افراشتگی واکۀ /a/ به واکۀ [o] در لهجۀ کازرونی

1- مقدمه

کازرون شهری با تاریخی کهن است که در غرب استان فارس و در فاصلۀ 130 کیلومتری شیراز واقع شده است. مردم این شهر به لهجۀ فارسی کازرونی سخن می‌گویند. یکی از رایج‌ترین فرآیندهای واجی و صرفی-واجی لهجۀ کازرونی افراشتگی واکۀ افتاده /A/ به واکۀ نیم‌افراشتۀ [o] در بافت‌های گوناگون است. افراشتگی فرایندی است که طی آن ارتفاع یک واکه افزایش یافته و به یک واکة افراشته یا افراشته‌تر تبدیل می‌شود (جم، 1394).

هدف پژوهش پیشِ رو پاسخ به پرسش‌های زیر است:

1- چه فرایندهایی در افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در بافت‌های گوناگون رخ داده‌اند؟

2- برهم‌کنش کدام محدودیت‌های نظریۀ بهینگی افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در بافت‌های گوناگون را رقم زده است؟

3- آیا نظریۀ بهینگی موازی می‌تواند افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در همه بافت‌ها را تحلیل کند؟

2- پیشینۀ پژوهش

کریستال[1] (2003: 386) افراشتگی را فرآیندی عمودی تعریف می‌کند که بر ارتفاع زبان تأثیر گذاشته و نقطۀ مقابل افتادگی[2] است. تراسک[3] (2006:300) بیان می­دارد که بیشتر تغییراتی که در زبان انگلیسی رخ داده دربرگیرندۀ افراشتگی بوده­است؛ مانند تغییر [:e] به [:i]. طبق نظر تراسک رخداد فرایند افراشتگی می­تواند هم­زمانی نیز باشد؛ مانند افراشتگی واکه­های میانی پیش از واکه­های افتاده در زبان باسکی؛ برای نمونه، زمانی­که به­دنبال واژۀ exte (به­معنای خانه) حرف اضافۀ -A می­آید، این واژه به ­صورت extiA تلفّظ می­شود.

از نظر مدرسی­قوامی (1399: 32) طی فرآیند افراشتگی، ارتفاع واکه متاثر از عوامل متفاوتی افزایش می‌یابد که از آن جمله می‌توان بافت واکه‌ای را نام برد مانند واکۀ [e] در [be] که در بافت [i] در واژه‌ای مثل «بگیر» افراشته شده و «بیگیر» تلفّظ می‌گردد. وی در ادامه توضیح می‌دهد که علاوه­بر بافت واکه‌ای، بافت همخوانی نیز سبب افراشتگی گشته که از آن جمله می‌توان [e] در واژۀ «شش» را نام برد که در بافت میان همخوان پس­لثوی افراشته شده و [i] تلفظ می‌شود.

کرد­زعفرانلو­کامبوزیا و بهرامی­خورشید (1384) به افراشتگی واکۀ افتادۀ /a/ به واکۀ میانی [e] در لهجۀ همدانی اشاره کرده­اند و بیان می­دارند که این فرآیند در هجای اوّل واژه‌هایی رخ می‌دهد که دو هجا یا بیشتر از دو هجا دارند و هجای آغازین آن‌ها بی­تکیه است.

صالحی­کوپایی (1389) به تحلیل آواشناختی افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [u] در بافت پیش از همخوان‌های خیشومی در زبان فارسی پرداخته و عنوان می­کند که دلیل افراشتگی /A/ به [u] در این بافت این است که برجستگی توالی [un] ازتوالی [An] بیشتر می­باشد.

کرد­زعفرانلو­کامبوزیا و عزت‌آبادی‌پور (1396) افراشتگی واکۀ افتادۀ /A/ در گویش اقلیدی را مورد تحلیل قرار داده­ و نشان داده­اند که این واکه در محیط­های آوایی گوناگون به­ صورت­های [A]، [o] و [ə] تلفظ می­شود؛ واکۀ /A/ در بافت پیش از یک همخوان غیرچاکنایی به واکۀ میانی [o] تبدیل می­شود ولی پیش از یک همخوان چاکنایی تغییری نمی‌کند. امّا در نتیجۀ همگونی، این واکه در انتهای واژه براساس شدّت همخوان قبلی به­صورت [o] و [ə] تلفظ می­گردد.

جم و تیموری (1393) دو فرآیند افراشتگی و پیشین‌شدگی واکۀ /A/ در گویش شهر فردوس در استان خراسان جنوبی را در چارچوب نظریۀ بهینگی بررسی و تحلیل کرده­اند. نتیجه‌های این پژوهش حاکی از آن است که واکۀ افتادۀ /A/ در بافت پیش از همخوان /m/ به واکۀ نیم‌افراشتۀ [o] و در بافت پیش از همخوان /n/ در هجای یکی­مانده به­آخرِ واژه‌های چند‌هجایی به واکۀ پیشین و کشیدۀ [a:] تبدیل می‌شود. ولی در واژه‌های تک­هجایی و هجای آخر واژه‌های چند­هجایی به واکۀ [o] تبدیل می­گردد.

جم (1395) فرآیند بسیار رایج تبدیل واکۀ /A/ به [u] در زبان فارسی در بافت پیش از همخوان‌های خیشومی را «افراشتگیِ پیش‌خیشومی» نامیده و رخداد اختیاری، اجباری و عدم رخداد استثنایی این فرآیند، با وجود فراهم بودن بافت واجی لازم برای رخداد آن را در چارچوب نظریّۀ بهینگی تحلیل کرده است.

جم (1397) در بخشی از پژوهش خود پیرامون تعامل واج‌شناسی و معناشناسی، به تلفظ واژه‌هایی همچون «تِکه»، «جِگر» و «شِکر» پرداخته که در فارسی گفتاری معیار با تبدیل واکۀ غیرافراشتۀ /e/ به واکۀ افراشتۀ [i] به ترتیب به صورت [tic.ce]، [dZiŠar] و [Sicar] تلفظ می‌شوند. وی این فرآیند را ناشی از همگونی واکۀ /e/ با همخوان کامی افراشتۀ پس از خود در مشخصۀ افراشتگی می‌داند که گونه‌ای از همگونی واکه با همخوان به شمار می‌رود.

مدرّسی­قوامی (1399) به نقش ساخت هجا در فرآیند افراشتگی واکه در زبان­ها و گویش­های ایرانی اشاره کرده و عنوان می­کند که فرآیند افراشتگیِ واکۀ [a] به [e] متأثّر از ساخت هجا می­باشد. وی همچنین فضای واکه­ای زبان فارسی در هجاهای بسته و باز تکیه­بر پایانی را بررسی کرده و به این نتیجه دست یافته­است که ساخت هجا به لحاظ صوت­شناختی بر ارتفاع واکه­ها تأثیر­گذار است. واکه­های نرم که در مقایسه با واکه­های سخت ارتفاع کمتری دارند، در هجای بسته ظهور می‌یابند و واکه­های سخت که دارای ارتفاع بیشتری هستند، در هجای باز قرار می­گیرند.

احمدی و کرد­زعفرانلو­کامبوزیا (1400) انواع افراشتگی واکه در گویش سبزواری در چارچوب واج­شناسی زایشی را به شرح زیر بررسی کرده­اند: 1. افراشتگی واکۀ افتادۀ /a/ و نیز واکه­های میانی /e/ و /o/ به واکۀ افراشتۀ [i]. 2. افراشتگی واکه­های میانی /e/ و /o/ و همچنین واکه­های افتادۀ /a/ و /A/ به واکۀ افراشتۀ [u]. 3. افراشتگی واکه­های افتادۀ /A/ و /a/ به واکۀ میانی [e]. 4. افراشتگی واکۀ میانی /e/ و واکۀ افتادۀ /a/ به واکۀ افراشتۀ [i]. 5. افراشتگی واکه­های میانی /e/ و /o/ و همچنین واکه­های افتادۀ /A/ و /a/ به واکۀ افراشتۀ [u]. 6. افراشتگی واکۀ افتادۀ /a/ به واکۀ میانی [e]. طبق تحلیل آنها فرایندهای 1 تا 3 در بافتی رخ می‌دهند که واکه­های میانی یا افتاده با همخوان‌های افراشتۀ نرمکامی، کامی و لثوی­کامی همنشین می‌شوند. فرایندهای 4 تا 6 نیز هنگامی روی می­دهند که همنشین همخوان­های خیشومی /n/ و /m/ شوند.

   3- روش پژوهش

جامعۀ زبانی این مقاله تحلیلی ده گویشور مرد و زن بومی ساکن شهرستان کازرون با سن بین 50 تا 75 سال و با مدرک تحصیلی پایین­تر از دیپلم بودند. داده­های این پژوهش توسّط یکی از پژوهشگران به عنوان گویشور بومی لهجه کازرونی و همچنین براساس شمّ زبانی ایشان نسبت به روش تلفّظ واژه‌ها، به شیوه ضبط صدا گرد­آوری شد. پس از آوانگاری داده‌ها، به تحلیل‌ فرآیند افراشتگی در آنها در چارچوب نظریۀ بهینگی موازی یا کلاسیک (Prince & Smolensky, 1993/2004 ) پرداخته شد. [4]در بررسی یک سری از داده‌ها که واج‌شناسی و ساخت‌واژه برهم‌کنش داشتند از نظریۀ بهینگی لایه‌ای[5] که آمیزه‌ای از رویکرد لایه‌ای ساخت‌واژه و واج‌شناسی واژگانی با نظریۀ بهینگی می‌باشد، بهره برده شد. گفتنی است که پیش از ورود به تحلیل‌های بهینگی، اشتقاق و ترتیب این فرآیندها و تعامل‌شان با یکدیگر ارائه می‌شود. سپس، محدودیت‌هایی که موجب رخداد این فرآیندها شده‌اند معرفی و رتبه‌بندی‌ می‌شوند.

نظریۀ بهینگی لایه‌ای یکی از رویکردهای نظریۀ بهینگی است که از آمیزش رویکرد لایه‌ای ساخت‌واژه و واج‌شناسی واژگانی با نظریۀ بهینگی ایجاد شده‌است (Kiparsky, 1982; 1985). پس از پیدایش نظریۀ بهینگی، رویکرد بهینگی لایه‌ای پیشنهاد شد تا به برهم‌کنش واج‌شناسی و ساخت‌واژه به ویژه در زمینه تیرگی واج‌شناختی بپردازد.

برخلاف بهینگی موازی (کلاسیک) که تحلیل‌ها بر پایۀ یک رتبه‌بندی یگانه و در یک تابلو انجام می‌شود، در بهینگی لایه‌ای هر لایه دارای یک رتبه‌بندی متفاوت و یک تابلو متفاوت است. به گونه‌ای که برون‌داد هر لایه درون‌داد لایه بعدی را تشکیل می‌دهد. در هر لایه وندهای ویژه آن لایه وجود دارد. به طور کلی در رویکرد بهینگی لایه‌ای دو تا چندین لایه وجود دارند که به ‌طور پیاپی از درون‌داد به برون‌داد مرتب شده‌اند. این روند تا تولید برون‌داد نهایی ادامه می‌یابد. بر این اساس رویکرد بهینگی لایه‌ای برهم‌کنش واج‌شناسی واژگانی و ساخت‌واژه را بهتر به تصویر می‌کشد (Kiparsky, 1982; 1985; Mohanan, 1986). ساختار نظریۀ بهینگی لایه‌ای در شکل (1) ترسیم شده است:

(1) سطوح نظریۀ بهینگی لایه‌ای (Kiparsky, 2003: 1)

(1) Levels of Stratal Optimality Theory

همان‌گونه که در شکل (1) پیداست، محدودیت‌های واجی بر برون‌داد هر رخداد ساخت‌واژی (ستاک، واژه و عبارت)‌ در هر لایه اعمال می‌شود. در محدودیت‌های واجی، وندی مانند B با توجه به ویژگی‌های واجی پایۀ  A′به آن افزوده می‌شود.

در نظریۀ بهینگی لایه‌ای، لایۀ اول مربوط به سطح ستاک[6] است. درون‌داد این لایه ستاک‌ها هستند. در سطح ستاک فرآیندهای واژه‌سازی اشتقاق (افزوده شدن اولین وند اشتقاقی) و ترکیب رخ می‌دهد (Kiparsky, 2003: 1). به سخنی دیگر، در سطح ستاک از نظر ساخت‌واژی وندهای اشتقاقی به ستاک افزوده می‌شوند و از نظر واجی بازهجابندی، تعیین تکیه و ... رخ می‌دهد (Zuraw, 2012). تابلو فرضی(2) نمونه‌ای از لایۀ سطح ستاک را نشان می‌دهد. گفتنی است که ستاک ABCD می‌تواند همراه با وندهای اشتقاقی باشد. یعنی اولین وند اشتقاقی، در این لایه به ستاک افزوده می‌شود. نیز هنگام ساخت یک یک واژۀ مرکب، اولین جزء آن در این بخش افزوده ‌می‌شود.

تابلو (2) سطح ستاک ((Stonham, 2007: 124

Tableau (2) Stem level

Input: /ABCD/	*AB	*BC	*AB
a.        [ABC]	*!	*
b.        [AB]	*!
c. ☞   [ACD]			*
d.        [BCD]		*!

سپس برون‌داد سطح ستاک درون‌داد سطح واژه[7] می‌شود. که همراه با وندهای تصریفی ویژه این سطح یا دومین وند اشتقاقی سطح واژه است. این فرآیند وندافزایی تا تولید نهایی صورت تصریفی کامل ادامه می‌یابد. گفتنی است که تمایز میان سطح ستاک و سطح واژه در مقولۀ ساخت‌واژی واژۀ پایه است و نه در وند اضافه شده، زیرا یک وند به‌طور هم‌زمان می‌تواند به هر دو سطح افزوده شود (Selkirk, 1982). در تابلو فرضی (3) به درون‌داد   ABCوندهای مختص سطح واژه افزوده شده است:

تابلو(3) سطح واژه (Stonham, 2007: 124)

Tableau (3) Word level

Input: /ACD/	*AC	*AB	*BC
a.        [ABC]		*!	*
b.        [AB]		*!
c.        [ACD]	*!
d.  ☞  [BCD]			*

سرانجام برون‌داد سطح واژه ((BCD، به‌عنوان درون‌داد وارد سطح فراواژگانی[8] می‌شود. درون‌داد سطح فراواژگانی که برآیند در کنار هم قرار گرفتن واژه‌ها است، به اطلاعات ساخت‌واژی دسترسی ندارد و تنها شامل فرایندهای واجی است. تابلو (4) که توسط نگارنده پژوهش پیشِ رو صورت‌بندی شده سطح فراواژگانی را نشان می‌دهد.

تابلو (4) سطح فراواژگانی

Tableau (4) Postlexical level

Input: /BCD/	C1	C2	C3
a.        [ABC]		*!
b.  ☞  [AB]			*
c.        [ACD]	*!
d.        [BCD]	*!

    بنابراین، نکته مهمی که باید در مورد لایه‌های رویکرد بهینگی لایه‌ای به آن توجه داشت این است که گزینۀ برنده در یک لایه گزینۀ برندۀ لایۀ دیگر نیست. همچنین، گزینه‌ای که در تابلوِ سطح فراواژگانی برندۀ نهایی می‌شود ممکن است در تابلو(ها)ی پیشین بازنده باشد. برای نمونه، همان گونه که در سه تابلو (2)، (3) و (4) پیداست برنده نهایی یعنی گزینۀ AB در تابلوهای سطح ستاک و سطح واژه بازنده بوده است.  

گفتنی است از پژوهش‌هایی که پیرامون زبان فارسی در چارچوب نظریۀ بهینگی لایه‌ای انجام شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مهدوی و علی‌نژاد (1399) پیرامون کاربرد نظریۀ بهینگی لایه‌ای در مورد برخی فرایندهای واجی زبان فارسی، ناصری و رزم‌دیده (1401) پیرامون انواع تکرار کامل (تکرار کامل ناافزوده، افزودۀ میانی و پایانی و تکرار پژواکی) در گویش قاینی، جم و همکاران (1400) دربارۀ تلفظ اسم‌های جمعِ دارای واکۀ پایانی در گویش قاینی، جم و همکاران (1401) پیرامون صورت آوایی واژه‌های جمع مختوم به همخوان در گویش قاینی و جم (1401) در مورد تلفظ گفتاری صورت‌های مضارع فعل «خواستن».

4- تحلیل داده‌ها

بخش تحلیل داده‌ها در سه بخش ارائه شده است. اما در آغاز لازم است که چگونگی افراشتگی یک درجه‌ای واکۀ /A/ به واکۀ [o] به روی ذوزنقۀ واکه‌های لهجۀ کازرونی نشان داده شود:

(5) فرایند افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o]

(5) The process of raising of /A/ to [o]

4-1- افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از همخوان [h] و پسوند -i

در لهجۀ کازرونی همخوان [h] در انتهای واژه، در بافت پس از واکۀ افتاده /A/ حذف می‌شود:[9]

(6) حذف همخوان [h] در انتهای واژه در لهجۀ کازرونی

(6) Deletion of word-final /h/ in the Kazerouni Persian

همراه	[hamrA]	→	/hamrAh /
سیاه	[sijA]	→	/sijAh/
پادشاه	[pAdeSA]	→	/pAdeSAh /
دانشگاه	[dAneSgA]	→	/dAneSŠAh /
دادگاه	[dAdgA]	→	/dAdŠAh /
راه	[rA]	→	/rAh /
چاه	[tSA]	→	/tSAh /
آرایشگاه	[?ArAjeSgA]	→	/ArAjeSŠAh /

اما چنانچه پس از همخوان [h] پسوند اسم‌ساز -i بیاید این همخوان‌ برای اجتناب از التقای واکه‌ها،[10] که در فارسی مجاز نیست، حذف نمی‌شود. افزون بر این که در این بافت، یعنی پیش از همخوان [h] و پسوند اسم‌ساز -i واکۀ افتادۀ /A/ یک درجه افراشته شده و به واکۀ [o] تبدیل می‌شود:

(7) افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از همخوان [h] و پسوند -i

(7) Raising of /A/ to [o] before [h] and the suffix -i

همراهی	[hamrohi]	→	/hamrAh+i/
سیاهی	[sijohi]	→	/sijAh+i
پادشاهی	[pAdeSohi]	→	/pAdeSAh+i/
دانشگاهی	[dAneSgohi]	→	/dAneSŠAh+i/
دادگاهی	[dAdgohi]	→	/dAdŠAh+i/
راهی	[rohi]	→	/rAh+i/
چاهی	[tSohi]	→	/tSAh+i/
آرایشگاهی	[?ArAjeSŠohi]	→	/ArAjeSŠAh+i/

بررسی این داده‌ها نشان می‌دهد که دلیل این یک درجه افراشتگیِ واکۀ افتادۀ /A/  و تبدیل آن به واکۀ نیم‌افراشتۀ [o] رخداد هماهنگی واکه‌ای جزئی با واکۀ افراشتۀ /i/ (پسوند -i) بوده است. همگونی فاصله‌دار بین واکه‌های هجاهای موجود در یک واژه در بعضی مشخصه‌های واجی «هماهنگی واکه‌ای» نامیده می‌شود. بر اساس اودن[11] (2005) هماهنگی بین دو واکه در وضعیتی که یکی از همخوان‌های حنجره‌ای (چاکنایی) /h/ یا /?/ بین آنها قرار گرفته باشد «هماهنگی فراحنجره‌ای»[12] نامیده می‌شود(Jam, 2020).

عامل رخداد همگونی در مشخصۀ افراشتگی در همه داده‌های این پژوهش محدودیت AGREE[-low] است. این محدودیت که از خانوادۀ محدودیت‌های AGREE[F] (Lombardi, 1996) است، ایجاب می‌کند که واکه‌های هجاهای مجاور در مشخصۀ [- افتاده] یکسان باشند. دو محدودیت پایایی IDENT[-high] و  IDENT[+low] در برابر این محدودیت قرار دارند. هر دو محدودیت تبدیل یک واکۀ
]- افراشته[ به ]+ افراشته[ را در برون‌داد نسبت به واکۀ متناظر آن در درون‌داد جریمه می‌کنند. تفاوت‌شان در این است که IDENT[+low] تبدیل یک واکۀ [+ افتاده] به نیم‌افراشته را نیز جریمه می‌کند.

رتبه‌بندی (8) یک درجه افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] ناشی از هماهنگی واکه‌ای فراحنجره‌ای جزئی با واکۀ افراشته پسوند /i/ را تبیین می‌کند:

 (8) AGREE [-low] >> IDENT[-high] >>IDENT[+low]

تابلو (9) افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] ناشی از هماهنگی واکه‌ای فراحنجره‌ای جزئی با واکۀ افراشتۀ /i/

Tableau (9) Raising of /A/ to [o] due to translaryngeal harmony with the high vowel /i/.

IDENT[+low]	IDENT[-high]	AGREE [-low]	Input: /sijAh+i/
*			a. ☞  [sijohi]
*	*!		b.      [sijuhi]
*	*!		c.      [sijihi]
		*!	e.      [sijAhi]

همان گونه که در تابلو (9) آشکار است، ابتدا گزینة پایای(e)  به دلیل عدم هماهنگی واکۀ [A] با واکۀ [i]یِ پسوندِ –i در مشخصۀ
[- افتاده] محدودیت نشان‌داری AGREE [-low] را نقض کرده است. در گزینه‌های (b) و (c) واکۀ  درون‌دادی  [A]در برون‌داد به ترتیب به واکه‌های افراشته [u] و  [i]تبدیل شده است. از آنجا که در این تبدیل مشخصه ]- افراشته[ی واکه [A] به مشخصۀ]+ افراشته[ تغییر یافته است این دو گزینه محدودیت پایایی IDENT[-high] را نقض کرده‌اند. ولی گزینة (a) این محدویت را نقض نکرده است. زیرا واکۀ [o] همچون واکۀ [A] دارای مشخصه ]- افراشته[ می‌باشد و با تبدیل واکۀ [A] به واکۀ [o] این مشخصه تغییری نکرده است. بنابر‌این، گزینۀ (a) که این محدودیت را رعایت کرده به عنوان برون‌داد بهینه برگزیده شده است.

4-2- افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به واکۀ /A/

در لهجۀ کازرونی پس از افزوده شدن کسرۀ اضافه به واژه‌های مختوم به واکۀ /A/، همخوان میانجی [j] درج می‌شود تا التقای واکۀ /A/ با واکۀ/e/  (کسرۀ اضافه) را برطرف کند. سپس واکۀ افتاده /A/ با یک درجه افراشتگی به واکۀ [o] تبدیل می‌شود:

(10) افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به واکۀ /A/

(10) Raising of /A/ to [o] before the Ezafe enclitic in the words ending with /A/

آشنایِ (او)	[?ASnoje]	→	/ASnA+e/
پایِ (بزرگ)	[poje]	→	/pA+e/
صدایِ (آب)	[sedoje]	→	/sedA+e/
دریایِ (مازندران)	[darjoje]	→	/darjA+e/
خدایِ (من)	[Xodoje]	→	/XodA+e/
طلایِ (زرد)	[taloje]	→	/talA+e/
لای (در)	[loje]	→	/lA+e/
غذایِ (گرم)	[Œazoje]	→	/ŒazA+e/
دنیای (قشنگ)	[donjoje]	→	/donjA+e/
دعایِ (خیر)	[do?oje]	→	/do?A+e/

مرحله‌های اشتقاق این دو فرایند از بازنمایی واجی تا بازنمایی آوایی در (11) نشان داده شده ‌است:

(11) افزوده شدن کسرۀ اضافه به واژه‌های مختوم به واکۀ /A/، درج همخوان میانجی و افراشتگی

(11) Attachment of the Ezafe enclitic to the words ending with /A/, insertion of the intervocalic consonant [j], and vowel raising

بازنمایی واجی (التقای واکه‌ها)	/XodA+e/
درج همخوان میانجی [j]	Xo.dA.je
افراشتگی واکۀ /A/ به [o]	Xo.do.je
بازنمایی آوایی	[Xo.do.je]

 همان گونه که آشکار است درون‌داد /XodA+e/ دچار التقای واکه‌هاست که در زبان فارسی مجاز نیست و باید برطرف شود. با نگاه به برون‌داد [Xo.do.je] مشخص می‌شود که التقای واکه‌ها از رهگذر درج همخوان میانجی [j] برطرف شده است. محدودیت نشان‌داری ONSET که ایجاب می‌کند در دو هجای مجاور، هجای سمت راست آغازه داشته باشد عامل رفع التقای واکه‌هاست. محدودیت پایایی ضد درجِDEP  که هر گونه درجی را در برون‌داد جریمه می‌کند در برابر ONSET قرار دارد.

همچنین، بررسی این داده‌ها نشان می‌دهد که همگونی جزئی واکۀ افتادۀ /A/ با غلت یا نیم‌واکۀ افراشتۀ /j/ دلیل این یک درجه افراشتگی و تبدیل این واکۀ افتاده به واکۀ نیم‌افراشتۀ [o] بوده است. گفتنی است یکی از دلایل نیم‌واکه بودن غلت /j/ این است که اگر آن را بکِشیم به واکۀ [i] تبدیل می‌شود. از این رو، غلت /j/ گونۀ همخوانی واکۀ /i/‌ به شمار می‌رود. بر این پایه، می‌توان گفت که منبع مشخصۀ افراشتگی در بخش 4- 1 با منبع مشخصۀ افراشتگی در بخش 4-2 مشابهت دارد.

رتبه‌بندی (12) رفع التقای واکه‌ها از رهگذر درج همخوان میانجی [j] میان واکۀ /A/ و کسرۀ اضافه و یک درجه افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] ناشی از همگونی جزئی با نیم‌واکۀ افراشتۀ /j/ را تبیین می‌کند:

 (12) ONSET, AGREE [-low] >> IDENT[-high] >>IDENT[+low], DEP 

رفع التقای واکه‌ها از رهگذر درج همخوان میانجی [j] میان واکۀ /A/ و کسرۀ اضافه و یک درجه افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] ناشی از همگونی جزئی با نیم‌واکۀ افراشتۀ /j/ در تابلو (13) تحلیل شده است:

تابلو(13) درج همخوان میانجی [[13]j] و افراشتگی

Tableau (13) Insertion of the intervocalic consonant [j] and vowel raising

DEP	IDENT [+low]	IDENT         [-high]	AGREE              [-low]	ONSET	Input: /XodA+e/
*	*				a. ☞  [Xo.do.je]
*	*	*!			b.       [Xo.du.je]
*	*	*!			c.       [Xo.di.je]
*			*!		d.       [Xo.dA.je]
			*	*!	e.       [Xo.dA.e]

همان‌گونه که در تابلو (13) آشکار است، پس از کنار رفتن گزینۀ‌ پایای (e) به دلیل نقض محدودیت ONSET، گزینة (d)  به دلیل عدم همگونی واکۀ [A] با غلت /j/ در مشخصۀ [- افتاده] محدودیت نشان‌داری AGREE [-low] را نقض کرده است. در گزینه‌های (b) و (c) واکۀ درون‌دادی  [A]در برون‌داد به ترتیب به واکه‌های افراشتۀ [u] و  [i]تبدیل شده است. از آنجا که در این تبدیل مشخصۀ
]- افراشته[ی واکۀ [A] به مشخصۀ]+ افراشته[ تغییر یافته است این دو گزینه محدودیت پایایی IDENT[-high] را نقض کرده‌اند. ولی گزینة (a)  این محدویت را نقض نکرده است. زیرا واکۀ [o] همچون واکۀ [A] دارای مشخصۀ ]- افراشته[ می‌باشد و با تبدیل واکۀ [A] به واکۀ [o] این مشخصه تغییری نکرده است. بنابر‌این، گزینۀ (a) که این محدودیت را رعایت کرده به عنوان برون‌داد بهینه برگزیده شده است.

 4-3- افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به همخوان /h/

در بخش 4-1 در نمونه‌های (6) نشان داده شد که در لهجۀ کازرونی همخوان /h/ پس از واکۀ /A/ در انتهای واژه حذف می‌شود. در نمونه‌های (7) نیز نشان داده شد که چنانچه پس از همخوان [h] پسوند اسم‌ساز -i وجود داشته باشد، این همخوان‌ برای اجتناب از التقای واکه‌ها حذف نمی‌شود. طبعاً در نمونه‌های (14) نیز این انتظار وجود داشت که با افزوده شدن کسرۀ اضافه، همخوان [h] برای اجتناب از التقای واکه‌ها حذف نشود. اما برخلاف انتظار، همخوان /h/ حذف می‌شود و همخوان میانجی [j] جایگزین آن می‌شود. ضمن این که واکۀ افتادۀ /A/ به واکۀ نیم‌افراشتۀ [o] تبدیل می‌گردد:

(14) جایگزینی همخوان /h/ با همخوان میانجی [j] و افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o]

(14) Replacement of /h/ by [j] and raising of /A/ to [o]

پناهِ (خدا)	[panoje]
اشتباهِ (بزرگ)	[?eSteboje]
چاهِ (آب)	[tSoje]
راهِ (دراز)	[roje]
رفاهِ (مردم)	[refoje]
نگاهِ (بد)	[negoje]
اصطلاحِ (رایج)	[?esteloje]
اصلاحِ (سر)	[?esloje]
ماهِ (بهمن)	[moje]
کلاهِ (پشمی)	[koloje]

جایگزینی /h/ با همخوان میانجی [j] نشان می‌دهد که کسرۀ اضافه به بازنمایی واجی این قبیل واژه‌ها مانند /panAh/، /negAh/ و /kolAh/ (که در انتهای آن همخوان /h/ وجود دارد) افزوده نشده است. چرا که اگر کسرۀ اضافه در بازنمایی واجی دارای همخوان /h/ حضور داشت، آنگاه هجای آخرِ این واژه‌ها به صورت [-he] می‌بود و محدودیت بیشینۀ ONSET مانع حذف آغازۀ این هجا (همخوان /h/) می‌شد. دلیل عدمِ حضور کسرۀ اضافه در بازنمایی واجیِ اصلیِ دارای همخوان /h/ این است که چون کسرۀ اضافه یک واژه‌بست (پی‌بست) است جزئی از واژۀ میزبان نیست که بتواند در بازنمایی واجی وجود داشته باشد. برخلاف پسوندها که جزئی از واژه میزبان به شمار می‌روند، واژه‌بست‌ها جزئی از واژۀ میزبان به شمار نمی‌روند. پس به این نتیجه می‌رسیم که کسرۀ اضافه پس از حذف همخوان /h/ به واژۀ میزبان افزوده شده است. یعنی به صورتی مانند [panA]، [negA] و [kolA] افزوده شده که همخوان /h/ی آن در یک مرحله قبل‌تر حذف شده است.

بر این پایه، اشتقاق بازنمایی واجی تا بازنمایی آوایی در این دو مرحلۀ جداگانه بدین صورت خواهد بود:

(15) حذف همخوان /h/ درمرحلۀ اول

(15) Deletion of /h/ according to the second hypothesis

بازنمایی واجی	/panAh/
حذف همخوان /h/	panA
بازنمایی آوایی	[panA]

(16) افزوده شدن کسرۀ اضافه به بازنماییِ میانی(درون‎‌داد) فاقد همخوان /h/

(16) Attachment of the Ezafe enclitic to the intermediate representation (input) without /h/, according to the second hypothesis

درون‌داد	/panA+e/
درج همخوان میانجی [j] برای رفع التقای واکه‌ها	pa.nA.je
افراشتگی واکۀ /A/ به [o]	pa.no.je
بازنمایی آوایی	[pa.no.je]

گفتنی است که اشتقاق (16) دقیقاً همانند اشتقاق (11) (افزوده شدن کسرۀ اضافه به واژه‌های مختوم به واکۀ /A/، درج همخوان میانجی و افراشتگی) است. همان گونه که آشکار است، بازنمایی آواییِ فرآیند واجی (15) درون‌دادِ فرایند صرفی-واجی (16) شده است. در واقع در توالی دو اشتقاق (15) و (16) شاهد برهم‌کنش واج‌شناسی و ساخت‌واژه هستیم. نظریۀ بهینگی موازی (کلاسیک) که فقط یک سطح را برای درون‌داد در نظر می‌گیرد قادر به تبیین چگونگی رخداد این گونه برهم‌کنش‌ها نیست. در نتیجه، باید از نظریۀ بهینگی لایه‌ای که چند سطح درون‌داد را در نظر می‌گیرد بهره گرفت. 

تردیدی نیست که مراحل اشتقاق (16) جزء سطح فراواژگانی است. ولی پرسشی که اینک مطرح می‌شود این است که آیا اشتقاق (15) را باید سطح ستاک در نظر گرفت یا سطح واژه؟ اگر آن را سطح ستاک در نظر بگیریم، نتیجه‌اش این می‌شود که دیگر سطح واژه نداریم و از سطح ستاک به سطح فراواژگانی پرش کرده‌ایم:

(17) تحلیل نادرست لایه‌ها

(17) The incorrect analysis of the levels

سطح ستاک	برون‌داد سطح ستاک	سطح فراواژگانی	برون‌داد سطح فراواژگانی
/panAh/       →	panA       →	panA+e    →	[panoje]

ولی این تحلیل درست نیست که سطح واژه نداشته باشیم. چون نمی‌توان از سطح ستاک یک‌مرتبه به سطح فراواژگانی جهش کرد. نیز از آنجا که بر اساس شقاقی (1387: 67) ستاک فعل در زبان فارسی «تکواژ وابسته واژگانی» است به تنهایی در ساخت زبان به کار نمی‌رود که دچار تغییرات آوایی شود. بر این اساس باید /panAh/ را سطح واژه در نظر گرفت.

(18) تحلیل درست لایه‌ها

(18) The correct analysis of the levels

سطح  واژه	برون‌داد سطح  واژه	سطح فراواژگانی	برون‌داد سطح فراواژگانی
/panAh/ →	panA    →	panA+e  →	[panoje]

محدودیت نشان‌داری *h] عامل رخداد فرایند حذف همخوان /h/ی پایانی است:

(19) همخوان [h] در انتهای واژه مجاز نیست.                                                                                                                           *h] 

محدودیت ضد حذف MAX (McCarthy & Prince, 1995) در برابر این محدودیت قرار دارد و حذف همخوان /h/ را در برون داد جریمه می‌کند. رتبه‌بندی (20) فرآیند حذف همخوان /h/ی پایانی را تبیین می‌کند: 

*h] >> MAX (20)

فرآیند حذف همخوان /h/ی پایانی در واژه «پناه» در تابلو (21) مورد تحلیل قرار گرفته است:

تابلو(21) سطح واژه: تبدیل/panAh/  به [panA]

Tableau (21) The word level: change of /panAh/ to [panA]

Input: /panAh/	*h]	MAX
a.  ☞ [pa.nA]		*
b.       [pa.nAh]	*!

همان گونه که در تابلو (21) آشکار است، گزینة پایای(b)  به دلیل داشتن همخوان [h] در انتهای واژه محدودیت نشان‌داری *Ah] را نقض کرده است. بنابر‌این، گزینۀ (a) که این محدودیت را رعایت کرده به عنوان برون‌داد بهینه برگزیده می‌شود.

اینک با مبنا قرار دادن تبدیل /panAh/ به /panA/ در سطح واژه، تبدیل /panA+e/ به [panoje] در سطح فراواژگانی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. تحلیل این سطح دقیقاً همانند تحلیل بخش 4-2 (افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به واکۀ /A/) می‌باشد. بنابراین، همان رتبه‌بندی (12) رفع التقای واکه‌ها از رهگذر درج همخوان میانجی [j] میان واکۀ /A/ و کسرۀ اضافه و یک درجه افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] ناشی از همگونی جزئی با نیم‌واکۀ افراشتۀ /j/ را در سطح فراواژگانی تبیین می‌کند. توضیحات تابلوی (22) نیز مانند توضیحات تابلوی (13) است.                              

تابلو(22) سطح فراواژگانی: تبدیل /panA+e/ به [panoje]

Tableau (22) The postlexical level: change of /panA+e/ to [panoje][14]

 

DEP	IDENT [+low]	IDENT         [-high]	AGREE              [-low]	ONSET	Input: /panA+e/
*	*				a. ☞  [panoje]
*	*	*!			b.      [panuje]
*	*	*!			c.      [panije]
*			*!		d.      [panAje]
			*	*!	e.      [panAe]

5- نتیجه‌           

بررسی داده‌های به دست آمده از تلفظ ده گویشور مرد و زن بومی لهجۀ کازرونی نشان داد که واکۀ افتادۀ /A/ در سه بافت زیر به واکۀ [o] تبدیل می‌شود: پیش از همخوان [h] و پسوند اسم‌ساز –ی،  پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به واکۀ /A/ و  پیش از کسرۀ اضافه در واژه‌های مختوم به همخوان /h/.

در پاسخ به پرسش نخست تحقیق که چه فرآیندهایی در افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در بافت‌های گوناگون رخ داده‌اند؟، مشخص شد که در بافت اول افزوده شدن پسوند اسم‌ساز –i   موجب رخداد فرایند هماهنگی واکه‌ای در مشخصۀ افراشتگی شده است. در بافت دوم افزوده شدن کسرۀ اضافه و در بافت سوم حذف همخوان /h/ موجب التقای واکه‌ها شده است. التقای واکه‌ها در هر دو بافت با درج همخوان میانجیِ [j] رفع گردیده است. سپس، درج این همخوان میانجی رخداد فرایند همگونی در افراشتگی را در پی داشته است.

در پاسخ به پرسش دوم تحقیق که برهم‌کنش کدام محدودیت‌های نظریۀ بهینگی افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در بافت‌های گوناگون را رقم زده است؟، مشخص شد که برهم‌کنش محدودیت‌های نشانداری شامل محدودیت ایجادکننده همگونیِ AGREE [-low] و محدودیت‌ رفع‌کننده التقای واکه‌ها و محدودیتهای پایایی شامل محدودیت ضد افراشتگی و محدودیت‌های ضد حذف و درج  موجب افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در بافت‌های گوناگون شده است.

در پاسخ به پرسش سوم تحقیق که آیا نظریۀ بهینگی موازی می‌تواند افراشتگی واکۀ /A/ به واکۀ [o] در همه بافت‌ها را تحلیل کند؟، استدلال شد تحلیل بافت‌های نخست و دوم در چارچوب نظریۀ بهینگی کلاسیک جواب می‌دهد. ولی به دلیل برهم‌کنش فرایندهای واج‌شناختی و ساخت‌واژی در بافت سوم، نظریۀ بهینگی موازی (کلاسیک) که فقط یک سطح را برای درون‌داد در نظر می‌گیرد قادر به تبیین چگونگی رخداد این گونه برهم‌کنش‌ها نیست. در نتیجه، از نظریۀ بهینگی لایه‌ای که چند سطح درون‌داد را در نظر می‌گیرد بهره گرفته شد.                                                                                            

پیرامون بافت سوم استدلال شد که کسرۀ اضافه به بازنمایی واجی که در انتهای آن همخوان /h/ وجود دارد افزوده نشده، بلکه به صورتی افزوده شده که همخوان /h/ی آن در یک مرحله قبل‌تر حذف شده است. دلیل عدمِ حضور کسرۀ اضافه در بازنمایی واجیِ اصلیِ دارای همخوان /h/ این است که چون کسرۀ اضافه یک واژه‌بست (پی‌بست) است جزئی از واژۀ میزبان نیست که بتواند در بازنمایی واجی وجود داشته باشد. نیز پیرامون بافت سوم، در پاسخ به این پرسش که آیا حذف همخوان /h/‌ از واژه‌هایی همچون «پناه» را باید سطح ستاک در نظر گرفت یا سطح واژه؟، استدلال شد که اگر آن را سطح ستاک در نظر بگیریم، نتیجه‌اش این می‌شود که دیگر سطح واژه نداریم و از سطح ستاک به سطح فراواژگانی پرش کرده‌ایم. ولی این تحلیل درست نیست که سطح واژه نداشته باشیم. چون نمی‌توان از سطح ستاک یک‌مرتبه به سطح فراواژگانی جهش کرد.

[1] David Crystal

[2] lowering

[3] R. L. Trask

[4] از آنجا که پژوهش‌های بسیاری در زبان فارسی بر پایۀ نظریۀ بهینگی موازی یا کلاسیک انجام شده، به معرفی این نظریه پرداخته نشد.

[5] Stratal Optimality Theory

[6] stem level

[7] lexical level

[8] postlexical level

[9]  در بخش 4-3 به حذف همخوان [h] در انتهای واژه پرداخته شده است.

[10]  التقای واکه‌ها وضعیتی است که هیچ همخوانی میان واکه‌ها یا، به بیانی فنی‌تر، بین هسته‌های دو هجای مجاور وجود نداشته باشد. این وضعیت هنگامی روی می‌دهد که از دو هجای مجاور، هجای سمت چپ فاقد پایانه و هجای سمت راست فاقد آغازه باشد (جم، 1394).

[11] Odden

[12] translaryngeal harmony

[13] در این تحلیل امکان تحلیل سایر همخوان­های میانجی بحث نشده است.

تعداد مشاهده مقاله: 954

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 204