پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 43 |
| تعداد شمارهها | 1,829 |
| تعداد مقالات | 14,879 |
| تعداد مشاهده مقاله | 40,822,945 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 15,837,342 |
اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی در دانشآموزان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پژوهش نامه روانشناسی مثبت | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 6، دوره 10، شماره 2 - شماره پیاپی 38، شهریور 1403، صفحه 91-106 اصل مقاله (1.16 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ppls.2024.141439.2532 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| سارا آقابابایی* 1؛ فاطمه حکمت زاده2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1استادیار گروه روان شناسی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2کارشناسی ارشد مشاوره خانواده، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی دانشآموزان انجام شد. روش این پژوهش، نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون - پسآزمون و پیگیری (به مدت 3 ماه) با گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش، دانشآموزان پایۀ پنجم ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی 99-1398 بود. از این جامعه آماری، 30 دانشآموز بهصورت نمونهگیری دردسترس، انتخاب و بهطور تصادفی در 2 گروه آزمایش و کنترل گمارش شدند (هر گروه 15 نفر). آموزش مفاهیم معنوی به روش داستان گویی (ایفای نقش، نمایش و ...) در 8 جلسه 45 دقیقهای بر گروه آزمایش اعمال شد و گروه کنترل مداخلهای دریافت نکردند. ابزارهای استفادهشده، پرسشنامه دلبستگی کودک – والد و پرسشنامه سنجش هوش اخلاقی بود. برای تجزیهوتحلیل دادهها از تحلیل کواریانس استفاده شد. نتایج نشان داد آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بهطور معنادار در مراحل پسآزمون و پیگیری بر کیفیت دلبستگی و هوش اخلاقی دانشآموزان تأثیر دارد. بنابر یافتههای پژوهش میتوان نتیجهگیری کرد آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا منجر به افزایش هوش اخلاقی و بهبود کیفیت دلبستگی با والدین در دانشآموزان میشود و میتواند بهعنوان یک مداخله مؤثر به کار گرفته شود. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| آموزش مفاهیم معنوی؛ ذکر؛ دعا؛ هوش اخلاقی؛ کیفیت دلبستگی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
تربیت اخلاقی انسان برای هر جامعهای امری جدی و حیاتی است. با وجود این، وضعیت جوامع بشری نشان میدهد آنچه قبل از همه فراموش شده، تربیت اخلاقی انسان است که تمام نابسامانیهای ایجادشده در سطح جهان و انواع گرفتاریهایی که امروزه بشریت با آن دست به گریبان است، ناشی از غفلت انسان در امر تربیت و سازندگی اخلاقی است (Mahoney, 2010). هوش اخلاقی[1] بهعنوان نوعی هوش بنیادی[2] در تمامیانسانها وجود دارد. این هوش به دیگر انواع هوش دستور میدهد تا به انجامدادن اموری توجه کنند که ارزشمند تلقی میشوند. بدون وجود هوش اخلاقی نمیتوان درک کرد افراد به چه دلیل کاری خاص را انجام میدهند یا چرا موجودیت انسان اساساً تأثیر مثبتی بر دنیا و کلیه اشیا موجود در آن دارد (Lennick & Kiel, 2012). تأکید بر هوش اخلاقی کودکان بهعنوان یکی از جنبههای مهم رشد اهمیت زیادی دارد و در قرن حاضر عوامل زیادی ارزشهای اخلاقی کودکان را تحت تأثیر قرار میدهد که بسیاری از این عوامل از نظارت والدین و مسئولین تربیتی خارج است. درواقع، هوش اخلاقی به این مطلب اشاره دارد که ما ذاتاً اخلاقی و غیر اخلاقی به دنیا نمیآییم، بلکه یاد میگیریم چطور خوب باشیم (Borba, 2005). کلز (1997) پرورش هوش اخلاقی در فرزندان را نیازی مبرم بیان کرده و تقویت این ظرفیت معجزهآسای اخلاقی در فرزندان را بهترین روش محافظت از زندگی اخلاقیشان در حال حاضر و برای همیشه دانسته است. پژوهشهای کلز (1997) نشان داد هوش اخلاقی حاصل یادگیری است و میتوان از دوران نوزادی، به کودکان آن را آموزش داد. هرچند به تواناییهای شناختی که لازمه درک استدلال پیچیده اخلاقی است، دست نیافته باشند، برای نخستینبار میتوانند مقدمات عادات اخلاقی مثل تمرین خویشتنداری، عدالت و انصاف، احترام، همکاری و همدلی را کسب کنند. تأخیر والدین در آموزش هوش اخلاقی باعث افزایش نیروی بالقوه کودکان در یادگیری عادات منفی میشود (Borba, 2005). یکی دیگر از متغیرهای پژوهش، دلبستگی است. بالبی (1969) دلبستگی را رابطهای عاطفی محکم بین دو شخص تعریف کرده است؛ به این صورت که یکی تلاش میکند طوری عمل کند که رابطه حفظ شود و ارتباط تداوم داشته باشد (Golbandihaghighat, 2011). والدین آنچه از الگوهای دلبستگی که از خانوادۀ خود کسب کردهاند، در تربیت و برخورد با فرزندان خود نیز به کار میبرند و مادرانی که از دوران کودکی خود صادقانه و منصفانه صحبت میکنند، چه دوران کودکیشان خوشایند بوده باشد یا نه، فرزندانشان ازنظر دلبستگی ایمناند و ارتباط صمیمانهتری با هم دارند (Berk, 2017). برخی پژوهشها نشان میدهد دلبستگی ناایمن با سطح پایین معنویت همراه است (Hiebler et al., 2016). معنویت در کودکان شامل ارتباط با خود و دنیای بیرونی و درک هدف و معنای زندگی است (Leitao et al., 2023 Westerlund., 2016; ). رشد معنوی کودکان تحت تأثیر ارتباط متقابل بین احساس کودکان از خود، کسانی که با آنها تعامل دارند و همچنین، دنیای اطراف آنها شکل میگیرد. این تجربیات روزمره است که معنویت کودکان را می توان در آنها یافت ( 2024 Rouse & Hyde). برخی اندیشمندان اظهار میکنند رشد معنوی در بستر تربیتی، درباره رشد باورها، تعهدات یا برخی شیوههای خاص زندگی نیست؛ بلکه به رشد بُعد خاصی از فرد مربوط میشود (Fisher, 1998)؛ برخی دیگر نیز معتقدند «معنویت در تربیت، مستلزم فرارفتن از کسب دانش و ورود به قلمروهای معنا و هدف شخصی است» (Bosacki , 2001). تحقیقات گسترده در حیطه سلامت نشان داده است معنویت در حمایت از سلامتی کودکان از بدو تولد تا 18 سالگی نقش بسزایی دارد (Leitao et al., 2023 Pandya, 2017; ). همچنین، تحقیقات نشان میدهد هرچه معنویت در خانوادهها پررنگتر باشد، کودک یا نوجوان آنها با مشکلات رفتاری و عاطفی کمتری مواجه خواهند شد (Smith, 2005). معنویت والدین میتواند والدگری ناسازگار را تغییر دهد و تغییرات سازگار به بار آورد (Mahoney, 2010). درحقیقت، معنویت تلاش انسان برای برقراری رابطه با خود، خداوند، طبیعت و انسانهای دیگر است و در این زمینه فاکتورهای هوش اخلاقی ازجمله مهربانی، احترام و صبر که دربرگیرنده تعامل با دیگران است، میتوانند بهطور بسیار تأثیرگذاری مفاهیم ارزنده معنوی ویژه کودکان و نوجوانان را به یک باور تبدیل و تثبیت کنند. درحقیقت باید اذعان داشت اهمیت معنویت در رشد اخلاقی مورد پذیرش و تأکید بسیاری از پژوهشگران و صاحبنظران است (Noori, 2013). رشد معنویت در کودکان علاوه بر کاهش افسردگی و استرس، باعث افزایش عزت نفس و تابآوری میشود (Sifers et al., 2012). یک کارآزمایی تصادفی کنترل شده طولی روی 1769 کودک در کشورهای مختلف نشان داد مداخله معنوی باعث افزایش شادی و بهزیستی روانشناختی در کودکان میشود (Pandya, 2017). همچنین، مشخص شده است مداخلات مبتنی بر معنویت باعث کاهش رفتارهای پرخطر در کودکان، مانند سوء مصرف الکل، مصرف مواد مخدر و آسیب به خود میشود (Lin & Shek, 2019). در مکتب ائمه بیشتر مفاهیم معنوی و اخلاقی در قالب دعا، اذکار و احادیث برای مردم بیان شده و درواقع دعا یکی از مهمترین منابع معرفتی و راهبردهای شکلگیری و تغییر نگرش است (Ahmadifaraz, 2012). یکی از عوامل مؤثر در بروز مشکلات روانی، تفسیر و برداشت غلط از وقایع زندگی است که مسبب غم و افسردگی در افراد میشود و دعا در شناخت واقعیات زندگی مؤثر است (Azarbaijani, 2000). انجمن روانپزشکی آمریکا (2016) روانشناسان را ازنظر اخلاقی مقید به کاربرد معنویت، مانند دعا، دانسته است. همچنین، افراد در هر سنی، زمانی که با رویدادهای چالشزا و تنشزا مواجه میشوند، برای تسلی خاطر و آرامش، متوسل به دعا میشوند (Walker & Moon, 2011)؛ بنابراین، توجه به معانی و مفاهیم معنوی در ذکر و دعا میتواند ازطریق برشمردن صفات اخلاقی نیک و دعوت به انجام آنها به توانایی درک درست از نادرست کمک کند و در بالارفتن هوش اخلاقی مؤثر باشد (Ahmadifarz, 2012). مفاهیم معنوی با کیفیت دلبستگی نیز رابطه دارد. تحقیقات مک دونالد و همکاران (2005) نشان میدهد بین مدل درونکاوی افراد از والدین و خدا نوعی ارتباط وجود دارد. افراد متعلق به خانوادههایی با روابط عاطفی سرد، در ارتباط با خدا نیز صمیمیت کمتر و اجتناب بیشتری نشان میدهند. کرک پاتریک 1994) ) نیز بیان کرد دلبستگی به والدین با گذشت زمان در چهارچوب نظامهای دیگر مانند دلبستگی به خدا تداوم مییابد. در پژوهشهای گذشته، پژوهشگران آموزش مفاهیم معنوی بر عزت نفس دانشآموزان را بررسی کردند (Shariatmadar & Amini, 2017). برومندزاده (2016) در پژوهشی به بررسی آموزش مهارتهای معنوی بر سلامت عمومی و اضطراب دانشآموزان دختر پرداخت و به این نتیجه رسید که آموزش مهارتهای معنوی موجب کاهش اضطراب و افزایش سلامت عمومی در دانشآموزان دختر میشود. (2005) Kobak et al نشان دادند دلبستگی به والدین و اخلاق در زندگی کودکان در سنین 6-12 سالگی نقش اساسی دارد. همچنین، آموزش معنویت با نزدیکی به فطرت و روحیه لطیف کودکان و تحریک نقاط همدلانه در آنها منجر به بروز تأثیرات مثبت خواهد شد. همچنین، (2011) Walker & Moonدر یک مطالعه موردی روی یک پسر 14 ساله ساکن ایالت متحده آمریکا که علائم اختلال اضطراب منتشر داشت، به این نتیجه رسیدند که مداخله معنوی به روش دعا توانست منجر به کاهش اضطراب منتشر در نوجوان شود. آنها بیان کردند دعا میتواند درمانکننده باشد؛ با این وجود، در بررسی پیشینۀ پژوهش، مطالعهای یافت نشد که آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا را بر هوش اخلاقی بررسی کند و همچنین، پژوهشهای اندکی دربارۀ آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر روی کودکان انجام شده است؛ بنابراین، با توجه به اهمیت هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی، این پژوهش در پی تعیین اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی دانشآموزان است. روش روش پژوهش، جامعه آماری و نمونه: پژوهش حاضر از نوع نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون – پسآزمون و پیگیری با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری مطالعهشده در این پژوهش شامل کلیۀ دانشآموزان پایۀ پنجم ابتدایی در شهر اصفهان در سال تحصیلی 98-99 است. نمونه شامل 30 دانشآموز پایه پنجم ابتدایی شهر اصفهان در سال 99-98 بودند که به روش نمونهگیری دردسترس از دبستان سجاد ناحیۀ 2 شهر اصفهان انتخاب شدند. این 30 نفر به صورت تصادفی در دو گروه 15 نفری آزمایش و کنترل جایگذاری شدند. ملاکهای ورود شامل، داشتن تمایل و رضایت برای شرکت در پژوهش، دانشآموزان دختر محصل در پایه پنجم دوره ابتدایی و ملاک خروج نیز شامل شرکتنکردن در جلسات آموزش، داشتن اختلال جسمانی و روانی اثرگذار در فرآیند آموزش (با بررسی پروندههای دانشآموزان در مدرسه)، شرکت همزمان در جلسات آموزشی دیگر و عدم تمایل و رضایت برای ادامه آموزش بود. ابزار سنجش: پرسشنامه سنجش هوش اخلاقی[3] (MCI): لنیک و کیل (2011) این پرسشنامه را ساخته و برای سنجش هوش اخلاقی در افراد تا سن 18 سال به کار بردند. این پرسش نامه دارای 40 ماده بهصورت طیف لیکرت پنجگزینهای بهصورت 1 تا 5 است و دارای چهار زیرمقیاس صداقت، مسؤلیتپذیری، دلسوزی و گذشت است. آراسته و همکاران (2011) هنجاریابی این پرسشنامه را انجام دادند. در این پرسشنامه هر پاسخدهنده درمجموع امتیازی بین حداقل 40 و حداکثر 200 کسب میکند که با تقسیم آن بر 2 نمرۀ نهایی هوش اخلاقی وی امتیازی بین 20 تا 100 به دست خواهد آورد. درنهایت، نمرات بین (20 تا 39) یا (8/1-1) رتبۀ بسیار پایین، نمرات (40 تا 59) یا (6/2-8/1) رتبۀ پایین، نمرات (60 تا 79) یا (4/3-6/2) رتبۀ متوسط، نمرات (80 تا 89) یا (4/2-4/3) رتبۀ بالا و نمرات (90 تا 100) یا (5-2/4) رتبۀ بسیار بالا محسوب میشود. در پژوهش قاسمی (2019) تغییراتی در این پرسشنامه ایجاد شد و روایی و پایایی آن مجدد به دست آمد. بهمنظور تعیین پایایی آزمون، آلفای کرونباخ محاسبه شد. میزان آلفای کرونباخ پرسشنامه برابر90/0 محاسبه شد. همچنین، چند متخصص، روایی محتوایی پرسشنامه را تأیید کردند (Ghasemi, 2019). مقیاس دلبستگی به والدین و همسالان[4] (IPPA): (1987) & Greenberg Armsden مقیاس دلبستگی به والدین و همسالان را ساختند. این ابزار دارای دو مقیاس است که هر کدام جداگانه، نمرهگذاری و شامل مقیاس والدین با 28 ماده و مقیاس همسالان با 25 ماده میشود. هر مقیاس دارای سه زیرمقیاس اعتماد، ارتباط و بیگانگی است. در پژوهش حاضر، از مقیاس والدین استفاده شده است. نمرۀ کل این مقیاس، حاصل جمع نمره زیرمقیاسهای اعتماد و ارتباط منهای نمره زیرمقیاس بیگانگی است که حداقل نمره 16- و حداکثر نمره آن 40 است و نمرات بالاتر بیانگر دلبستگی ایمنتر است. مطالعات روایی و پایایی خوبی را برای فرم تجدیدنظرشده والدین وهمسالان نشان داده است. همسانی درونی مناسب و ضریب آلفای کرونباخ فرم والدین برای زیرمقیاسهای اعتماد 78/0، ارتباط 82/0 و بیگانگی 79/0 گزارش شده است (Amiri, 2010). شیوه اجرا و تحلیل: بعد از انتخاب نمونهها، آزمودنیهای گروه آزمایش به مدت 8 جلسه 45 دقیقهای تحت آموزش مفاهیم معنوی قرار گرفتند. برای اجرای آموزش با هماهنگی مدیر دبستان سجاد 1 و سجاد 2 در روز تحویل کارنامههای پایۀ پنجم جلسۀ مشاوره برای والدین و دانشآموزان در مدرسه تشکیل شد. در این جلسه برای کلیۀ والدین و دانشآموزان دربارۀ پژوهش و هدف آن توضیح داده شد و از آنها خواسته شد همکاری کنند. همچنین در این جلسه از تمام دانشآموزان پیشآزمون گرفته شد. سپس با والدین هماهنگی لازم برقرار شد و در مرکز مشاوره ادامه جلسات با دانشآموزان گروه آزمایش بهصورت حضوری ادامه یافت. بعد از پایان جلسات آموزشی، پسآزمون و سه ماه بعد پیگیری اجرا شد. آموزش مفاهیم معنوی بهصورت داستانهایی بود که با ایفای نقش و اجرای نمایش دربارۀ مفاهیم هوش اخلاقی مانند مهربانی، احترام، صبر و ... به دانشآموز صورت گرفت. متناسب با هرکدام از موضوعات محتویاتی ارائه شد که با محوریت ذکر و دعا بود. درواقع ذکر و دعا بهعنوان تکنیک، راهکارهایی را ارائه داد؛ بدین منظور که موضوعات بررسیشده را در دانشآموز تثبیت کند. تقریباً هر 2 جلسه در رابطه با یکی از مؤلفههای هوش اخلاقی همراه با داستانهایی انجام شد که خود دانشآموزان با ایفای نقش و اجرای نمایش اجرا میکردند. بهمنظور طراحی بسته آموزش مفاهیم معنوی مراحل زیر صورت گرفت:
بهمنظور تعیین روایی بسته نهایی از شاخص نسبت روایی محتوایی (CVR) توصیهشده از) Lawshe, 1975( استفاده شد که با استفاده از فرم ارزیابی فرایند و ساختار آموزش نهایی از روش توافق بین ارزیابها استفاده شد. درنهایت، ضریب ارزیابها 80/0 به دست آمد که نشاندهندۀ روایی و پایایی مناسب بسته تدوین شده است. برای بررسی شاخص روایی محتوا نیز از روش والتز و همکاران (2010) استفاده شد. براساس تعداد متخصصینی که اهداف را ارزیابی کرده بودند، مقدار CVI پذیرفتنی با توجه به تعداد متخصصین، برابر با 79/0است که در این پژوهش 90/0 به دست آمد. جدول 1 خلاصه جلسات آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا Table1 Spiritual Concepts Training Centered Around Mention and Prayer Summery of
یافتهها نتایج دادههای حاصل از پژوهش حاضر در دو بخش توصیفی و استنباطی تحلیل شد. در بخش آمار توصیفی میانگین و انحراف معیار و در بخش استنباطی تحلیل کواریانس انجام شد. جدول 2 میانگین و انحراف استاندارد نمرات هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری در گروه آزمایش و کنترل Table 2 Mean and Standard Deviation of Moral Intelligence and Attachment Quality Scores of Pre-test, Post-test & Follow-up in Experimental and Control Groups
میانگین نمرات هوش اخلاقی گروه آزمایش در مرحله پیشآزمون 40/82، در مرحله پسآزمون 66/98 و در پیگیری 45/88 بود که این میانگین در گروه کنترل در پیشآزمون 33/84، در پسآزمون 40/85 و در پیگیری 23/82 بود. همچنین، میانگین نمرات کیفیت دلبستگی گروه آزمایش در مرحله پیشآزمون 33/30 و در مرحله پسآزمون 37 و در پیگیری 22/33 بود که این میانگین در گروه کنترل در پیشآزمون 33/29، در پسآزمون 8/30 و در پیگیری 12/29 است. برای تعیین پیشفرضهای تحلیل کواریانس، آزمون کلموگروف – اسمیرنوف (KS)[7] و آزمون لوین[8] انجام شد. بهمنظور بررسی نرمالبودن توزیع نمرات از آزمون کلموگروف – اسمیرنوف (KS) استفاده شد. نتایج تحلیل، رعایت پیشفرض را در مراحل پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری در هر دو گروه (05/0˃P) نشان میدهند. برای بررسی پیشفرض برابری واریانسها، از آزمون لوین استفاده شد. نتایج نشان داد فرض برابری واریانسها برای متغیرهای هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی برقرار است (05/0˃P). نتایج تحلیل کواریانس تکمتغیره نمرات هوش اخلاقی در جدول 3 آورده شده است.
جدول 3نتایج تحلیل کواریانس نمرات هوش اخلاقی در دو گروهTable 3 Results of Covariance Analysis of Moral Intelligence Scores in Two Groups
P01/0≥ نتایج نشان میدهد بین نمرات هوش اخلاقی دو گروه آزمایش و کنترل در مراحل پسآزمون و پیگیری تفاوت معناداری وجود دارد (01/0≥P) و اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی در دانشآموزان پایه پنجم شهر اصفهان تأیید میشود. همچنین، میزان تأثیر برای هوش اخلاقی در مرحله پسآزمون 65/0 و در مرحله پیگیری 45/0 بود که این به معنای آن است که 65 و 45 درصد واریانس کل نمرات هوش اخلاقی به دلیل عضویت گروهی بوده است. جدول 4 نتایج تحلیل کواریانس تکمتغیره نمرات کیفیت دلبستگی در دو گروه Table 4 Results of Covariance Analysis of Attachment Quality Scores in Two Groups
P01/0≥ نتایج تحلیل کواریانس تکمتغیره نمرات کیفیت دلبستگی والدین نشان میدهد در بین نمرات کیفیت دلبستگی والدین دو گروه آزمایش و کنترل در مراحل پسآزمون و پیگیری تفاوت معناداری وجود دارد (01/0≥P) و اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر کیفیت دلبستگی در دانشآموزان پایه پنجم تأیید میشود. همچنین، میزان تأثیر برای کیفیت این متغیر در مرحله پسآزمون 79/0 و در مرحله پیگیری 38/0 بوده است. این به معنای آن است که 79 و 38 درصد واریانس کل نمرات کیفیت دلبستگی در مراحل پسآزمون و پیگیری به دلیل عضویت گروهی است. بنابراین، آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی دانشآموزان پایه پنجم هم در مرحله پسآزمون و هم پیگیری تأثیر داشته است. بحث این پژوهش بهمنظور تعیین اثربخشی آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا بر هوش اخلاقی و کیفیت دلبستگی دانشآموزان پایه پنجم ابتدایی شهر اصفهان انجام شد. نتایج نشان داد آموزش مفاهیم معنوی با محوریت ذکر و دعا منجر به افزایش هوش اخلاقی و بهبود کیفیت دلبستگی با والدین در دانشآموزان میشود. این نتایج بهصورت مستقیم و غیرمستقیم با یافتههای پژوهشهای , Leitao et al., 2023) Pandya, 2017 , Walker & Moon, 2011, Kobak et al., 2005) و همچنین با یافتههای پژوهشهای شریعتمدار و امینی (2018)، برومندزاده (2016) همخوانی دارد. در پژوهش آراسته و همکاران (2011) مشخص شد هوش معنوی و هوش اخلاقی از مؤلفههای مؤثر در معنای زندگی هستند و افراد با معنویت به عمیقترین معانی، ارزشها، اهداف و بالاترین انگیزشهایشان میرسند. دلبستگی به والدین و اخلاق در زندگی کودکان در سنین 6-12 سالگی نقش اساسی دارد. همچنین، آموزش معنویت با نزدیکی به فطرت و روحیه لطیف کودکان و تحریک نقاط همدلانه در آنها منجر به بروز تأثیرات مثبت ازجمله بر هوش اخلاقی آنها خواهد شد Kobak et al., 2005) .( همچنین، مداخله معنوی میتواند منجر به افزایش شادی و بهبود بهزیستی روانشناختی در کودکان شود (Pandya, 2017). در تبیین نتایج و تأثیر آموزش مفاهیم معنوی بر هوش اخلاقی میتوان بیان کرد اخلاق و معنویت و پیروی از اصول اخلاقی و معنوی در زندگی روزمره میتواند محافظی محکم برای انسان در برابر مشکلات باشد. تقویت بعد معنوی ازجمله خودآگاهی، صبر و بردباری، احترام به انسانها و اندیشههای والای او، بررسی روحیه و نگرش خوشبینانه و مثبتگرا نسبت به انسانها میتواند اثرات درخور توجهی بر هوش اخلاقی داشته باشد. اصولاً همه ادیان و مذاهب نیز بر اهمیت اخلاق در سعادت و سلامت انسان تأکید کردهاند و در دین اسلام نیز اخلاق تا آن حد ارزشمند است که پیامبر بزرگوار اسلام(ص) هدف از بعثت خود را اتمام مکارم اخلاق بیان کرد. در مفاهیم متعالی اسلام ارتباط تنگاتنگ اخلاق و دین آشکار است. جنبه اخلاقی در بسیاری از گزارههای دینی ذاتاً ملحوظ شده است. با توجه به اینکه هوش اخلاقی ظرفیت و توانایی درک درست از نادرست، داشتن اعتقادات اخلاقی قوی، عمل به آنها و رفتار در جهت صحیح و درست و همچنین، ویژگیهای اساسی یاریدهنده و تبدیلشدن انسان به یک انسان خوب و شایسته است، میتوان چنین عنوان کرد که معنویت با محوریت ذکر و دعا تعیینکننده افزایش هوش اخلاقی در بسیاری از افراد است و در این پژوهش نیز با آموزش مفاهیم معنوی به دانشآموزان هوش اخلاقی هم در آنها بهبود یافت. همچنین، در تبیین تأثیر آموزش مفاهیم معنوی بر کیفیت دلبستگی به والدین میتوان بیان کرد دلبستگی نتیجه ارتباط کودک با مادر است. مادران کودکان ایمن، به این دلیل که با کودکان خود رابطه عاطفی و نزدیک برقرار میکنند، این کودکان متوجه میشوند این رابطه همراه با اعتماد است و همچنین، یاد میگیرند احساسات خود را به مادر و دیگران ابراز کنند. چنین افرادی به خود و دیگران اعتماد دارند و درمقابل مشکلات و رویدادهای تنشزا مقاومت میکنند و درواقع میتوانند از پس مشکلات زندگی خود برآیند؛ درحالیکه کودکان ناایمن کمتر در تعاملات مفید درگیر میشوند و بنابراین، در کسب مهارتهای مقابله با شرایط تنشزا و مشکلات عملکرد ضعیفتری دارند. باورهای معنوی و دینی همراه با ذکر و دعا به افراد این امکان را میدهد که به فشارهای روانی و فقدانهای اجتنابناپذیری که در مسیر زندگی روی میدهد، معنا ببخشند که این معنابخشی باعث ایجاد امید و خوشبینی در افراد میشود؛ بنابراین، در تبیین تأثیر معنویت مبتنی بر ذکر و دعا بر افزایش دلبستگی به والدین میتوان گفت معنویت بیانگر مجموعهای از تواناییها، ظرفیتها و منابع معنوی است که کاربست آن موجب افزایش انطباقپذیری و درنتیجه، دلبستگی ایمنتر میشود؛ زیرا میزان تأثیرگذاری معنویت بر دلبستگی با مؤلفههای ارتباط و اعتماد ارتباط مثبت و معنادار دارد. محدودیتهای این پژوهش، اجرای پژوهش در شهر اصفهان است و بنابراین، تفاوتهای فرهنگی را باید در تعمیم نتایج در نظر داشت. همچنین، محدودبودن نمونه ازنظر سن و جنسیت (دختران پایه پنجم ابتدایی) محدودیت دیگر است. با توجه به نتایج پیشنهاد میشود پژوهش مشابه در شهرهای دیگر و در دیگر گروههای سنی نیز انجام شود. همچنین، پیشنهاد میشود آموزش مفاهیم معنوی ازطریق قصه و ایفای نقش در برنامههای مدارس و درمانگران حوزه کودک و نوجوان قرار گیرد. [1]. moral intelligence [2]. fundamental intelligence [3]. moral competency inventory [4] . inventory of parent and peer attachment (IPPA) [5]. content validity ratio [6]. content validity index [7]. Kolmogorov Smirnov [8] . Levin | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
احمدیفراز، محمد مهدی (1391). صحیفه سجادیه با اشاراتی به بهداشت روانی. نشر معارف. آراسته، حمیدرضا، عزیزی شمامی، مصطفی، جعفری راد، علی و محمدی جوزانی، زهره (1389). بررسی هوش اخلاقی دانشجویان. مجله راهبرد فرهنگ، 10، 201-214. https://www.jsfc.ir/article_44082.html?lang=en اژدر، علیرضا، احمدیفراز، محمدمهدی، زارع، حسین، و زمانی، مهدی (1390). بررسی جایگاه دعا در سلامت جسم و روان. فصلنامه تازههای رواندرمانی، 61، 23 – 30. https://www.magiran.com/p922867 آذربایجانی، مسعود، و موسوی اصل، سید مهدی (1378). درآمدی بر روانشناسی دین. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و انتشارات سمت. امیری، مریم (1389). تدوین مدل معادله ساختاری اختلال نقص توجه/بیشفعالی براساس کیفیت دلبستگی کودک - مادر در کودکان دبستانی شهر اصفهان. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان. https://lib.ui.ac.ir/dL/search/default.aspx?Term=7062&Field=0&DTC=3 اعلا، افشین (1392). قصههای شیرین تذکره الاولیا. انتشارات پیدایش. برومندزاده، نیلوفر (1394). بررسی آموزش مهارتهای معنوی بر سلامت عمومی و اضطراب دانشآموزان دختر. نشریه آموزش و ارزشیابی علوم تربیتی، 8 (31 )، 9 – 23. https://sanad.iau.ir/journal/jinev/Article/518876?jid=518876 شریعتمدار، آسیه، و امینی، آرزو (1397). اثربخشی آموزش مفاهیم مذهبی بر عزت نفس دانشآموزان دبستانی. فصلنامه پژوهش در نظامهای آموزشی، 41، 151-164https://doi.org/10.22034/jiera.2018.64744قاضی میرسعید، علیاکبر، طاهری آذر، محمد، و سلمان ماهیتی، رحمتالله (1392). پرواز تا بینهایت. نشر اجا. صفاییان، مریم السادات (1393). و زندگی تو را میخواند. نشر خسرو شیرین. قاسمی، سلیمان (1398). بهداشت و سلامت روان با نگرش به آموزههای دینی. مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره). گلبندی حقیقت، امیر (1390). رابطه کیفیت دلبستگی با سبهای فرزندپروری در والدین کودکان عادی و تیزهوش شهرستان رشت. پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی. نوری، ربابه (1392). آموزش مهارت معنوی. وزارت علوم تحقیقات و فناوری. References Ahmadi faraz, M. M. (2012). Sahifa Sajjadiya with references to mental health. Ma'arif Publications. (In Persian) A'la, A. (2013). The sweet stories of Tazkira al-Owlia, Paydaret Publications. (In Persian) American Psychological Association. (2016). Revision of Ethical Standard 3.04 of the “Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct” (2002, as amended 2010). American Psychologist, 71(9), 900. https://doi.org/10.1037/amp0000102. Amiri, M. (2010). Developing a structural equation model for Attention Deficit/Hyperactivity Disorder based on the quality of child-mother attachment in elementary school children in Isfahan, Master's thesis, Isfahan University. (In Persian). https://lib.ui.ac.ir/dL/search/default.aspx?Term=7062&Field=0&DTC=3 Arasteh, H. R., Aziz-Shomami, M., Jafari Rad, A., & Mohammadi Jozani, Z. (2011). A Study of Ethical Intelligence of Students, Cultural Strategy, 10 & 11, 201–214. (In Persian)Armsden, G. C., & Greenberg, M. T. (1987). The Inventory of parent and peer attachment: Individual difference and their relationship to psychological wellbeing in adolescents, Journal of Youth and Adolescence, 16, 427 - 454. http://dx.doi.org/10.1007/BF02202939 Azarbaijani, M. (2000). An introduction to the psychology of religion. Research Institute of Seminary and University and Samt Publications. (In Persian) Azdar, A., Ahmadi Faraz, M. M., Zarei, H., & Zamani, M. (2011). Investigating the role of prayer in physical and mental health, Quarterly Journal of Recent Advances in Psychotherapy, 61, 23–30. (In Persian) Berk, L. (2017). Development through life span, Pearson Press. doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.593 Borba. M. (2005). Building Moral Intelligence: The Seven Essential Virtues that Teach Kids to Do the Right Thing. Jossey-Bass Publishers. Boroomandzade, N. (2016). Study of spiritual skills training on general health and anxiety of female students. Journal of Education and Evaluation of Educational Sciences, 8, 31, 9-23. (In Persian). https://sanad.iau.ir/journal/jinev/Article/518876?jid=518876 Bosacki, S. L. (2001). “Theory of mind" or “theory of the soul?" The role of spirituality in children’s understanding of mind and emotions. In J. Erricker, C. Ota & C. Erricker (Eds.), Spiritual education; Cultural, religious and social differences, New perspectives for the 21st Century (pp. 156-169). Sussex Academic Press. https://doi.org/10.1023/b:sped.0000028334.41708.1e Bowlby, J. (1969). Attachment and loss. Vol. I: Attachment. London: the Hogarth press and the institute of psycho-Analysis. Coles, R. (1997). The Moral Life of Children. Pgw Publication. Fisher, J. W. (1998). Spiritual health: Its nature and place in the school curriculum. PhD dissertation, University of Melbourne. Ghasemi, S. (2019). Health and mental well-being with a focus on religious teachings, Imam Khomeini Educational and Research Institute. (In Persian) Ghazimirsaiid, H., Taheri Azar, M., & Salman Mahiti, R. (2014). Flying to infinity, Aja Publications. (In Persian) Golbandihaghighat, A. (2011). The relationship between the quality of attachment and parenting styles in parents of ordinary and gifted children in Rasht, Master's thesis, Islamic Azad University of Tehran Central Branch. (In Persian) Hiebler, M., Falthansl-Scheinecker, J., Birnhuber, G. (2016). Facets of spirituality diminish the positive relationship between insecure attachment and mood pathology in young adults. PLOS ONE. 11(6). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0158069 Kirkpatrick, L. A. (1994). The role of attachment in religious belief and behavior. In D. Perlman & K. Bartholomew (Eds.), Advances in Personal Relationships, Vol. 5 (pp. 239-265). Jessica Kingsley. Kobak, R., Rosenthal, N., & Serwik, A. (2005). The attachment hierarchy in middle childhood: Conceptual and methodological issues.In K.A.Kerns & R.A.Richardson (Eds.), Attachment in Middle Childhood. Guilford Press. Lennick, D., & Kiel, F. (2011). Moral intelligence: enhancing business performance and leadership success in turbulent times. Prentice Hall. Leitao, J., Nixon, J., Noble, M., Willock, T., Watts, L., Waters, R., & Hatfield, M. (2023). Spirituality and children: Perspectives of occupational therapists working with children. Australian Occupational Therapy Journal, 76, 246-256. https://doi.10.1111/1440-1630.12852 Lin, L., & Shek, D. T. L. (2019). The influence of meaning in life on adolescents’ hedonic well-being and risk behaviour: Implications for social work. The British Journal of Social Work, 49(1), 5–24. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcy029 Lawshe CH. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel psychology; 28 (4), 563-75. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x MacDonald, A., Beck, R., Allison, S., & Norsworthy, L. (2005). Attachment to God and parents: Testing the correspondence vs. compensation hypotheses. Journal of Psychology and Christianity, 24, 21 - 28. Mahoney, A. (2010). Religion in families 1999-2009: A relational spirituality framework. Journal of Marriage and the Family, 72, 805-827. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00732.x Noori, R. (2013). Teaching spiritual skills, Ministry of Science, Research, and Technology. (In Persian) Pandya, S. P. (2017). Childhood depression and spirituality: Insights for spiritually sensitive child-centred social work interventions. Social Work in Mental Health, 15(4), 373–396. https://doi.org/10.1080/15332985.2016.1222982. Rouse, E., & Hyde, B. (2024). Enacting a spiritual pedagogy in the early years: phenomenological reflections on thoughtfulness in practice. European Early Childhood Educating Research Journal, 23,11, 1-13. https://doi.org/10.1080/1350293X.2024.2311074. Safaian, M. (2014). And life calls you, Khosrow Shirin Publications. (In Persian) Sifers, S., Warren, J., & Jackson, Y. (2012). Measuring Spirituality in Children, Journal of Psychology and Christianity, 31, 3, 209-218. Shariatmadar, A & Amini, A. (2018). The effectiveness of teaching religious concepts on the self-esteem of elementary school students. Journal of Research in Educational Systems, 41, 151-164. (In Persian). https://doi.org/10.22034/jiera.2018.64744. Smith, c. (2005). (with Denton, M. I.). soul searching: The religious and spiritual lives of American teenagers. Oxford University Press. https://doi.10.1093/019518095X.001.0001. Walker, D., & Hathaway, W. (2012). Spiritual Interventions in Child and Adolescent Psychotherapy. Translated by Mohammadreza Mohammadi, Maryam Salmanian, and Soudeh Agha Mohammadi (2017). Arjmand Publications. (In Persian) Walker, d. f., & Moon, G. W. (2011). Prayer. In J. D., Aten, M. R., McMinn, & E. L., Worthington Jr. (Eds.), Spiritually oriented interventions for counseling and psychotherapy (pp.139 - 167). Washington, DC: American psychological Association. https://doi.org/10.1037/12313-006. Waltz, C.F., Strickland, O. and Lenz, E.R. (2010). Measurement in nursing and health research. Springer Publishing Company. https://doi.10.1891/9780826170620. Westerlund, K. (2016). Spirituality and mental health among children and youth—A Swedish point of view. International Journal of Children’s Spirituality, 21(3–4), 216–229. https://doi.10.1080/1364436X.2016.1258392
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 815 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 442 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||