یک ابزار اقتصادی که به‌مثابه امر اجتماعی از کتاب «فلسفۀ پول» زیمل آغاز شد؛ اما توجه به مقالات زیمل در حوزۀ جامعه‌شناسی صوری باعث شد که این کتاب مغفول بماند و درسال 1978 به انگلیسی برگردانده و تنها توسط تعدادی از محققان^[29] بررسی شد (ریتزر، 1389: 40). زیمل پول را مانند «پدیدۀ اجتماعى تام» بررسى کرد که کل جامعه و نهادهایش را در برمى‌گیرد. ویژگی رابطه‌‌گرایی تام را در ارتباط پیوستۀ بین پول، فرد و جامعۀ مدرن در کلیت آن مطرح کرد و این ویژگی جامعه‌شناسی زیمل است که پول با سایر پدیده‌های اجتماعی رابطه دارد و از اینجا است که می‌گوید: «هیچ‌چیز پیش‌پاافتاده نیست؛ زیرا همه‌چیز به هم مرتبط است» (Turner, 1986: 95). کشمن در مقاله‌ای توضیح می‌دهد که چگونه صد سال بعد از کتاب زیمل که تقریباً همه‌چیز تبدیل به پول شده، نقش پول در ارتباط میان‌فردی و فعالیت‌های مبادلاتی انکارناپذیر است. به باور هابرماس پول در این زمینه شکلی ضمنی و تکرارپذیر را از جامعه‌پذیری انباشته‌شده ارائه می‌کند؛ پس باید در زمان بحران‌های محلی و جهانی جوهرۀ نهادینه‌شدۀ پول و تأثیرات اقتصادی و اجتماعی آن بررسی شود؛ ضمن آنکه تأثیر جامعه‌شناختی پول نه‌تنها به‌عنوان واسطۀ کمّی و خنثی بلکه به‌مثابه واسطۀ ضمنی که به ارزش‌های کیفی و اجتماعی گسترده‌تری مرتبط است، حائز اهمیت باشد. زیمل کسی بود که به نقش پول در چگونگی کنارآمدن مردم با زندگی در جامعۀ مدرن توجه کرد؛ بنابراین، در حال حاضر نیاز است تا با یک بازبینی مجدد در این جوهرۀ اجتماعی و پشتیبانی به پول به‌عنوان واسطۀ نهادینه‌شده تأکید شود (Cashman, 2020). و در حال حاضر اهمیت مطالعۀ جامعه‌شناسی پول و نقش پول در جامعۀ مدرن در ارتباط با فردگرایی و نوسازی اجتماعی اهمیت پیدا کرده است.[30] دفلم معتقد است که تفسیرهای پست مدرن از مفهوم پول را باید در ارتباط با تفسیرهای مدرنیتۀ زیمل قرار داد تا به یک نظریۀ اجتماعی فراگیر رسید که به موجب آن حقایق تجربی زندگی اجتماعی را تبیین و درکی جامعه‌شناختی را از موضوع پول ممکن کند (Deflem, 2003: 90).

 با رشد تفکر کارکردگرایی پارسونز و طرفدارانش در نیمۀ دوم قرن بیستم، تحلیل‌های زیملی به حاشیه رفتند(Alexander, 1987: 35). برای پارسونز (1950) پول به‌عنوان نمادی تعمیم‌یافته و وسیلۀ ارتباطی و تعامل اجتماعی است که به‌خودی‌خود ارزشی ندارد، بلکه ارزش کالاهایی را مشخص می‌سازد که به آن اشاره دارد(Bazzani, 2020: 11) . همین‌طور پارسونز و اسملسر از پول به‌عنوان واسطۀ عمومی ‌در تعامل نام می‌برند، کاربرد پول به‌مثابه قدرت را مهم می‌دانند و بر این باور هستند که «پول نمایانگر تعمیم قدرت خرید به کنترل تصمیم به مبادلۀ کالاست... و ایستارها را نمادین می‌سازد» (Parsons & Smelser, 1956: 71) رویکرد پارسونز بر ایدۀ تجمع پولی در زیست جهان هابرماس[31] (1985) مفهوم بازآفرینی لومان[32] (1989) از پول و بحث‌های گیدنز[33] (1990و 1392) از پول و اعتماد در نظریۀ مدرنیته  اثر گذاشت Dodd, 1994)) که بنیان نظریاتشان را بر نظریۀ زیمل قرار نداده‌اند. آنها پول را به دلیل نقش میانجی‌اش وسیله‌ای برای ترویج تمایز اجتماعی می‌دانستند. در مقابل، رویکرد زیمل توجه بیکر[34] (1992, 1987)، کلمن[35] (1390) و زلیزر (1989)(پوررنگ، 1385) هارت[36] (1986)، بلک و والندورف[37] (1990) و داد (1994) را به خود جلب کرد که به دنبال جامعه‌شناسی منسجم و سیستماتیک دربارۀ پول بودند (Zelizer, 1991:1304). کلمن منزلت اجتماعی را به‌مثابه جانشین کارکردی پول در نظر گرفت (کلمن، 1390: 201). فریزبی و دیگران[38] به بُعد نمادین اشکال تعامل اجتماعی و تحولات جدید در ارتباط با پول و قدرت‌های مردم اندیشیدند و داچمن[39] (2001) نوع دیگری از جامعه‌شناسی کارکردی پول را بسط داد که در آن مفهوم‌پردازی زیمل از پول به‌عنوان معنای مطلق و رویکردی مفید از نقش پول در دنیای مدرن در روابط جاری فردگرایی و مدرن‌شدن را ارائه می‌کرد. به‌طورکلی پول مدرن دادوستد را غیرشخصی می‌کند، روابط را از چارچوب سنتی خارج می‌سازد و روابط شخصی را مبادله‌پذیر می‌کند.

مردم‌شناسان پول را به‌صورت اولیه و مبادلۀ پایاپای مطالعه کردند (Dolton, 1967; Hogendorn & Jonson; 1986)؛ اما پول مدرن با رویکرد زیملی همگی سازمان اقتصادی جامعه را مشخص می‌ساخت (دیلینی، 1394: 188). اقتصاددانان و تعدادی از جامعه‌شناسان معتقد بودند که اقتصاد به‌طور مستقل و جدای از جامعه عمل می‌کند. مردم‌شناسان این دو را تمییزپذیر نمی‌دانستند؛ اما جامعه‌شناسان، پول را به‌عنوان متغیر مستقل که عاملی برای تغییر اجتماعی است یا به‌مثابه متغیر وابسته، مانند پیامدهای ارتباطات اجتماعی با معانی فرهنگی پذیرفتند. مطالعات پسازیملی را می‌توان در گروه دیدگاه‌های ساختاری و فرهنگی با دو سطح خرد و کلان در نظر گرفت. الگوی نقشه‌ها و روابط، موضوع عمدۀ دیدگاه ساختاری است که در سطح خرد پول را به‌عنوان شیء در روابط میان‌شخصی می‌بیند و در سطح کلان زمینه‌های مقررشدۀ مبادله را مانند مکانیسم‌های قانونی و سیاسی حاکم بر تجارت و بازار در بر می‌گیرد. دیدگاه فرهنگی بر طبقه‌بندی‌های شناختی و معانی تداعی‌شوندۀ مرتبط با پول تأکید دارد که در سطح خرد، ارزش‌ها و باورهای افراد را شامل می‌شود که بر رفتارشان در ارتباط با پول تأثیر می‌نهد و در سطح کلان دستگاه‌های معانی و اعتقادی وسیع‌تری همچون مذهب و ارزش‌های مدنی جامعه را معین می‌سازد (Baker & Jimerson, 1992: 679-680)؛ این امر به پول به‌مانند علت یا تسهیل‌کننده (متغیر مستقل) اشاره دارد و از طرف دیگر به‌مثابه اثر، پیامد یا نتیجه می‌نگرد. اقتصاددانان معمولاً به پول به‌عنوان متغیر مستقل توجه می‌کنند. جامعه‌شناسان کلاسیک به‌ جز زیمل وارد موضوع مکانیسم‌های پول در سطح خرد نشدند، بلکه پول را در سطح کلان اجتماعی بررسی کردند؛ مانند مطالعاتی که جامعۀ اتوپیایی متأثر از پول را (Dodd, 1994, 2005, 2015, 2014) به‌عنوان الگویی از روابط اجتماعی و اقتصادی می‌شناسند (Dodd, 2014: 93) و مدل‌های تجارت با دارایی‌های مالی را توزیع مکنون و ناپیدای روابط قدرت در بین افراد حقیقی و حقوقی می‌پندارند (Baker, 1987). در مقابل جامعه‌شناسان معاصر این معادله را معکوس ساختند و در سطح خرد از تأثیراتی صحبت کردند که نقش‌های جنسی غالب و ساختار قدرت در خانواده بر چگونگی استفاده از پول می‌گذارد (Zelizer, 1989) مانند نظریۀ پویایی سرمایه‌داری که بر چهار عنصر اساسی پول و اعتبار، سرمایه‌گذاری، نوآوری و مصرف باتوجه‌به نقش انتظارات تأکید دارد (Beckert, 2015: 75).

به باور محققان همچنان چارچوب نظری کامل و جامعی دربارۀ پول وجود ندارد (Baker & Jimerson, 1992; Deflem, 2003; Ingham, 2006)،. مطالعات وسیعی در اواخر دهۀ هشتاد و دهۀ نود با موضوع پول انجام گرفت. در این دهه داد (1994) و زلیزر (1994) بررسی روابط پولی را برای کسب استقلال بیشتر در تحقیقات و علیه سلطۀ اقتصاد در حوزۀ پولی شروع کردند و زلیزر به‌طور واضح گفت بدون بررسی جامعه‌شناسانه، مقولۀ پول بدون تحلیل باقی می‌ماند (Zelizer, 1994: 4). نکتۀ حائز اهمیت آن بود که اقتصاددانان تلاش می‌کردند تا مفهومی کلی از پول به‌عنوان سنگ بنای بررسی فرایندها و نهادهای پولی به‌عنوان سوژه‌ای مطلق، مبادله‌پذیر، کیفی، خنثی و تقسیم‌پذیر با ماهیت عقلانی داشته باشند؛ اما این زلیزر بود که مفهوم چندگانگی را بیان کرد تا بنیان قدرتمند و ایدئولوزیک پول را در تمدن مدرن نقد کند. فریدمن معتقد است تلاش او ضد کارکردگرا و انتزاعی بود که نقد شد (Friedman, 1995: 518). از همان ابتدا زلیزر به دلایلی اعلام کرد که جامعه‌شناسان از این جهت که نمی‌توانند راهی برای مطالعات اقتصادی بیابند، مطالعات پولی تا حد زیادی بر نظریات اقتصادی بنا شده است؛ علاوه‌برآن، موقعیت جامعه‌شناسی در میان نظریه‌های پولی مشخص نیست و حتی کتاب زیمل بعد از 80 سال به انگلیسی ترجمه شد و صرف نظر از اینکه آیا می‌توان آن را به‌عنوان یک نظریۀ پولی و موضوع مناسبی برای تحقیقات اجتماعی و محدودیت‌های پذیرش مطالعات در این زمینه شناخت یا نه، نشان می‌دهد که «هیچ مطالعۀ جامعه‌شناسی پول نظام‌مندی وجود ندارد» (Zelizer, 1991: 1304).

مبانی نظری پژوهش

تاکنون مطالعات بسیاری با موضوع پول در سطوح کلان، میانه و خرد در میان اشخاص حقیقی، شرکت‌های خصوصی و چندملیتی با تحول در بسیاری از حوزه‌های مرتبط با تجارت و بازار انجام شده است که ایده‌های زیمل دربارۀ اقتصاد پولی بستری برای ارزیابی مجدد رابطۀ پول و جامعه و ارتباط آن با تزلزل فرد در عصر پرتلاطم و بحرانی اقتصاد جهانی بوده است. از منظر زیمل موضوع گردش پول و نظام‌های مشترک معنایی مرتبط با آن، جنبه‌های متنوع اجتماعی و فرهنگی بسیاری مانند زمان، فضا، فاصله، حرکت، سرعت و... را پیش روی محققان قرار می‌دهد؛ زیرا چگونگی تحرک و حرکت فرهنگ با تغییر پول معنا پیدا می‌کند. این برداشت از زیمل وجود دارد که به‌واسطۀ توسعۀ اقتصادی، پول به‌عنوان نشانه و نمادی از فرهنگ مدرن در هر مبادله، معامله و رابطۀ پولی بیانگر فرهنگ پول مدرن است، تاآنجاکه آلن و پریکی با دریافتی تازه معتقدند که به‌جای فرهنگ پول می‌توان از «فرهنگ‌های پول» صحبت کرد(Allen & Pryke, 1999: 52) . پول برای زیمل هدف مطلق، ارزش مطلق، وسیلۀ مطلق و نشانه‌ای تمام است؛ بنابراین، زیمل نه‌تنها تحلیلی جامعه‌شناختی ارائه می‌دهد، بلکه از عملکرد و تأثیرات پول در جامعۀ مدرن و درهم‌تنیدگی روابط اجتماعی و ارزیابی ما در ارتباط با پول سخن می‌گوید.

امروزه این دیدگاه زیمل که پول پدیده‌ای جامعه‌شناختی و جهان‌شمول است و باعث می‌شود همه‌چیز قابل تجارت شود، امری پذیرفته شده است. زیمل فرهنگ اشیا را به‌صورت فرهنگی انسانی مطرح می‌سازد که این فرهنگ ابژه‌محور نه داخل در مفاهیم کلی، بلکه در اشیای روزمره معنا می‌یابد؛ ازاین‌رو نظریۀ جامعه‌شناسی پول می‌کوشد تا تفاوت‌هایی را مشخص سازد که در آن افراد با استفاده از پول، آن را تفسیر، طبقه‌بندی و سازمان‌دهی می‌کنند (Zelizer, 2000: 1980)؛ براین‌اساس فرهنگ معین می‌کند که پول چیست و به چه معناست. زلیزر در کتاب «معنای اجتماعی پول» معتقد است که معنای اجتماعی پول در حال تغییر است، زندگی اجتماعی پول را تغییر می‌دهد و پول موجودیت همگن نیست (Zelizer, 1994: 21) و تابه‌حال، اشیای بسیاری مانند هدیه، تمبر، کوپن و غیره در ردۀ پول قرار گرفته و جایگزین پول شده‌اند. زلیزر با پذیرش کارکردهای اقتصادی پول معتقد است که پول بسیار متأثر از ساختارهای اجتماعی و فرهنگی است و نتیجه می‌گیرد که تاکنون رویکرد فایده‌گرایانۀ[40] کلاسیک، تقلیل‌گرانه بوده است؛ زیرا برخلاف رویکرد کلاسیک فقط پول نیست که به ساختارها و رفتارهای اجتماعی شکل می‌دهد، بلکه خود پول نیز در تعامل با ساختارها دچار دگرگونی می‌شود (Zelizer, 1989). وبر و زیمل بین پول مدرن و ارزش‌های انسانی تضاد می‌بینند؛ چون پول پیوندهای انسانی را به روابط صرفاً پولی تبدیل می‌کند؛ اما زلیزر برخلاف این دو معتقد است که با پول می‌توان روابط صمیمانه را کسب کرد و باوجود آنکه پولی‌شدن چالش‌های اساسی را به وجود آورده است، اما افراد پول را در پیوندهای اجتماعی متقابل خود پذیرفته‌اند. از طرف دیگر، پول پرسش‌های اخلاقی بسیاری به وجود می‌آورد (Zelizer, 2005: 2 ;35) که می‌توان آن را به طیف وسیعی از معانی اجتماعی نسبت داد که باتوجه‌به زمینه‌های اجتماعی و شیوه‌های فرهنگی با پول تعریف می‌شوند. زلیزر در پژوهشی نشان می‌دهد که چگونه معنی پول با تغییر موقعیت اجتماعی افراد به معنایی دیگر مانند ایجاد تمایز با شخصی‌سازی پول تبدیل می‌شود (Zelizer, 1994: 203)؛ بنابراین، پول وسیله‌ای است تا به‌واسطۀ آن روابط اجتماعی تجربه شود (Zelizer, 1994: 403).

درک ویژگی تاریخی-اجتماعی پول به‌عنوان نهادی اجتماعی و شیوه‌های کاربردی آن جریانی کارکردگرایانه را از پول شکل داده است (Ingham, 2001). از این بابت، پول انتزاعی‌ترین کالا برای مطالبات و کسب اعتیار محسوب می‌شود (Ingham, 2004a: 6)؛ بنابراین، پول همان کاری است که انجام می‌شود و اینکه چه کاری است، واقعاً مهم نیست. اینگهام در کتاب «ماهیت پول» این نظر را رد می‌کند که پول در جامعه تسهیل‌کنندۀ صرف است و مبانی نظری او بر چند اصل استوار است: اول آنکه پول تنها وسیلۀ مبادله نیست، بلکه معیاری انتزاعی برای ارزش و واحد شمارش یا توانایی انباشت و انتقال است؛ بنابراین، او حساب و شمارش برای ارزش را مقدم بر مبادلۀ بازار می‌داند؛ دوم آنکه پول اساساً از کالا تشکیل نمی‌شود، بلکه مطالبۀ انتزاعی (اعتبار، تعهد، قدرت نهادی) است؛ زیرا ظرفیت تبدیل‌شدن به اعتبار را دارد. روش‌های مختلف تولید پول از گذشته از الواح گلی، سکه، کاغذ و دیجیتالی، ماهیت رابطه‌ای‌بودن آن را برجسته می‌سازد و سوم اینکه پول به سبب مرجع تضمین‌کنندۀ آن، ثبات ارزش می‌یابد؛ پس به‌عنوان قدرتی اقتصادی، مستقل است و دولت آن را پشتیبانی می‌کند (Ingham, 2004a: 69-85). بنا بر تعریف اینگهام درواقع پول به‌عنوان موجودیتی دوگانه مفهوم‌پردازی شده است. قدرتی زیرساختی است که مبنای عقلانی‌سازی زندگی اجتماعی ترقی‌خواه و گسترش توانایی جامعۀ بشری را برای انجام کارها فراهم می‌کند و نیز قدرت مستبدی است که می‌تواند توسط علایق خاص مختص شود (Ingham, 2004a: 4). محققان معاصر غالباً پول را به‌عنوان پدیده‌ای فریبنده در نظر می‌گیرند که تضادها را بیان می‌کند. پول دو کیفیت بنیادین را نهان می‌کند؛ در زمان واحد، حسابداری انتزاعی و کلی دارد و نیز دارای ارزش‌های پولی خاص و مشخص است (Hodgson, 2001: 296; Dodd, 2005: 563). زلیزر نیز تأکید می‌کند که پس از ارسطو محققان موافق هستند که پول پارادوکس واقعی یا بی‌معنی‌بودن عجیب دارد؛ زیرا پدیده‌ای جهانی/محلی و نیز یکنواخت/متنوع است (Zelizer, 2000).

اینگهام که به‌مانند زیمل خود را رابطه‌گرایی روش‌شناختی می‌داند، می‌گوید که مطالعۀ پول در علوم اجتماعی، پس از اختلاف روشی[41] دربارۀ اعتبار روش‌شناختی باعث تقسیم کار فکری و تشکیل مکتب اقتصاددانان اتریشی شد و جامعه‌شناسی و اقتصاد هرکدام با علایق و روش‌های مختص به خود به این موضوع پرداختند؛ توجه به ماهیت پول را رها کردند و بر شرایط فرهنگی و اجتماعی متمرکز شدند که اجازۀ گردش پول را می‌داد (Ingham, 2004a: 59). اقتصاددانان از نگاه هستی‌شناختی، ماهیت و چیستی پول را با دو رویکرد کالایی و اعتباری متمایز می‌کنند. تبیین کالایی از پول با ‌عنوان فلزگرایی[42] پول را به‌مانند سایر کالاها یک واقعیت اقتصادی می‌داند و تاکنون توجه لیبرال‌های اقتصادی را به خود جل کرده است و ازآنجایی‌که به مرور زمان تبدیل به واسطۀ مبادله شده است، کالایی مبادله‌پذیر است؛ بنابراین دارای ارزش ذاتی و سه کارکرد واسطۀ مبادله،[43] واحد محاسبه[44] و ذخیرۀ ارزش[45] است (Hülsmann, 2008). در مقابل این رویکرد نظریۀ اعتباری در قرن بیستم شکل گرفت که به تفکیک بین پول و عینیت و کارکرد پول و به تعبیر زیمل مادۀ پولی می‌پردازد. زیمل پیش‌بینی می‌کند که روزی پیشرفت فناوری، پول را از شکل فیزیکی آن آزاد می‌کند و حقیقت پول به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی‌آشکار خواهد شد (Simmel, 2004: 165)؛ به همین سبب برای زیمل پول نمایانگر ارزش انتزاعی، یعنی ارزش اشیا به دور از خود آنها بوده است (Simmel, 2004: 120)؛ اما اینگهام نیز معتقد است که «پول یک رابطۀ اجتماعی و قدرت خرید انتزاعی است»؛ بر این مبنا باید به‌عنوان یک مطالبه یا اعتبار فهمیده شود که مستقل از تولید کالا و خدمات است و به‌وسیلۀ روابط اجتماعی خاصی به وجود می‌آید (Ingham, 2004a: 57). در این رویکرد ارزش پول به پذیرفتگی آن تأکید دارد. همان‌طور که در تحولات پولی جدید، پول بدون پشتوانۀ فلزی و دیجیتالی پذیرفته می‌شود. پس پول با ارزش اعتباری پدیده‌ای اجتماعی است. اعتبار آن در پذیرش دربافت‌کننده‌ای است که مطمئن است می‌تواند ازطریق آن کالا و خدمات دریافت کند(Lau & Smithin, 2002: 13). با این حساب کارکرد محاسبۀ ارزش، نقش اصلی پول است و از بین رفتن شکل مادی پول در مبادله‌های امروزی، ماهیت پول را به‌عنوان بیان انتزاعی ارزش‌ها آشکار می‌سازد (Ingham, 2004a: 70). اینگهام استدلال می‌کند که جامعه‌شناسی و اقتصاد مدرن نکته‌ای کلیدی از این رویکرد را درک نکرده‌اند که پول تنها یک نشانۀ نمادین نیست که «سیستم‌های اجتماعی ازهم‌گسیخته» را ادغام می‌کند، بلکه به‌خودی‌خود، ارزش و کنترل تولید پول یک نهاد اجتماعی محوری است (Ingham, 2004a: 61). عرف اجتماعی نیز پول را دارای ارزش محاسباتی و مبادله‌ای می‌داند که دارای مؤلفۀ عینی است و به شکل فلز، کاغذ، عدد دیده می‌شود. با این تفاوت که زیمل پول را طلبی از جامعه می‌داند و اینگهام به‌مثابه یک تعهد به پرداخت می‌پندارد؛ اما هر دو به لحاظ هستی‌شناختی پول را یک وجود ذهنی می‌دانند.

به‌طورکلی از منظر اینگهام و زلیزر جامعه در اثر شرایط خاص اجتماعی-تاریخی پول را تغییر می‌دهد و به باور زیمل پول موجب تغییر جامعه می‌شود و قادر به ایجاد اثرات اقتصادی و اجتماعی مرتبط است. توجه به هر دو سویه برای درک چگونگی کارکرد پول در جامعه مهم است (Evans, 2009). استعاره‌ای که نشان‌دهندۀ تعامل پول و جامعه با حرکت دوسویۀ پول_تغییر_ارزش و ارزش-تغییر-پول تعبیر می‌شود (Sartori, 2016: 285). جامعه‌شناسی پول نظام‌مند و سیستماتیک باید دیدگاه‌های ساختاری و فرهنگی را در هر دو سطح خرد و کلان در خود جای دهد و بتواند به پول به‌مثابه علت و نیز به‌مثابه معلول بنگرد. رویکردی که باتوجه‌به نظریه‌های زیمل، اینگهام و زلیزر چارچوب نظری مقاله را می‌سازند.

نمودار1- چارچوب نظری پژوهش با رویکرد زیمل، زلیزر و اینگهام و مقیاس نگرش‌های پولی لی و فورنهایم (2018)

Chart 1- Theoretical framework of the research with the approach of simmel, zelizer, and ingham and the monetary attitudes scale of Lay and Farnham (2018)

باتوجه‌به تعداد عوامل و متغیرهای مندرج در مقیاس نگرش‌های پولی، فرضیه‌های پژوهش موارد ذیل هستند:

فرضیۀ اول: آینده‌نگری پولی یکی از عوامل اکتشافی نگرش‌های پولی در جامعۀ مطالعه‌شده است.

فرضیۀ دوم: زنان بیش از مردان از میزان پس‌انداز خود نگران و مضطرب هستند.

فرضیۀ سوم: افراد با تحصیلات بالا بیش از دیگران برنامه‌ریزی مالی دارند.

فرضۀ چهارم: افراد با تحصیلات پایین بیش از دیگران پول را نشانۀ موفقیت می‌دانند.

فرضیۀ پنجم: مردان بیش از زنان پول را ابزاری برای اعمال قدرت و منزلت اجتماعی می‌دانند.

فرضیۀ ششم: افراد با تحصیلات پایین بیش از دیگران از نداشتن سواد مالی نگران هستند.

فرضیۀ هفتم: افراد متأهل بیش از مجردان سرمایه‌گذاری می‌کنند و آینده‌نگری پولی دارند.

روش پژوهش

روش پژوهش کمّی با تکنیک پیمایش است. شیوۀ تحلیل داده مبتنی‌بر رهیافت دیالکتیکی پیوسته یا دوگانه‌گرایی[46] زیمل است که به‌لحاظ روش‌شناسی برای فهم پدیدۀ اجتماعی پول به کار می‌رود؛ ازاین‌رو رفت‌و‌آمد میان استقرا و قیاس در فرایند تحقیق از گویه‌سازی تا تحلیل وجود دارد. پس از بررسی تکنینک‌ها، ابزارها و مقیاس‌های مطالعات پول، تکنیک پیمایش با پرسش‌نامۀ نیمه‌ساختار‌یافته و مقیاس‌های استاندارد نگرش و باورهای پولی (Furnham & Grover, 2019; Lay & Furnham, 2018) به‌صورت آنلاین و حضوری آزمون شد. مقیاس جدید لی و فورنهام از تحلیل عامل اکتشافی و تأییدی استفاده می‌کند و با افزودن معیار سواد مالی به مقیاس‌های پیشین به مدلی پنج‌عاملی دست می‌یابد که شامل دستاورد و موفقیت، قدرت و موقعیت، متفکر و مسئولیت‌پذیر، اضطراب پس‌انداز، نگرانی از سواد مالی است. همچنین گویه‌ها در ارتباط با متغیرهای جنس، سن، تحصیلات، ایدئولوژی سیاسی و مذهبی، شادی و موفقیت تجزیه‌و‌تحلیل می‌شوند. پرسش‌نامه اولیۀ پس از دو آزمون توسط شماری از محققان و جمعیت نمونه، مصاحبه با متخصصان دربارۀ عادات و باورهای پولی و تحقیقات تجربی با تغییرات در تعدادی از گویه‌ها همراه شد. یکی از موارد اضافه‌نمودن گویه‌های به‌دست‌آمده از مطالعۀ کیفی و اکتشافی است که به عامل آینده‌نگری پولی اشاره دارد. بر این مبنا پرسش‌نامه در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول شامل متغیرهای زمینه‌ای جنس، سن، تحصیلات، تأهل و متغیرهای سطح رفاه، میزان موفقیت، نگرش و تفکر سیاسی، میزان رضایت از زندگی، دوران کودکی، رفتار پولی با استفاده از مقیاس 10درجه‌ای لیکرت از 1 (به‌هیچ‌وجه) تا 10 (خیلی) و بخش دوم، از پرسش‌نامه با 34 گویه در مقیاس لیکرت 7درجه‌ای از کاملاً مخالف تا کاملاً موافق است.

جامعۀ آماری، شهروندان مناطق 22گانۀ شهر تهران با جمعیت حدود 10میلیون نفر است که با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای مرحله‌ای براساس جمعیت در هر منطقه 390 نمونه انتخاب شد. ازآنجایی‌که تحلیل عاملی از اندازه‌گیری و خطای نمونه‌گیری متأثر است و شناسایی معتبر عامل‌ها و وزن‌های عاملی به نمونه‌های بزرگ نیاز دارند تا عامل‌پذیری بهتری انجام شود و خطای واریانس را از بین ببرند، پس مطلوب و ضروی بود که از نمونه‌های بزرگ و اجرای مجدد آزمون استفاده شود تا حقیقت عامل‌ها قابل اعتماد باشد؛ بنابراین، جمعیت نمونه باتوجه‌به حداقل 10 نمونه برای هر معرف در تحلیل عاملی و برای سطح اطمینان 95%  (p.value<0.05) و توان 80% با استفاده از نرم‌افزار سمپل پاور[47] به دست آمد.

هدف از کاربرد تحلیل عامل این است که عامل‌پذیربودن معرف‌ها در ارتباط جامعه و پول در ایران سنجش شود تا درک کنیم که معنای اجتماعی پول برای مردم چیست. بر این پایه بررسی می‌کنیم که آیا گویه‌های مقیاس نگرش و باورهای پولی در ایران عامل‌پذیر هستند، در این تحلیل چند عامل به دست خواهد آمد و این عوامل چه یافته‌های تازه‌ای در مقایسه با تحقیقات پیشین دارند. سپس با بررسی همبستگی عامل‌ها و متغیرها با ضریب پیرسون، میزان همبستگی سنجش شود. تحزیه‌وتحلیل واریانس یک‌طرفه ارتباط میان متغیرهای هر عامل با متغیرهای زمینه‌ای تبیین می‌شود؛ درنهایت رگرسیون چندگانه برای پیش‌بینی نگرش‌های پولی به کار می‌رود.

یافته‌های پژوهش

ویژگی‌های جمعیت نمونه

جدول درصد فراوانی نشان می‌دهد که توزیع نرمال در دو متغیر جنس و وضعیت تأهل وجود دارد و پراکندگی اندک است. میانگین سن پاسخ‌گویان 36 سال و بیشترین تعداد 40ساله هستند. افراد لیسانس با 33.1% بیشترین فراوانی را در زمینۀ تحصیلات دارند.

در رابطه با متغیرهای سنجیده‌شده حدود 96% پاسخ‌گویان کیفیت رفاهی خود را در حد ضعیف و متوسط ارزیابی می‌کنند. 36.8% جایگاه دینداری خود را در دامنۀ پایین قرار دادند و حتی 6.8% خود را کاملاً بی‌اعتقاد می‌پندارند. کمی بیش از 33% افراد از میزان موفقیت در زندگی اجتماعی و اقتصادی خود راضی نیستند و خود را شکست‌خورده می‌دانند. و 9.8% پاسخ‌گویان خود را موفق می‌دانند. در رابطه با دوران کودکی، 24.8% کودکی غم‌باری را گذرانده‌اند و 35.3% نیز دوران شادی داشتند. ازنظر جهت‌گیری فکری و سیاسی به وقایع روز، 27.1% خود را محافظه‌کار می‌دانند و 60.9% میانه‌رو هستند. در پاسخ به سؤال میزان رضایت از زندگی، 37.6% بیان داشتند که غمگین و ناراضی هستند و 13.2% از زندگی خود راضی هستند. حدود 92% افراد برای خود هزینه می‌کنند و حدود 82% نیز برای دیگران هم خرج می‌کنند. در این میان 10% پاسخ‌گویان به دیگران خساست به خرج می‌دهند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پاسخ‌گویان عموماً از وضعیت اقتصادی و اجتماعی خود رضایت ندارند و خود را ناموفق می‌دانند.

جدول 1- آمار توصیفی با بررسی توزیع فراوانی، شاخص‌های مرکزی و پراکندگی

Table 1- Descriptive statistics by examining the distribution of frequency, central indicators, and dispersion

تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی

با هدف تحلیل عاملی اکتشافی[48] موقتاً نظریه و نتایج تحقیقات پیشین کنار گذاشته شدند. عامل‌پذیربودن متغیرها با آزمون[49] (KMO) یا اندازۀ کفایت نمونه‌گیری انجام شد و مقدار واریانس درون داده‌ها را با مقدار 0.77 تأکید کرد. نتیجۀ آزمون بارتلت نشان می‌دهد که امکان انجام تحلیل عاملی معنی‌دار بر داده‌ها وجود دارد و نیز در سطح معناداری (001/0>p) از توانایی بارهای عاملی حمایت می‌کند.

جدول 2- نتایج آزمون کفایت نمونه‌گیری، بارتلت و معرف‌های اشتراکی

Table 2 – Results of the sample adequacy test, Bartlett's test, and communalities variances

نتایج جدول اشتراکات[50] نشان می‌دهد که عامل‌های نهایی یا استخراج‌شده عموماً توانسته‌اند میزان واریانس بیشتر از50% را براساس مقدار ویژۀ 1 برای هر متغیر تبیین کنند. در رابطه با میزان واریانس تبیین‌شدۀ متغیرهای کمتر از0.50 با احتیاط رفتار می‌شود و با در نظر گرفتن بار عاملی و اهمیت وجود آن متغیر در پژوهش، اقدام به حذف، اصلاح یا حفظ آن متغیر شد. در جدول واریانس‌های تشریح‌شدۀ کل[51] فهرست ترکیبات تعیین می‌شود که تعداد عامل‌های استخراج‌شده و همچنین درصد واریانس کل را نمایش می‌دهد. با در نظر گرفتن حداقل مقدار ویژۀ یک برای انتخاب عامل‌های نهایی، شش عامل مشخص شد. درصد واریانس نسبت واریانس محاسبه‌شده برای هر ترکیب به مجموع واریانس‌ها نشان می‌دهد که عامل اول تقریباً 20% از واریانس تمامی معرف‌ها را تبیین می‌کند. این مقدار برای عامل دوم %16، عامل سوم 14%، عامل چهارم 12%، عامل پنجم 11 % و عامل ششم 8% است. درمجموع درصد تجمعی معرف‌ها با %81 از واریانس تمامی متغیرهای پژوهش را تبیین می‌کند؛ بنابراین فرضیۀ اول با معرفی آینده‌نگری پولی تأیید می‌شود.

جدول ماتریکس عناصر[52] نشان‌دهندۀ بارهای عاملی متغیرهای پژوهش قبل از چرخش است و ازآنجایی‌که قبل از انجام چرخش، متغیرها در روی عامل‌ها به‌خوبی تفکیک نمی‌شوند، برای تفسیرپذیرکردن عامل‌ها از جدول بارهای عاملی بعد از چرخش واریماکس[53] استفاده می‌شود. بارهای عاملی، همبستگی‌های متغیرها با عامل‌ها است که طبق جدول بدون توجه به علامت مثبت یا منفی غالباً به‌عنوان بارهای عاملی بالا و بیشتر از 0.40 هستند. آزمون‌ نیکویی برازش،[54] استقلال و کاربرد توزیع کای2، نشان می‌دهد که داده‌ها متناسب توزیع شده است. مقادیر بالای 0.95 برای شاخص تناسب مقایسه‌ای (CFI) تناسب بسیار خوبی است و مقادیر RMSEA بهتر است در محدودۀ 0.08 یا 0.07 باشد. همچنین مجذور کای2 با مقدار 794.64 معنی‌دار است.

جدول شمارۀ 3- بارهای عاملی بعد از چرخش واریماکس و نتایج آزمون نیکویی برازش

Table 3- Factor loadings after varimax rotation and goodness-of-fit test results

بررسی همبستگی عامل‌ها و متغیرها با ضریب پیرسون

داده‌ها با آمار توصیفی همبستگی پیرسون با اصلاحات بونفرونی در سطح اطمینان 95 و 99درصد محاسبه شدند. همبستگی‌های معنادار در سطح 99% و 95% (01/0>p)، (05/0>p) عموماً ضعیف و متوسط هستند. عامل دستیابی به موفقیت با سایر عوامل به‌جز سواد مالی همبستگی دارد. همچنین این عامل با متغیر‌های زمینه‌ای سن و تحصیلات همبستگی منفی دارد. افراد جوان با تحصیلات کمتر معتقد هستند که پول نشانۀ موفقیت افراد در زندگی است. پاسخ‌گویانی که رضایت از زندگی کمتر دارند و خود را شکست‌خورده می‌دانند، پول را برای موفقیت بااهمیت‌تر می‌دانند. همبستگی عامل نمایش قدرت و منزلت با سایر عوامل نشان می‌دهد که سواد مالی کم و آینده‌نگران سرمایه‌گذار، پول را ابزاری برای ابراز هویت‌ اجتماعی می‌دانند، ضمن آنکه افزایش سطح تحصیلات، تمایل به نمایش قدرت و منزلت را کمتر می‌کند، هرچند که این رابطه بسیار ضعیف است. قابل توجه است که افراد با سطح رفاه بالاتر، رضایتمند و خراج برای دیگران تمایل به نمایش قدرت و منزلت اجتماعی و اقتصادی خود ازطریق پول دارند. عامل نگرانی و بی‌اعتمادی پولی با عامل تفکر و مدیریت مالی همبستگی قوی و مثبت دارد که نشان می‌دهد این افراد بیشتر از دیگران نگران‌ پول هستند و دچار تنش‌های روانی می‌شوند. همین‌طور پاسخ‌گویان با تحصیلات پایین‌تر و رضایت کمتر از زندگی، بیشتر نگران و بی‌اعتماد هستند. عامل بی‌سوادی مالی با عامل آینده‌نگری مرتبط است بدین معنا که کسانی که دانش پولی ندارند، بیشتر از سایرین برای آینده سرمایه‌گذاری می‌کنند. در جدول شمارۀ 3 مشخص است که این افراد به آیندۀ پولی نیز امیدوار نیستند. پاسخ‌گویان با تحصیلات کمتر و دیندارتر، بیشتر از بقیه از دانش مالی خود نگران‌ هستند. عامل تفکر و مدیریت مالی با متغیر تحصیلات، سطح رفاه، رضایت از زندگی و به‌ویژه موفق‌پنداشتن همبستگی منفی دارد. به‌گونه‌ای که افراد با تحصیلات کمتر، شکست‌خورده، فقیر و ناراضی بیشتر از سایرین برای تفکر و مدیریت پولی خود تلاش می‌کنند. عامل آینده‌نگری پولی با متغیر سن همبستگی منفی دارد که نشان می‌دهد افراد جوان تمایل بیشتری برای سرمایه‌‌گذاری برای آینده دارند.

در میان برخی‌ متغیرها نیز همبستگی مشاهده می‌شود. پاسخ‌گویان دیندار و معتقد، موفق‌، با دوران کودکی شاد، راضی از زندگی و خراج برای دیگران در مقایسه با سایرین خود را مرفه‌تر می‌پندارند. افرادی که خود را موفق، محافظه‌کار و رضایتمند از زندگی می‌دانند، عموماً دیندار و معتقد هستند. کسانی که از زندگی خود رضایت دارند و برای خود و دیگران خرج می‌کنند، خود را موفق‌تر از سایرین می‌پندارند. دوران کودکی شاد با رضایت از زندگی و هزینه‌کردن برای خود همبسته است. متغیر مواضع سیاسی و فکری نشان می‌دهد، افراد افراطی کمتر از دیگران به خود و دیگران خساست دارند و محافظه‌کارانه در برابر پول رفتار نمی‌کنند. ضمن آنکه بین میزان رضایت از زندگی و ولخرج‌بودن نیز همبستگی مثبت وجود دارد.

جدول 4- ضریب همبستگی میان عوامل، متغیرهای مستقل و وابسته

Table 4- Correlation coefficient between factors, independent and dependent variables

*p < .05, **p < .0

تجزیه‌وتحلیل واریانس یک‌طرفه

تفاوت‌های گروهی در ارتباط با عوامل اکتشافی با استفاده از تحلیل واریانس یک‌طرفه[55] بررسی شدند (جدول 5). زنان نمرۀ درخور توجه و بالاتری از مردان در تفکر و مدیریت پولی با سطح معناداری p < .01 دارند، اما دربارۀ سایر عوامل بینش و کنش مشابهی دارند (رد فرضیۀ دوم و پنجم). تفاوت میان‌گروهی سواد مشخص کرد که پاسخ‌گویان با تحصیلات پایین‌تر تمایل به نمایش قدرت و منزلت دارند، از وضعیت پولی خود نگران و به آن بی‌اعتماد هستند و بیشتر دارای تفکر و مدیریت پولی هستند (رد فرضیۀ سوم). همچنین در سطح معناداری p <.001، این افراد اذعان دارند که از بی‌سوادی پولی خود نگران هستند (تأیید فرضیۀ ششم)؛ زیرا دستیابی به پول برای آنها، نشانۀ موفقیت است (تأیید فرضیۀ چهارم). عوامل مستخرج در رابطه با وضعیت تأهل، رابطۀ معناداری را نشان نمی‌دهد (رد فرضیۀ هفتم).

جدول 5- میانگین، انحراف معیار و تحلیل واریانس یک‌راهه برای متغیرهای جنسیت، تحصیلات و تأهل

Table 5- Mean, standard deviation, and one-way analysis of variance for the variables of gender, education, and marital status

رگرسیون چندگانه

نتایج رگرسیون چندگانه برای پیش‌بینی نگرش‌های پولی محاسبه شدند. بازنمایی موفقیت با سن رابطۀ منفی دارد و پیش‌بینی‌پذیر است. افراد جوان‌تر، پول بیشتر را نشانه و ابزار رسیدن به موفقیت می‌دانند. این عامل با سطح تحصیلات نیز پیش‌بینی‌پذیر است. عامل نمایش قدرت و منزلت بر نگرش بازنمایی خود در نزد دیگران متمرکز است و پیش‌بینی‌پذیر است که افراد مرفه، موفق و راضی از زندگی، تمایل به نمایش قدرت و منزلت خود دارند. در معنای کلی و عمومی، مردم برای دست یافتن به پول بیشتر تلاش می‌کنند و برای اثبات و تأکید بر موقعیت و منزلت اقتصادی و اجتماعی خود آن را نمایش می‌دهند تا احترام دیگران را جلب کنند. به باور شهروندان، پول منشأ نگرانی در جامعه است و اگر کافی نباشد، زندگی فردی و اجتماعی آنها را دچار تغییر می‌کند. عامل نگرانی و بی‌اعتمادی به‌طور منفی ازطریق سن و تحصیلات پیش‌بینی‌پذیر است؛ همچنین انتظار می‌رود تا افراد فقیرتر، شکست‌خورده، ناراضی از زندگی و ولخرج بیشتر از دیگران دچار نگرانی شوند. نگرانی از سواد مالی عاملی است که لی و فورنهام به‌عنوان منبع اصلی نگرانی، اضطراب و افسردگی برای اولین بار بررسی کردند (Lay & Furnham, 2018: 2). این عامل در ارتباط با متغیرهای تحصیلات و میزان موفقیت پیش‌بینی‌پذیر است و انتظار می‌رود افراد کم‌سواد و شکست‌خورده که تجربیات ناموفق دارند، بیشتر از دیگران دچار نگرانی از دانش و سواد پولی شوند. عامل تفکر و مدیریت پولی با تحصیلات ارتباط منفی و معنادار و با متغیر وضعیت دینداری ارتباط مثبت دارد؛ بنابراین، پیش‌بینی‌پذیر است که افراد با تحصیلات پایین‌تر و دیندار بیشتر از سایرین دربارۀ مدیریت مالی زندگی خود فکر می‌کنند؛ زیرا پاسخ به نیازهای شخصی با پول پرداخت‌پذیر است؛ بنابراین، در جوامع با منابع محدود پول و درآمد، افراد بیش از گذشته باید تفکر و برنامه‌ریزی مالی داشته باشند تا جلوی ضررهای احتمالی را بگیرند و یک زندگی معمولی را تجربه کنند. عامل آینده‌نگری پولی برای اولین بار در مقیاس نگرش وارد شد و نتایج نشان داد که سطح رفاه به‌طور مثبت آینده‌نگری پولی را پیش‌بینی می‌کند و دوران کودکی ارتباط منفی با آینده‌نگری دارد. پس انتطار می‌رود افراد مرفه‌تر و کسانی که کودکی غم‌باری را سپری کرده‌اند، بیشتر از سایرین آینده‌نگر باشند.

جدول 6- رگرسیون چندگانه برای پیش‌بینی عوامل در جامعه

Table 6- Multiple regression to predict factors in society

*p < .05, **p < .01, ***p < .001.

نمودار 2- مدل نهایی نگرش‌ پولی در میان شهروندان تهران

Chart 2- The final model of monetary attitudes among Tehran citizens

یافته‌ها نشان می‌دهد که پول پدیدۀ اجتماعی تام در رقابت بر سر منابع و منافع است که تمام جنبه‌های زندگی انسانی را تفسیرپذیر می‌سازد. افزایش سطح رفاه عمومی به‌طور معناداری بر سایر متغیرها اثرگذار است و دربافت افراد از موفقیت، میزان رضایت از زندگی، چگونگی هزینه‌کرد و در نهایت نگرش‌های پولی آنها را دستخوش تغییر می‌سازد. عامل بازنمایی موفقیت، پول را تبدیل به نهادى کرده است که افراد با تلاش در کسب آن به هدف‌هایى مى‌رسند که از راه‌های دیگر دست‌یافتنى نیستند؛ این امر در جوامعی حائز اهمیت است که پول مسیر رسیدن به اهداف را هموار می‌کند. همان‌طور که زیمل تأکید دارد، پول به دلیل ظرفیت‌های نامحدود در مالکیت اقتصادی با غیرشخصی^[57]کردن (زیمل، 1373، 326) تبدیل به برای جهت سنجش کسب موفقیت شده است.

در تبیین گذار پول از ماده به نشانه، بدون ارزش ذاتى آن، ویژگى‌ عملکردی پول به‌عنوان پشتوانۀ ارزش اجتماعی و نمایش قدرت و منزلت درخور توجه بوده و افراد براساس ارزش پولی بازنمایی و اندازه‌گیری می‌شوند که وارد روابط آنها شده است. هم‌زمان با فرایند انتزاعی‌شدن کیفیت‌ها پول ارزش‌ها را به‌صورت نماد محض و عددی نمایندگى می‌کند. در جوامع دیجیتالی با پول اعتبارى، ارقام دارای ارزش خاص هستند و با مؤلفه‌های مطلوبیت، دسترس‌پذیری و فاصله‌گذاری اجتماعی به‌عنوان نوعی نماد در کسب ماهیت روابط در جوامع محسوب می‌شوند. در اینجاست که موجودیت اصلی پول کنار می‌رود، ماهیت اقتصادی آن در حاشیۀ موقعیت اجتماعی قرار می‌گیرد و قابلیت کسب منزلت و شأن اجتماعی ازطریق پول تعریف می‌شود.

قوانین حاکم یر اقتصاد و جامعه از روابط پولی حمایت می‌کند و مناسبات کاری با این معیار تعریف و ارزیابی می‌شود. ارزش پولی مشترک باعث می‌شود که هرچیزی قابل مبادله شود یا به عبارتی دیگر، «ارزش‌های ذهنی ازطریق پول عینی شوند» (Deflem, 2003: 71) ؛ اما آنچه باعث می‌شود، جامعه تبدیل ارزش‌ به کاغذ یا ارقام را بپذیرد، اعتماد به ثبات پول و نظم سیاسی ـ اجتماعی‌ای است که آن را تضمین می‌کند، بدون این اعتماد جریان پولی فرو می‌پاشد. زیمل معتقد است که پول تمام ارزش‌ها و معانی را بیان می‌کند، درحالی‌که خود هیچ‌کدام را ندارد و فاقد هرگونه فردیت یا ویژگی‌های ذاتی، خنثی و یک‌شکل است (زیمل، 1399). یافته‌ها بیان می‌کند که در جامعۀ مطالعه‌شده، سودجویی اقتصادی، بی‌اعتمادی به بازار، نگرانی‌ از پس‌انداز و آینده‌نگری پولی با تب سرمایه‌گذاری اقتصادی در جهت حفظ کارکرد ذخیرۀ ارزش پول در همۀ فضاهای اجتماعی معنی‌دار است؛ به عبارتی دیگر، پول فراتر از فرایندی که زیمل آن را «کالایی‌شدن روابط متقابل» یا «تقلیل کلی کیفیت به کمیت» می‌داند (زیمل، 1399: 122-123) عمل می‌کند و دارای ارزش ذاتی با سه کارکرد واسطۀ مبادله، واحد محاسبه و ذخیرۀ ارزش است؛ اما عدم تضمین حفظ ارزش پول توسط نظام حکمرانی باعث شده است که پول وظیفۀ خود را که همانا ذخیرۀ ارزش است، انجام ندهد و جامعه ازطریق تبدیل پول و خلق ارزش برای کالاهای بادوام سرمایه‌سازی و ارزش‌سازی کند تا مانع از کاهش سرمایه شود و در اینجاست که آنچه زیمل آن را تراژدی فرهنگ می‌نامد، رقم می‌خورد و ‌پول با تمام بی‌رحمی در فرهنگ جامعه منعکس می‌شود؛ فرهنگی که پول آن را تعیین کرده و می‌کند؛ بنابراین، رابطۀ عینیت مبادله و اقتصاد پولی و فرهنگ درخور توجه است، به طوری که شخصیت انتزاعی پول قادر است فرهنگ را توسعه دهد یا آن را به قهقرا ببرد. هرگونه تغییر در میزان و ماهیت پول، زندگی اجتماعی را دچار تغییر می‌کند؛ بنابراین، احساساتی که پول برمی‌انگیزد، گاهاً معادل تمامی ارزش‌ها است. در اینجا است که دست‌یافتن به پول احساس امنیت و آرامش به وجود می‌آورد. داشتن پول کافی اطمینان خاطر می‌سازد، میزان رضایت از زندگی را بالا می‌برد و جامعه را متقاعد می‌کند که همۀ ارزش‌ها به آن ختم می‌شود؛ اما در مقابل کاهش درآمد و رشد فزایندۀ تورم منجر به فقیرشدن جامعه و درنتیجه افزایش نگرانی و بی‌اعتمادی اجتماعی به نظام پولی و حکمرانی خواهد شد. ضمن آنکه در ساختارهای اقتصادی ناسازگار و پرتنش کسب دانش مالی بیش از گذشته ضرورت دارد. معیار سواد پولی موضوعی حائز اهمیت است، نه به دلیل مدیریت و برنامه‌ریزی مالی بلکه به دلیل پیچیدگی معادلات پولی در جوامع امروزی است. کمترین آگاهی در زمینۀ ارز، طلا، زمین و... یک گام به جلو در رقابت با دیگران برای حفظ ارزش پول است. پس در جوامعی که پول وسیلۀ مطلق باشد، تبدیل به هدف مطلق نیز می‌شود و زندگی مردم در جامعه با محاسبه‌گری و تقلیل ارزش‌های کیفی به اعداد مبتنی‌بر پول سپری می‌شود؛ در چنین جامعه‌ای نمی‌توان به حفظ ارزش، هنجارسازی و برتری فرهنگ، زندگی شاد و رضایت‌بخش و اخلاق سازنده اندیشید. به این ترتیب، افراد فقیر به دنبال مدیریت مالی برای حفظ زندگی می‌روند و افراد مرفه که به‌تبع تحصیلات بالاتر، درآمد و سواد مالیِ بیشتر ریسک‌پذیرتر شده‌ا‌ند، در پی سرمایه‌گذاری مالی و آیندۀ همراه با ثروت هستند. سرانجام نیز، پول ازجمله اولویت‌های اجتماعی می‌شود.

نتیجه‌

باوجود آنکه در جوامع الکترونیکی شکل مادی پول از بین می‌رود و دیجیتالی می‌شود، پول همچنان میان نابرابرترین چیزها برابری برقرار می‌کند و شکل نمادی محض به خود می‌گیرد. تحولات اخیر در ارتباط با پول ضرورت مطالعۀ جامعه‌شناختی اعمال اجتماعی روزمره را مطرح می‌کند. بررسی تحولات در سازمان‌های مالی بین‌المللی، بحران‌های مالی جهانی در سال 2008 و پیچیدگی روزافزون در بازارهای مالی، توجه محققان را به پولی‌شدن و تبدیل‌شدن پدیده‌های کیفی به کالایی قابل‌معامله در جوامع باتوجه‌به دیدگاه زیمل به دنیای مدرن جلب نموده است. اخیراً نیز همه‌گیری کوید19 و تغییر منظر به نقش پول در جهان باعث شد که محققان بازنگری دوباره‌ای به این موضوع داشته باشند؛ زیرا فعالیت اقتصادی مبتنی‌بر پول به تنهایی معنادار نیست، بلکه در ارتباط و تعامل با جامعه معنا می‌یابد؛ از همین رو، به این مسئله توجه شد که چه چیز انسان‌‌ را برمی‌انگیزد که به لحاظ پولی فعال باشد و برای چه امری به پول نیاز دارد تا معنای پول در جامعۀ مطالعه‌شده مشخص شود. پول در جامعه ابزاری قراردادی و قانونی است و نقش بارزی در ارتباطات میان‌فردی دارد که جامعه‌شناسان به  آن کمتر توجه کرده‌اند. همان‌طور که بیان شد، فهم جنبه‌های نگرش‌های پولی با مقیاس‌ها و رویکردهای موجود حائز اهمیت است؛ زیرا بین نگرش و رفتار رابطۀ قوی وجود دارد و نگرش به پول، بینش و رفتار پولی جامعه را تعیین می‌کند، تاآنجاکه قابلیت تأثیرگذاری بر فرهنگ عمومی و فرهنگ مصرف را می‌یابد. در این مقاله مقیاس روان‌شناختی نگرش‌های پولی در ارتباط با رویکردهای جامعه‌شناختی زیمل، اینگهام و زلیزر برای بررسی نگرش پولی شهروندان تهرانی مطالعه شد تا نگرش‌ عمومی جامعه به پول به‌عنوان پدیدۀ اجتماعی تام و برای درک معنای اجتماعی پول در سطح خرد توجه شود. یافته‌ها آشکار می‌سازد که روند تحولات جامعه ازطریق بررسی بینش، گرایش و کنش پولی قابل تبیین و پیش‌بینی است. اکنون با روند فزایندۀ پولی‌شدن در میان تمام گروه‌های جمعیتی و در تمام عرصه‌ها مواجه هستیم؛ درنتیجه هرچه زندگی اجتماعی بیشتر در سلطۀ روابط پولی قرار گیرد، تعامل اجتماعی و الگوهای اجتماعی مبتنی‌بر اخلاق و هنجار کمرنگ‌تر می‌شود. در اینجا است که پول دغدغۀ اول جامعه می‌شود و رنج بی‌نهایت با نگرانی از بی‌پولی و بی‌اعتمادی را در پی دارد؛ زیرا هر به دست آوردنی با از دست دادن‌ آنی ارزش پول همراه و هم‌زمان است.

در این مقاله الگوهای نگرشی بیان شد که بر حالت‌های روانی و اجتماعی جامعه اثرگذار است و به‌گونه‌ای رفتار جامعه را از جهت پولی هم‌شکل می‌سازد و رابطۀ احساسی انسان‌ها با اشیا را نشان می‌دهد و نتیجه‌گیری شد که در جهان مادی امروز، پول تنها وسیلۀ مبادله نیست، بلکه وسیلۀ رفاه با هدف تحقق رضایتمندی برای انسان است. همچنین هرچند ماهیت مادی پول یکی است، نگرش افراد در جوامع و فرهنگ‌ها به پول براساس تجربۀ زیسته و چرخۀ محیطی و زمانی و همچنین بستر اقتصادی و اجتماعی متنوع و متغیر است؛ بنابراین، با هدف توسعۀ مقیاس روان‌شناختی لی و فورنهام (2018) و ورود گویه‌ برای سنجش عامل آینده‌نگری پولی در جامعۀ هدف در کنار عوامل بازنمایی موفقیت، نگرانی و بی‌اعتمادی، نمایش قدرت و منزلت، سواد مالی، تفکر و مدیریت پولی مشخص شد که باور افراد، موقعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع بر نگرش پولی آنها اثرگذار است. این عامل پژوهش طلایی و کوانتس (2016) تأثیر اقتصاد ناپایدار و فرهنگ مبتنی‌بر مذهب را بر عوامل مستخرج تأیید می‌کند؛ درنهایت از میان هفت فرضیۀ مطرح‌شده چهار فرضیه رد شد.

در مقایسه با تحقیقات پیشین، فورنهام (2014) به این نتیجه رسید که افراد مذهبی بیشتر در نگرش‌های مالی خود محافظه‌کار هستند و پول را شاخص موفقیت و ابزار اعمال قدرت می‌دانند که چنین نتیجه‌ای در جامعۀ مطالعه‌شده به دست نیامد و تنها تبیین شد که افراد با تحصیلات پایین، پول را وسیلۀ کسب قدرت و منزلت می‌پندارند؛ علاوه‌برآن، افراد دیندار و مذهبی بیش از سایرین خود را موفق، محافظه‌کار و رضایتمند و حتی مرفه می‌دانند. یافته‌ها با مطالعات تانگ و همکاران (2003) همراه است که مردم موفقیت خود را با مقدار پولی مرتبط می‌دانند که در اختیار دارند. در یافته‌های لی و فورنهام (2018) افراد با تحصیلات بالا، جوان‌تر و مذهبی‌تر پول را عامل دستیابی به موفقیت می‌دانستند، با این تفاوت که در جامعۀ هدف، پاسخ‌گویان جوان با تحصیلات کمتر، ناراضی و شکست‌خورده بیشتر از سایرین پول را برای موفقیت ضروری می‌دانند. مانند مطالعۀ فورنهام و آرگیل (1998) تأثیر آموزش و دانش مالی بر نگرش پولی در این پژوهش درخور توجه است؛ زیرا افراد مذهبی و کسانی که تحصیلات پایین‌تر دارند بیشتر از سایرین از دانش مالی خود نگران ‌هستند؛ اما نتایج لی و فورنهام (2018) می‌گوید افراد مذهبی و جوان در این مورد نگران هستند و افراد غمگین، جوان و مذهبی بیشتر از سایرین از میزان پس‌انداز خود مضطرب ‌هستند. نتایج نشان داد که باورهای سیاسی (Roberts & Sepulveda, 1999) نیز بر رفتار پولی مؤثر است؛ به بیانی دیگر، افراد محافظه‌کار در هزینه‌کرد برای خود و دیگران نیز بااحتیاط رفتار می‌کنند؛ اما نتایج فورنهام (2012) گویای آن است که افراد محافظه‌کار بیشتر از پول برای اعمال قدرت و آزادی بهره می‌برند. یافته‌های فورنهام (2014) نشان می‌دهد که هرچه فرد شادتر و سالم‌تر باشد، کمتر متأثر از دستاوردهای پولی و مالی و نگرانی از پس‌انداز ناکافی و سواد مالی ضعیف ناشی از آن است. نتایج جامعۀ هدف بیانگر آن است که افراد راضی ولخرج هستند و خود را موفق می‌پندارند. دوران کودکی شاد نیز با میزان رضایت از زندگی همبسته است. همان‌طور که تحقیقات پیشین نشان داد، جنسیت در نگرش مالی اثرگذار است و زنان از مردان محتاط‌تر هستند و از امنیت مالی آیندۀ خود نگرانی دارند (Bailey & ;Gustafson, 1991; Baker & Hagedorn, 2008) صادقی آرانی و همکاران، 1398). یافته‌ها بیان می‌کند، زنان پژوهش‌شده بیش از مردان دربارۀ مدیریت و برنامه‌ریزی پولی فکر می‌کنند. محققان (Baker & Hagedorn, 2008; Klontz, 2011)  به این نتیجه دست یافتند که جوانان بیشتر از دیگران، پول را عامل موفقیت می‌دانند. یافته‌های فعلی تحقیقات پیشین را تأیید می‌کند که سن بر نگرش پولی تأثیر دارد، با این تفاوت که این محققان می‌گویند که افراد مسن، کمتر نسبت‌به پول اضطراب دارند و بیشتر پس‌انداز می‌کنند. نتایج حاضر بیان می‌دارد که ضعف در سواد مالی و تحصیلات پایین، بیشتر از دیگر متغیرها باعث نگرانی و بی‌اعتمادی و ناامیدی از میزان پس‌انداز می‌شود؛ درنهایت یافته‌های فورنهام (2014) و بایلی و لون (1993) نشان می‌دهد که بین سن و تحصیلات با گرایش به برنامه‌ریزی رابطه وجود دارد و با افزایش سن و تحصیلات تمایل به برنامه‌ریزی مالی نیز افزایش می‌یابد؛ اما نتایح فعلی نمایان می‌سازد که افراد جوان‌ و تحصیلات پایین متغیرهای اثرگذار بر مدیریت و برنامه‌ریزی مالی هستند.

سرانجام باید گفت که وضعیت پولی جامعه به‌شدت متأثر از وقایع سیاسی و اقتصادی سطح کلان است؛ بنابراین، تا زمانی که ثبات اقتصادی به جامعه بازنگردد، نمی‌توان تغییری در نگرش پولی مردم داشت و این امر مستلزم پذیرش مخاطرات پولی‌شدن برای فرهنگ و نظام اجتماعی و اخلاق عمومی است. الگوهای رفتار مالی با نیاز فردی و اجتماعی تغییر می‌کنند؛ بدین معنا که انسان‌ها با نگرش خود رفتارهای مالی را شکل می‌دهند و خود نیز متأثر از رخدادهای اقتصادی و اجتماعی هستند. یافته‌های این پژوهش مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای برای مطالعات پولی در آینده است تا سیاست‌گذاران و متخصصان اجتماعی و اقتصادی بتوانند از آن در جهت سامان‌دهی پول در عرصۀ عمومی استفاده کنند. ضمن آنکه این نتایج به کارگزاران بازار و محصولات مالی برای درک بهتر نگرش‌های روان‌شناختی کمک می‌کند. پیشنهادات پژوهشی برای بررسی جنبه‌های دیگر امر پول مانند الگوهای رفتار جمعی و توده‌وار برای سرمایه‌گذاری، گسترش سواد مالی بر توسعۀ بازارهای مالی بورس و ارزهای دیجیتال و پیامدهای آن بر فرد، خانواده و جامعه درخور توجه هستند.

[1]  نخستین بار این اصطلاح را مارسل موس به کار برد و منظور آن است که باید تمام جنبه‌های هر واقعیت اجتماعى مطالعه شوند؛ ازجمله ابعاد ریخت‌شناسی، تاریخی، جغرافیائی، سیاسی، فرهنگی، حقوقی، دینی، اقتصادی، روانی، هنری، ارزش‌ها، هنجارها، پندارها و مانند اینها.

Fait Social Total (M. Mauss)

[2] Lets model

[3] Puzzle

[4] Wernimont & Fitzpatrick

[5] Goldberg & Lewis

[6] Yamauchi & Templer

[7] Furnham

[8] Tang

[9] Forman

[10] Mitchell

[11] Money Attitude Scale (MAS)

[12] Money Sanity Scale

[13] Money Ethical Scale (MES)

[14] Money Beliefs and Behavior Scale (MBBS)

[15] Money Importance Scale (MIS)

[16] Lim & Teo

[17] Rose & Orr

[18] Baker & Hagedorn

[19] Klontz et al.

[20] Taylor et al.

[21] Furnham et al.

[22] Falicov

[23] Abdelsalam

[24] Talaei & Kwantes

[25] Knapp

[26] Keynes

[27] Marcel Moss

[28] Karl Polanyi

[29] Altmann, 1903; Duprat, 1900; Mead, 1901; Meyer, 1901

[30] Deutschman, 2000; Ritzer, 2001; Sassatelli, 2000; Christoph Deutschman, 2000.

[31] Habermas

[32] Luhmann

[33] Giddens

[34] Baker

[35] Colman

[36] Hart

[37] Belk & Wallendorf

[38] Featherstone, 1991; Frisby, 1981; Kracauer, 1995; Weinstein and Weinstein, 1993

[39] Deutschman

[40] Utilitarian Approach

[41] Methodenstreit

[42] Metalism

[43] Medium of Exchange

[44] Unit of Account

[45] Store of Value

[46] Dualisme

[47] Sampel Power

[48] Explanatory Factor Analysis (EFA)

[49] Kaiser-Meyer-Olkin (KMO)

[50] Communalities

[51] Total Variance Explained

[52] Component Matrix

[53] Rotated Component Matrixa

[54] Goodness of Fit Test

[55] ANOVA

[56]  متغیرها در سطح فاصله‌ای با استفاده از مقیاس 10درجه‌ای لیکرت سنجش شدند.

[57] Impresonalit