اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات44
تعداد شماره‌ها1,858
تعداد مقالات15,041
تعداد مشاهده مقاله42,229,392
تعداد دریافت فایل اصل مقاله16,752,101
SafiKhani, Keivan. (1402). A Floristic Study of the Almabolaq Asadabad Protected Area in Hamadan Province. , 15(54), 41-82. doi: 10.22108/tbj.2023.137553.1231
Keivan SafiKhani. "A Floristic Study of the Almabolaq Asadabad Protected Area in Hamadan Province". , 15, 54, 1402, 41-82. doi: 10.22108/tbj.2023.137553.1231
SafiKhani, Keivan. (1402). 'A Floristic Study of the Almabolaq Asadabad Protected Area in Hamadan Province', , 15(54), pp. 41-82. doi: 10.22108/tbj.2023.137553.1231
SafiKhani, Keivan. A Floristic Study of the Almabolaq Asadabad Protected Area in Hamadan Province. , 1402; 15(54): 41-82. doi: 10.22108/tbj.2023.137553.1231

A Floristic Study of the Almabolaq Asadabad Protected Area in Hamadan Province

Taxonomy and Biosystematics
مقاله 4، دوره 15، شماره 54، خرداد 2023، صفحه 41-82    اصل مقاله (1.51 M)
نوع مقاله: Original Article
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/tbj.2023.137553.1231
نویسنده
Keivan SafiKhani*
Assistant professor, Department of Forests and Rangelands Research, Hamedan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Hamedan, Iran
چکیده
This survey studies the flora of the Almabolaq protected region, located west of Hamadan and north of Asadabad. The method for plant collection in this region followed the classical approach of plant taxonomic studies. Collected plants were identified, and their families, genera, and species were determined using essential references. An alphabetical list of taxa in this region was provided, based on families and scientific names. The collected plants were deposited in the Herbarium of the Agriculture and Natural Resources Research Center of Hamadan province. The biological spectrum of the region's plants was established by determining the percentage of species belonging to each biological form. Based on the data obtained from the geographical distribution of identified species and available references, the percentage of regional vegetative elements was determined. Using various sources, the endemic plants of Iran in the region and their conservation status were identified. The study found 50 families, 175 genera, and 275 species of plants in the Almabolaq region. The largest families are Lamiaceae (36 species), Fabaceae (28 species), Asteraceae (28 species), Brassicaceae (17 species), Caryophyllaceae (14 species), Poaceae (17 species), and Apiaceae (13 species). The life forms of plants include 49.09% Hemicryptophytes, 21.45% Therophytes, 15.27% Cryptophytes, 11.63% Chamaephytes, and 2.54% Phanerophytes. The Irano-Turanian element, comprising 58.9% of the flora, dominates the chorology of the region's plants. Thirty-one plant species are endemic to Iran.
Introduction
The presence of parts of the central Zagros in Hamadan province has contributed to the floristic and vegetation diversity of this province. Considering that determining the floristic list, biological spectrum, and chorology of plant species in each region is a preliminary study for further research, the purpose of this study is to provide basic floristic information for identifying plant species in the Almabolaq protected area and to ascertain its potential. As a result, it becomes possible to devise appropriate management plans for conserving this habitat. Without information about the vegetation, floristic studies, and the habitat resources of this area, it is impossible to offer fundamental solutions for protecting plant genetic reserves or to develop detailed and informed plans for its preservation, restoration, and expansion. The outcomes of this research will assist in accurately determining species diversity in Hamadan province and ultimately in the country. Furthermore, these studies enable comparison of species diversity across different regions. On the other hand, this research can aid in identifying the valuable plant species of the province, including rare and endangered species, and provide solutions for their protection.
 
Materials and Methods
The Almabolaq protected area, covering an area of 9696 hectares, is situated north of Asadabad city (35 km northwest of Hamadan city). The region's minimum altitude is 2200 meters above sea level, and the highest point is Almabolaq Peak, at an altitude of 2946 meters above sea level. According to the classification by the country's Meteorological Organization, the Almabolaq region falls into the cold and dry subgroup. The method used for collecting plants, preparing herbarium samples, and identifying plant samples in this research followed the conventional taxonomic study approach. The plant samples were identified using Flora Iranica (Rechinger, 1963-2015), Flora of Iran (Assadi et al., 1988–2021), Flora of Iraq (Townsend et al., 1966–1985), and Flora of Turkey (Davis, 1965–1985). All original specimens are deposited in the Herbarium of the Hamadan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center. The classification of plants was presented based on The Angiosperm Phylogeny Group IV system (2016). The correct spelling of scientific names was verified by referring to the International Plant Names Index (https://www.ipni.org) and their synonymy using the websites (https://powo.science.kew.org) and (https://www.gbif.org). The biological types were determined using  Raunkier's method (1934), and the chorology of species was based on Zohary (1973), Takhtajan (1986), and Leonard (1988). Based on available sources about the medicinal and practical plants of Hamadan province (Kalvandi et al., 2007), plants with medicinal or industrial value were identified in the list of plants of the studied region. Using the Red List of Iranian Plant Species (Jalili & Jamzad, 1999), the conservation classes of distributed endemic plants of Iran in the studied area were determined based on the classification of the International Union for Conservation of Nature.
 
Research Findings
In this study, a total of 275 taxa of vascular plants were identified in the Almabolaq region. These included 21 monocots, 153 dicots, and 1 pteridophyte, distributed across 50 families (comprising 7 monocots, 42 dicots, and 1 pteridophyte) and 175 genera (consisting of 17 monocots, 157 dicots, and 1 pteridophyte). The largest families were Lamiaceae, Fabaceae, Asteraceae, Brassicaceae, Caryophyllaceae, Apiaceae, Poaceae, and Polygonaceae. Equisetaceae was the only family of pteridophytes in this region. Additionally, 7 families including Amaranthaceae, Araceae, Colchicaceae, Cyperaceae, Iridaceae, Juncaceae, and Liliaceae formed the monocot families of the region. Thirty-one species (11.27%) of the plant species in the Almabolaq region were endemic to Iran. In terms of biological form, the plants in the region comprised 49.09% Hemicryptophytes, 21.45% Therophytes, 15.27% Cryptophytes, 11.63% Chamaephytes, and 2.54% Phanerophytes. Geographically, 58.9% of the plant species belonged to the Iranian-Turanian vegetation elements, 0.72% to European-Siberian, and 0.72% to Cosmopolitan. Other species belonged to two or more geographic areas.
 
Discussion of Results and Conclusion
Overall, the flora of the Almabolaq region is in a relatively favorable condition regarding species diversity. The largest plant families in the Almabolaq protected area were Lamiaceae, Fabaceae, Asteraceae, Brassicaceae, Apiaceae, Poaceae, and Caryophyllaceae, together comprising 163 species and 59.27% of the flora of the Almabolaq region. This study found that 19 plant families in the Almabolaq region are monotypic. Astragalus L., with 17 species, is the largest genus in the region. Salvia L., Silene L., Rumex L., and Nepeta L. rank higher in the number of species due to their adaptability and tolerance to different climatic and ecological conditions or due to the lack of grazing by livestock. Tree and shrub species (Phanerophytes) had a low density, accounting for only 2.54% of all species in the Almabolaq region. Approximately 36.40% of the plant species identified in the region had distributions in two or more regions, illustrating the impact of this region on the climate, weather currents, and flora of other vegetation areas. The largest share of geographical distribution belonged to the Irano-Turanian elements. A total of 111 plant species belonging to 81 genera and 35 families were identified as having medicinal or industrial value. To protect and support endangered species, it is recommended to first identify these species, investigate the factors of natural and unnatural destruction, and then, if possible, control these factors.
 
Acknowledgment
We express our gratitude to the officials of the Hamadan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, as well as to the colleagues from the Hamedan Center's Natural Resources Research Department, for their sincere assistance and cooperation in conducting this study.
کلیدواژه‌ها
Biodiversity؛ Endemic Species؛ Life Form؛ Taxonomic Studies؛ Vegetation Elements
اصل مقاله

مقدمه

در دهه‌های اخیر تمام افراد و مجامع بین‌‌المللی و جهانی به لزوم حفاظت از محیط زیست توجه کرده‌‌اند. کاهش تنوع زیستی، آلودگی محیط زیست، دخالت‌های انسانی در محیط‌‌های طبیعی و بهره‌برداری مداوم از منابع محیط زیست که حاصل پیکار انسان با طبیعت است، در استفادۀ نادرست انسان از سرزمین و مدیریت غلط یا روش بهره‌برداری نادرست ریشه دارد و درمجموع نشان‌‌دهندۀ استفادۀ غیر منطقی انسان از زمین است؛ به طوری که به‌‌تدریج توان جذب و ترمیم زیست‌سپهر را اشباع کرده است.

توسعۀ بی‌رویۀ فعالیت‌های اقتصادی انسان و همچنین اتکای بی‌واسطه و وابستگی معیشتی قشر بسیاری از جمعیت روبه‌‌رشد جهان به طبیعت، روزبه‌‌روز از تنوع طبیعی اکوسیستم‌ها و زیستگاهها می‌کاهد و محدودیت‌های بیشتری را برای زندگی و بقای حیات وحش فراهم می‌کند. در میان عوامل بی‌شماری که گونه‌ها را تهدید می‌کند، تخریب زیستگاهها، فرایند اصلی محسوب می‌شود. شواهد موجود نشان می‌دهد نظم اکوسیستم‌ها بر اثر دخالت‌های متعدد به هم خورده و سبب کاهش تنوع زیستی و ترکیب و تنوع گونه‌ای و کاهش ظرفیت‌ها در برخی از اکوسیستم‌ها شده است؛ از این رو با توجه به تخریب‌های صورت‌‌گرفته، اندازه‌گیری تنوع زیستی، ترکیب و تنوع گونه‌ای، یکنواختی و تعداد گونه در ارزیابی وضعیت اکولوژیکی اکوسیستم‌ها از اهمیت زیادی برخوردار است (Goodman, 1975)؛ با این وجود به‌‌دلیل محدودیت‌های مالی، حفاظت از منابع تنوع زیستی در سطح گسترده امکان‌‌پذیر نیست؛ بنابراین اجرای برنامه‌های حفاظتی از گونه‌ها و اکوسیستم‌ها فقط به نقاط مشخصی محدود شده است که امروزه «مناطق حفاظت‌‌شده: مناطقی که ازنظر حفاظت دارای ارزش راهبردی‌اند و به‌‌منظور حراست، ترمیم و احیای حیات جانوری و گیاهی و جلوگیری از انهدام تدریجی آنها انتخاب می‌شوند» تعریف شده‌اند (Madjnoonian, 1999). امروزه مناطق تحت حفاظت، مفیدترین اشکال بهره‌وری پایدار و چندجانبه از سرزمین شناخته می‌شوند (Khajeddin & Yeganeh, 2010). کشور ایران، سرزمینی وسیع و کم‌‌نظیر با جاذبه‌های طبیعی فراوان است. وضعیت زمین‌‌شناسی، عوامل خاک‌شناختی، شرایط اقلیمی، روند تکامل و تاریخ زیستی از مهم‌‌ترین عوامل ایجاد تنوع زیستی ایران به شمار می‌آید. 5/10 درصد از مساحت ایران به مناطق حفاظت‌‌شده اختصاص پیدا کرده است تا در این مناطق، زیستگاههای گیاهی و جانوری کشور حفظ و حراست شود. یکی از اساسی‌ترین اقدامات به دنبال برنامه‌ریزی‌های حفاظتی در مناطق حفاظت‌‌شده، شناخت منابع زیستی پایه مانند فلور و پوشش گیاهی است. در حقیقت، بدون شناخت گیاهان در جایگاه جزء بسیار مهم اکوسیستم و حفاظت از آنها، حفظ پایداری آن اکوسیستم، حفظ کل اکوسیستم و درنهایت، حفظ کل اکوسیستم جهانی (اکوسفر) درعمل غیر ممکن خواهد بود (Madjnoonian, 1999). توجه به نقش پایه‌ای گیاهان در شکل‌گیری اکوسیستم‌های طبیعی و همچنین شناخت دقیق گونه‌های گیاهی و توان بالقوۀ منابع موجود در هر منطقه، برای برنامه‌ریزی دربارۀ توسعۀ پایدار و مدیریت منابع طبیعی کشور یاری‌‌دهنده خواهد بود (Jamzad, 2008). شناسایی و معرفی رستنی‌های یک منطقه و مطالعۀ تنوع گونه‌های گیاهی، زمینه‌ساز پژوهش‌های بوم‌شناسی، جنگلداری، کشاورزی و گیاهان دارویی است و اهمیت ویژه‌ای دارد (Tabad et al., 2016) و ازجمله نتایج آن به امکان شناسایی گیاهان هر منطقه، دسترسی آسان و سریع به گونه‌های گیاهی منطقه، آگاهی از پتانسیل و قابلیت‌های رویشی منطقه، شناسایی گونه‌های درحال انقراض و کمک به حفظ گونه‌های گیاهی و ذخایر ژنتیکی، شناسایی گیاهان دارویی و کمک به تعیین پوشش گیاهی منطقۀ مطالعه‌‌شده اشاره می‌‌شود (Karimi, 2010). سازگان‌‌شناسی گیاه یکی از شاخه‌های بسیار قدیمی و مهم علم گیاه‌شناسی و شامل مجموعه فعالیت‌‌هایی است که به‌‌منظور سازماندهی و ثبت تنوع گیاهان انجام می‌شود (Sanandaji & Mozaffarian, 2010).

هر قسمت از کشور پهناور ایران ویژگی و تنوع زیستی خاصی دارد و ترکیب منحصربه‌‌فردی از عناصر مختلف زیستی در آن شکل گرفته است (Jalilian et al., 2014)؛ به طوری که شمار گونه‌‌های گیاهی ایران (بیش از 8000 گونه) حدود دو سوم گونه‌‌های گیاهی قارۀ اروپا است (Ghahremaninejad & Nejad Falatoury, 2016; Ghahremaninejad et al., 2017). این 8000 گونۀ گیاهی متعلق به 150 تیره و 1727 گونه از آنها (22 درصد)، از گونه‌های بوم‌‌زاد (انحصاری) است که به نوعی در خطر انقراض قرار دارند (Jalili & jamzad, 1999)؛ همچنین طبق آخرین بررسی دربارۀ گونه‌های انحصاری ایران (Noroozi et al., 2019)، در ایران 2597 گونۀ گیاهی (30 درصد) انحصاری و نیمه‌‌انحصاری وجود دارد که متعلق به 359 جنس از 65 تیره است. حدود چهارپنجم سطح ایران در ارتفاع بالاتر از هزار متر از سطح دریا واقع شده (Zohary, 1973) و تأثیر به‌‌سزایی در ایجاد تنوع زیستی این سرزمین داشته است. در بین این ارتفاعات، رشته‌‌کوه زاگرس از شمال غرب تا جنوب غرب ایران گسترش دارد و با جذب رطوبت ابرهای باران‌زا از نواحی غربی با مبدأ دریای مدیترانه، شرایط لازم را برای استقرار و گسترش بسیاری از گونه‌های گیاهی فراهم می‌کند (Pourbabaei et al., 2012). از ویژگی‌های مهم دیگر کشور ایران که همواره باعث توجه تاکسونومیست‌های گیاهی شده است، در برگرفتن چهار منطقۀ جغرافیایی عمده یعنی ایرانی - تورانی، اروپا - سیبری، صحرا - عربستان و سودانی است.

وجود بخش‌‌هایی از زاگرس مرکزی در استان همدان باعث تنوع فلوریستیک و پوشش گیاهی این استان شده است. با توجه به اینکه تعیین فهرست فلوریستیک، طیف زیستی و کورولوژی گونه‌های گیاهی هر منطقه، مطالعه‌ای اولیه برای سایر پژوهش‌ها محسوب می‌شود، هدف از این پژوهش فراهم‌‌آوردن اطلاعات پایه‌ای فلوریستیک است تا گونه‌های گیاهی موجود در منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ تعیین و پتانسیل آن شناسایی شود؛ درنتیجه انجام برنامه‌های مدیریتی مناسب برای حفظ این رویشگاه امکان‌‌پذیر شود؛ زیرا بدون داشتن اطلاعات دربارۀ پوشش گیاهی و مطالعات فلوریستیک و نیز منابع زیستگاهی این منطقه، امکان ارائۀ راهکارهای اصولی برای حفاظت از ذخیره‌گاههای ژنتیکی گیاهی و انجام برنامه‌ریزی‌های دقیق و آگاهانه برای حفظ، احیا و گسترش آن وجود ندارد. نتایج حاصل از این پژوهش به تعیین هرچه دقیق‌تر تنوع گونه‌ای در استان همدان و درنهایت در کشور کمک خواهد کرد و این مطالعات امکان مقایسه را میان مناطق مختلف ازلحاظ تنوع گونه‌ای فراهم می‌کند؛ همین‌‌طور پژوهش حاضر به شناخت گونه‌های گیاهی باارزش، گونه‌های نادر و گونه‌های درحال انقراض استان و به ارائۀ راهکارهای حفاظت از آنها کمک می‌‌کند.

 

تاریخچۀ موضوع و پیشینۀ پژوهش

تنوع گیاهی زیاد ایران و پیش‌‌نیازبودن این مطالعات برای انجام سایر مطالعات بوم‌شناختی سبب شده است که مطالعات فراوانی در رابطه با فلور مناطق مختلف کشور انجام شود؛ به طوری که از دیرباز پژوهشگران خارجی و در چند دهۀ اخیر گیاه‌شناسان علاقه‌مند ایرانی، فلور غنی و متنوع ایران را مطالعه کرده‌اند و نمونه‌های گیاهی فراوانی نیز از مناطق مختلف کشور جمع‌آوری شده است؛ اما با وجود این هنوز مناطق بسیاری نظیر مناطق کوهستانی دوردست و نقاط مرزی وجود دارند که پوشش گیاهی آنها کمتر بررسی شده است.

از مطالعات متعدد فلوریستیک در مناطق مختلف ایران و به‌‌ویژه ارتفاعات زاگرس به مطالعۀ جنگل‌‌های چهارزبر کرمانشاه (Hamzehee et al., 2008)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ مانشت و قلارنگ در استان ایلام (Darvishnia et al., 2012)، حوزۀ نوژیان در استان لرستان ((Mehrnia & Ramak, 2014، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیمبار در استان خوزستان (Dinarvand et al., 2015)، منطقۀ دزلی در استان کردستان (Omidipour et al., 2018)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیدا در استان چهارمحال و بختیاری (Vahabi et al., 2018)، منطقۀ اسلام‌‌آباد غرب در استان کرمانشاه (Dehshiri et al., 2019)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ دینارکوه در استان ایلام ((Bagheri and Heydari, 2020، منطقۀ لیلاخ شهرستان دهگلان در استان کردستان (Tabad et al., 2021)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ قلاجه در استان کرمانشاه (Nemati Peykani et al., 2021)، منطقۀ گلستان‌‌کوه اصفهان (Akhavan Roofigar & Bagheri, 2021)، فلور ماندابی استان کرمانشاه (Khanhasani et al., 2021) و کوه دمیرلی در استان زنجان ((Mahmoodi et al., 2022 اشاره می‌‌شود (جدول 1). ازجمله مطالعات فلوریستیک منطقه‌ای در استان همدان نیز به منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ لشکردر ملایر(Safikhani et al., 2003)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ خانگرمز در شهرستان تویسرکان (Safikhani et al., 2006)، منطقۀ کیان نهاوند (Safikhani et al., 2007)، رستنی‌های آلپی بخشی از کوه الوند (Dehshiri et al., 2016)، فلور ماندابی استان همدان (Safikhani et al., 2018) و منطقۀ گاماسیاب نهاوند (Safikhani, 2022) اشاره می‌‌شود.

 

روش کار و شیوۀ انجام مطالعه

منطقۀ مطالعه‌‌شده

موقعیت جغرافیایی

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ به مساحت 9696 هکتار با مختصات جغرافیایی '۵۳ و°۳۴ تا '۵۷ و°۳۴ عرض شمالی و '۰۷ و °۴۸ تا '۱۲ و°۴۸ طول شرقی با سیمایی کوهستانی و تپه‌‌ماهوری در شمال شهرستان اسدآباد و 35 کیلومتری شمال غربی شهرستان همدان واقع شده و ازطریق محور اصلی همدان – کرمانشاه، در محل گردنۀ اسدآباد ازطریق جادۀ انحرافی ایستگاه مخابراتی قدس جدید دردسترس است. این منطقه در مجاورت ۱۷ روستا قرار دارد که از مهم‌‌ترین آنها به ملحمدره، تاج‌آباد، ترخین‌آباد، بیاج، چنار علیا، محمد‌آباد، پیرملو، قرآکند و باباعلی اشاره می‌‌شود. حداقل ارتفاع منطقه از سطح دریا 2200 متر و بلندترین ارتفاع آن قلۀ آلمابلاغ با ارتفاع 2946 متر از سطح دریاست. ادامۀ این رشته‌‌کوه در جنوب شرقی منطقه به کوههای الوند متصل می‌شود. منابع آبی منطقه شامل چندین رودخانه ازجمله رود اختاچی و چندین چشمه و قنات ازجمله چشمۀ شفیع‌خان، چشمۀ شبدر، چشمۀ سیب و قنات پشت دربند است (شکل‌های 1 تا 4).

 

پوشش گیاهی و حیات جانوری

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ با توجه به شیب، جهت و همچنین برخورداری از نزولات جوی، از پوشش گیاهی بسیار مناسب با تنوع گونه‌ای فراوان، با شکل‌های رویشی علفی، بوته‌ای و درخت و درختچه‌ای و با کاربردهای دارویی و ... برخوردار است. ریختارهای گیاهی منطقه شامل ریختارهای اصلی آب‌‌پسند، آبراهه‌ای، صخره‌روی و مرتعی است. در ریختار مرتعی، گیاه غالبAstragalus verus Olivier  همراه با سایر گونه‌های گیاهی، چند ریختار فرعی مرتعی را تشکیل می‌دهد. منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ به‌‌دلیل دارابودن پوشش گیاهی مناسب و منابع آب، از تنوع جانوری مناسبی نیز برخوردار است؛ به طوری که زیستگاه مناسبی برای رده‌های مختلف جانوری ازجمله پستانداران، پرندگان و خزندگان فراهم کرده است. قوچ و میش شاخص‌ترین گونه‌های‌‌ جانوری منطقه به شمار می‌‌رود و به‌‌دلیل وسعت منطقه و همچنین همجواری با منطقۀ حفاظت‌شدۀ خانگرمز و کوه کرکسین، سازگاری این گونه‌ها با منطقه افزایش یافته است. گرگ، خفاش، خرگوش، شغال، روباه، تشی، کفتار، گراز، راسو، سنجاب زمینی، ول، دوپای کوچک، جرد ایرانی، خارپشت ایرانی، خدنگ و هامستر از پستانداران این منطقه محسوب می‌شوند. پرندگان این زیستگاه چهرۀ غالب جانوری منطقه را تشکیل می‌دهند. پرندگانی نظیر عقاب طلایی، عقاب دشتی، شاهین، دلیجه، قرقی، سارگپه، کبک، تیهو، قمری، فاخته، انواع چکاوک، انواع سار، توکا، انواع سهره، انواع زرده‌‌پر و سینه‌‌سرخ، سبزقبا، جغد کوچک، هدهد، دارکوب، سنگ‌‌چشم، شاه‌‌بوف، کمرکولی، چلچلۀ کوهی، دم‌‌جنبانک، زاغ نوک‌‌سرخ و زنبورخوار ازجمله پرندگان موجود در منطقه هستند. از دوزیستان منطقه، قورباغۀ درختی، قورباغۀ معمولی مردابی، وزغ پابیلچه‌ای و وزغ سبز هستند؛ همچنین خزندگانی از راستۀ سوسمارها و مارها نظیر آگامای قفقازی، آگامای وزغی، لاسرتای ایرانی، کورمار تاتاری، کفچه‌‌مار، مار پلنگی، یله مار، افعی البرز و اسلینک در این منطقه زیست می‌‌کنند؛ همین‌‌طور گونه‌های متنوعی از پروانه‌ها و عنکبوت‌ها در این منطقه شناسایی شده است.

 

جدول 1- برخی از مطالعات فلوریستیک انجام‌‌شده طی یک دهۀ اخیر در کشور

Table 1 - Some floristic studies conducted in the country over the past decade.

منبع

منطقۀ مطالعه‌‌شده

تعداد گونه

تیره‌های دارای بیشترین تعداد گونه

عنصر رویشی غالب

شکل زیستی غالب

گونه‌های انحصاری ایران

Hamzehee et al., 2008

جنگل‌‌های چهارزبر در استان کرمانشاه

161

Poaceae, Fabaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Apiaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

همی‌کریپتوفیت

-

Darvishnia et al., 2012

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ مانشت و قلارنگ در استان ایلام

231

Asteraceae, Fabaceae, Poaceae, Apiaceae, Lamiaceae, Boraginaceae

ایرانی - تورانی

همی‌کریپتوفیت

تروفیت

-

Mehrnia & Ramak, 2014

حوزۀ نوژیان در استان لرستان

421

Asteraceae, Fabaceae, Brassicaceae, Lamiaceae, Caryophyllaceae, Poaceae, Liliaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

ژئوفیت

64

Dinarvand et al., 2015

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیمبار در استان خوزستان

189

Asteraceae, Poaceae, Lamiaceae, Fabaceae, Rosaceae, Apiaceae, Brassicaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

همی‌کریپتوفیت

20

Vahabi et al., 2018

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیدا در استان چهارمحال و بختیاری

316

Asteraceae, Fabaceae, Lamiaceae, Apiaceae, Brassicaceae

ایرانی - تورانی

همی‌کریپتوفیت

تروفیت

45

Omidipour et al., 2018

منطقۀ دزلی در استان کردستان

113

Asteraceae, Fabaceae, Poaceae, Apiaceae, Liliaceae

ایرانی - تورانی

همی‌کریپتوفیت

تروفیت

-

Dehshiri et al., 2019

منطقۀ اسلام‌‌آباد غرب در استان کرمانشاه

329

Fabaceae, Asteraceae, Brassicaceae, Apiaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

همی‌کریپتوفیت

7

Bagheri & Heydari, 2020

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ دینارکوه در استان ایلام

142

Asteraceae, Fabaceae, Poaceae, Lamiaceae, Caryophyllaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

همی‌کریپتوفیت

-

Nemati peykani et al., 2021

منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ قلاجه در استان کرمانشاه

326

Fabaceae, Asteraceae, Poaceae, Apiaceae, Lamiaceae, Brassicaceae, Boraginaceae

ایرانی - تورانی

تروفیت

همی‌کریپتوفیت

14

Tabad et al., 2021

منطقۀ لیلاخ (شهرستان دهگلان) در استان کردستان

261

Asteraceae,

Lamiaceae, Fabaceae, Poaceae, Apiaceae, Boraginaceae, Brassicaceae

ایرانی - تورانی

همی‌کریپتوفیت

تروفیت

16

Mahmoodi et al., 2022

کوه دمیرلی در استان زنجان

809

Brassicaceae, Lamiaceae, Caryophyllaceae, Apiaceae, Boraginaceae

ایرانی - تورانی

همی‌کریپتوفیت

تروفیت

121

شکل 1- موقعیت و محدودۀ منطقۀ آلمابلاغ در استان همدان و شهرستان اسدآباد

Figure 1- Location and boundaries of the Almabolaq region in Hamadan Province and Asadabad County.

شکل 2- موقعیت منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ نسبت به سایر مناطق حفاظت‌‌شدۀ استان همدان

Figure 2 - Location of the Almabolaq Protected Area in relation to other protected areas in Hamadan Province.

شکل 3- نمایی از منطقۀ آلمابلاغ (عکس از نویسنده)

Figure 3 - A view of the Almabolaq region (Photo by the author).

 

شکل 4- نمایی از کوه آلمابلاغ (عکس از نویسنده)

Figure 4 - A view of Almabolaq Mountain (Photo by the author).

 

آب و هوا

براساس طبقه‌‌بندی سازمان هواشناسی کشور، منطقۀ آلمابلاغ در زیرگروه سرد و خشک قرار می‌‌گیرد؛ به طوری‌ که آب و هوای منطقه در زمستان سرد و در تابستان معتدل است. میزان متوسط بارندگی آن بین سال‌های 1378 تا 1385 برابر با 2/443 میلی‌متر گزارش شده است. میانگین دمای هوای سالانه 77/10 درجۀ سانتی‌گراد، حداکثر متوسط ماهانه در مردادماه 1/30 درجۀ سانتی‌گراد و حداقل متوسط ماهانۀ دما در بهمن‌‌ماه 6/5- درجۀ سانتی‌گراد است. حداکثر مطلق دما در منطقه 34 درجۀ سانتی‌گراد در مردادماه و حداقل مطلق دمای منطقه 13- درجۀ سانتی‌گراد در ماههای بهمن و اسفند است. در شکل 5 نمودار آمبروترمیک منطقۀ آلمابلاغ براساس آمار ایستگاه هواشناسی گردنۀ اسدآباد نشان داده شده است.

 

شکل 5- منحنی آمبروترمیک منطقۀ آلمابلاغ براساس آمار ایستگاه هواشناسی گردنۀ اسدآباد

Figure 5 - The Ombrothermic curve of the Almabolaq region based on the data from the Asadabad Pass meteorological station.

 

جمع‌‌آوری و شناسایی نمونه‌‌های گیاهی

روش استفاده‌‌شده به‌‌منظور جمع‌آوری گیاهان، تهیۀ نمونه‌های هرباریومی و شناسایی نمونه‌های گیاهی در این پژوهش، روش مرسوم مطالعات تاکسونومیک بوده است. ابتدا منطقۀ بررسی‌‌شده ازنظر جغرافیایی و فصلی تقسیم‌‌بندی شد. طی سال‌‌های 1373 لغایت 1399 در چندین نوبت طی فصول متفاوت رویشی با مراجعۀ مستقیم به نواحی مختلف منطقۀ بررسی‌‌شده، نمونه‌های گیاهی جمع‌آوری شد. هنگام مراجعه به منطقه ضمن همراه‌‌بردن وسایل لازم، نمونه‌های گیاهی کامل (دارای ساقه، ریشه، برگ و تا حد ممکن میوه) جمع‌آوری شد. یادداشت‌های مربوط به وضعیت بوم‌‌شناختی و شکل زیستی هریک از گونه‌ها به‌‌صورت مستقیم روی زمین انجام شد. پس از هر نوبت جمع‌آوری، نمونه‌ها با استفاده از وسایل لازم پرس و خشک و برای نگهداری در هرباریوم آماده شد (Jones & Luchsinger, 2014). اطلاعات هر نمونۀ گیاهی شامل طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع محل رویش از سطح دریا با استفاده از دستگاه موقعیت‌‌یاب (GPS) ثبت و از آنها تصاویر دیجیتال تهیه شد؛ سپس اطلاعات نمونه‌های هرباریومی وارد نرم‌‌افزار هرباریوم شد. برای هریک از نمونه‌های جمع‌آوری‌‌شده، برچسبی دربردارندۀ اطلاعات مربوط به تیره، نام علمی، محل جمع‌آوری، تاریخ جمع‌آوری، ارتفاع محل جمع‌آوری، رویشگاه و نام جمع‌آوری‌‌کنندگان و شناسایی‌‌کننده چاپ و روی مقوای مربوط به گیاه چسبانده شد. نمونه‌های گیاهی یادشده در هرباریوم‌های مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان نگهداری می‌شود.

نمونه‌های هرباریومی آماده‌‌شده با استفاده از منابع گیاه‌شناسی نظیر فلورهای ایران (Asadi et al., 1988-2021)، فلور ایرانیکا (Rechinger, 1963-2015)، فلور عراق (Townsend and Guest, 1966-1985)، فلور ترکیه (Davis, 1965-1985) و فلور فلسطین (Zohary and feinbrun –Dothan, 1966-1986) شناسایی و نام‌‌گذاری شد. طبقه‌‌بندی گیاهان براساس نسخۀ چهارم تبارزایی نهاندانگان (APG IV: Angiosperm Phylogeny Group) (2016) ارائه شد. صحت نگارش اسامی علمی با مراجعه به پایگاه اینترنتی فهرست بین‌‌المللی اسامی گیاهان (IPNI: International Plant Names Index) ( (https:// www.ipni.org و مترادف‌‌بودن آنها با استفاده از پایگاههای اینترنتی (https://powo.science.kew.org ) POWO: Plants of the World Online و GBIF: the Global Biodiversity Information Facility (https://www.gbif.org) بررسی شد.

 

تعیین اشکال زیستی

اشکال زیستی هریک از گونه‌های گیاهی براساس طبقه‌بندی رانکایر (Raunkiaer, 1934) مشخص شد. طبق این روش، اشکال زیستی گیاهان برحسب موقعیت جوانۀ احیاکنندۀ‌ آنها نسبت به بستر رویش (خاک یا آب) تقسیم‌بندی می‌شود.

 

تعیین عناصر رویشی منطقه‌ای

کورولوژی (پراکنش جغرافیایی)، توصیف نحو‌ۀ انتشار گیاهان و تحلیل و تفسیر آنها است (Naishaboori, 2008). برای تعیین عناصر رویشی منطقه‌ای از فلور ایرانیکا (Rechinger, 1963-2015)، فلور ایران (Asadi et al., 1988-2021)، فلور ترکیه (Davis, 1965-1985) و فلور عراق (Townsend & Guest, 1966-1985) استفاده شده است. اصطلاحات و تعیین محدودۀ واحدهای اصلی فیتوژئوگرافیکی براساس پژوهش‌‌های کلاسیک موجود در این زمینه به‌‌ویژه Zohary (1973)، Takhtajan (1986) و Leonard (1988) است و بدین منظور عناصر گیاهانی نوشته شد که به یک تا چهار منطقۀ رویشی تعلق دارند و گیاهان دارای پراکنش گسترده در جهان، به عنوان عناصر رویشی جهان‌وطنی مشخص شد.

 

تعیین گیاهان دارویی و صنعتی

براساس منابع موجود دربارۀ گیاهان دارویی و کاربردی استان همدان (Kalvandi et al., 2007)، گیاهان دارای ارزش دارویی یا صنعتی در فهرست گیاهان منطقۀ بررسی‌‌شده مشخص شد.

تعیین گونه‌های انحصاری ایران و جایگاه حفاظتی آنها

کشور ایران یکی از مراکز مهم تنوع گیاهی دنیای قدیم به حساب می‌آید؛ به طوری که نزدیک به 22 درصد از 8000 گونۀ گیاهی فلور ایران انحصاری است (Ghahreman, 1994). با استفاده از کتاب فهرست قرمز گونه‌های گیاهی ایران (Jalili & Jamzad, 1999)، طبقات حفاظتی گیاهان انحصاری ایران که در منطقۀ بررسی‌‌شده پراکنش دارند، براساس طبقه‌‌بندی اتحادیۀ بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN: The International Union for Conservation of Nature) مشخص شد.

 

بحث و تحلیل یافته‌های پژوهش

در جدول 2 فهرست اسامی گیاهان منطقۀ بررسی‌‌شده به‌‌صورت الفبایی و به ترتیب تیره و نام علمی تنظیم و شکل زیستی، عنصر رویشی، گیاهان دارویی یا صنعتی و شمارۀ هرباریومی هر آرایه ارائه شده است. براساس این مطالعه، در منطقه درمجموع 275 آرایه از گیاهان آوندی (شامل 21 تک‌‌لپه، 153 دولپه و یک نهانزاد آوندی) متعلق به 50 تیره (شامل هفت تیرۀ تک‌‌لپه و 42 تیرۀ دولپه و یک تیرۀ نهانزاد آوندی) و 175 جنس (شامل 17 تک‌‌لپه، 157دولپه و یک نهانزاد آوندی) حضور دارند.

شکل 6 نمودار ستونی تعداد جنس‌های متعلق به هر تیره و شکل 7 نمودار تعداد گونه‌های گیاهی متعلق به هر تیره را در منطقۀ بررسی‌‌شده نشان می‌دهد (تیره‌های تک‌‌جنس یا تک‌‌گونه نشان داده نشده است). در جدول 3 فهرستی از تیره‌های بزرگ مشاهده‌‌شده در منطقه به همراه تعداد جنس‌ها و گونه‌های مربوط و همچنین اعداد متناسب با آنها در کل ایران ارائه شده است. با توجه به این فهرست و نمودارها مشخص می‌شود تیره‌های Lamiaceae با 14 جنس و 36 گونه،Fabaceae  با 11 جنس و 28 گونه، Asteraceae با 18 جنس و 28 گونه،  Brassicaceaeبا 15 جنس و 17 گونه، Caryophyllaceae با هفت جنس و 14 گونه، Apiaceae با 13 جنس و 13 گونه، Poaceae با 12 جنس و 17 گونه و Polygonaceae با پنج جنس و 10 گونه، تیره‌های گیاهی بزرگ‌‌تر منطقه هستند و سایر تیره‌ها در مراتب بعدی قرار دارند. بیشتر تیره‌ها دارای تعداد کمی گونه هستند؛ به طوری که 19 تیره (38 درصد) فقط با یک گونه نمایندگی می‌شوند، 23 تیره (46 درصد) کمتر از 10 گونه دارند و هشت تیرۀ باقیمانده (16 درصد) که ازجمله غنی‌ترین تیره‌های منطقه به حساب می‌آیند، با 10 تا 35 گونه، درمجموع 163 گونه (27/59 درصد از کل گونه‎ها) از 95 جنس (28/54 درصد کل جنس‌ها) را به خود اختصاص می‌دهند. تیرۀ Equisetaceae، تنها تیره از گیاهان نهانزاد آوندی در این منطقه است؛ همچنین هفت تیره شامل Juncaceae، Iridaceae، Cyperaceae، Colchicaceae، Araceae، Amaranthaceae و Liliaceae، تیره‌های تک‌‌لپۀ منطقه را تشکیل می‌دهند. جنس Astragalus L. (گون) که با 840 گونه، بزرگ‌‌ترین جنس ایران است (Ghahremaninejad and Joharchi, 2020) ، در منطقۀ آلمابلاغ هم با 17 گونه، بزرگ‌‌ترین جنس منطقه محسوب می‌شود و جنس‌های Salvia L. با هفت گونه، Silene L. با شش گونه، Rumex L. با پنج گونه وNepeta L.  با چهار گونه در مراتب بعدی قراردارند.

 

 

جدول 2- فهرست تاکسون‌های گیاهی منطقه، شکل زیستی، کورولوژی و شمارۀ هرباریومی هریک از گونه‌های گیاهی

Table 2 - List of plant taxa in the region, life form, phytogeography, and herbarium number for each plant species

ردیف



آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

Amaranthaceae

1

Bassia prostrata (L.) Beck

= Kochia prostrata (L.) Schrad.

Ch

IT

 

1614

2

Ceratocarpus arenarius L.

T

IT

 

3657

3

Chenopodium album L. subsp. Album

T

ES, IT

*

1035

4

Dysphania botrys (L.) Mosyakin & Clemants

=Chenopodium botrys L.

T

ES, IT

*

862, 1041, 3664

5

Salsola kali L.

T

IT

*

1619

Amaryllidaceae

6

Allium abbasii R.M.Fritsch

(Cr)

 G(Bulb)

IT

*

6792

7

Allium iranicum (Wendelbo) Wendelbo

(Cr)

G(Bulb)

IT

*

6809  

8

Allium stipitatum Regel

=Allium hirtifolium Boiss.

(Cr) G(Bulb)

IT

*

3547

Apiaceae

9

Caropodium platycarpum (Boiss. & Hausskn.) Schischk.

=Grammosciadium platycarpum Boiss. & Hausskn. ex Boiss.

H

IT

*

3447, 4346

10

Chaerophyllum macropodum Boiss.

H

IT

*

3446

11

Dichoropetalum scoparium (Boiss.) Pimenov & Kljuykov

=Johreniopsis scoparia (Boiss.) Pimenov

H

IT

 

3653

12

Falcaria vulgaris Bernh.

H

ES, IT, Kh-O

*

4361, 4626

13

Pimpinella tragium Vill. subsp. pseudotragium (DC.) V.A.Mathews

Ch

IT

 

5567,8358, 8360

14

Rhabdosciadium aucheri Boiss.

H

IT

 

8821, 3654

15

Scandix stellata Banks & Sol.

T

IT, Kh-O

 

3448, 5754

16

Sium sisarum L.

=Sium sisaroideum DC.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

 

5608

17

Smyrniopsis aucheri Boiss.

H

IT

 

4344

18

Trigonosciadium brachytaenium (Boiss.) Alava

H

IT

 

3441B

19

Turgenia latifolia (L.) Hoffm.

T

ES, IT

 

4182

20

Zeravschania aucheri (Boiss.) Pimenov

H

IT

 

8363, 8639

21

Zosima absinthiifolia (Vent.) Link

H

IT

 

2241, 2707, 3441A, 6806

Araceae

22

Arum rupicola Boiss. var. virescens (Stapf) P.C.Boyce.

=Arum virescens Stapf

(Cr)

G(Tuber)

IT

*

4203, 4359

Asparagaceae

23

Bellevalia longistyla (Miscs.) Grossh

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

2240, 2247, 6327

24

Puschkinia scilloides Adams

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

5743

Asteraceae

25

Achillea millefolium L.

H

ES, IT

*

1026

26

Achillea wilhelmsii K.Koch

H

ES, IT, Kh-O

*

1031
             

 

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

27

Achillea talagonica

H

IT

 

3541, 3462, 2221, 3430, 4627

28

Anthemis haussknechtii Boiss. var. haussknechtii

T

IT

*

2207, 3261, 6649

29

Centaurea behen L.

H

IT

 

6408

30

Centaurea virgata Lam.

Ch

IT

 

4161

31

Cirsium leucocephalum subsp. penicillatum (K.Koch) Greuter

H

IT

 

5301

32

Cirsium sorocephalum subsp. congestum (Fisch. & C.A.Mey. ex DC.) Yildiz, Dirmenci & Arabaci

= Cirsium congestum Fisch. & C.A.Mey. ex DC.

H

IT

 

2973

33

Cousinia cylindracea Boiss.

H

IT

 

8818

34

Cousinia lurorum Bornm.

H

IT

 

8817

35

Echinops ecbatanus Bornm. ex Rech.f.

H

IT

*

6807

36

Gelasia lanata (L.) Zaika, Sukhor. & N.Kilian

=Scorzonera pseudolanata Grossh

H

IT

 

2215b

37

Gelasia latifolia (Fisch. & C.A.Mey) Zakia, Sukhor. & N.Kilian

=Scorzonera latifolia (Fisch. & C.A.Mey.) DC.

H

IT, Zag

 

6647

38

Helichrysum leucocephalum Boiss.

Ch

IT, Kh-O

*

6796, 859

39

Inula helenium L.

H

IT

*

6794, 4357

40

Lactuca orientalis (Boiss.) Boiss. subsp. orientalis

= Scariola orientalis (Boiss.) Soják

Ch

ES, IT, Kh-O

 

1030

41

Pilosella × maschukensis (Litv. & Zahn) Soják

=Hieracium x maschukense Litw. & Zahn

H

ES, IT

 

3542

42

Pseudopodospermum mucidum (Rech.f., Aellen & Esfand.) Zaika, Sukhor. & N.Kilian

=Scorzonera mucida Rech.f., Aellen & Esfand.

)Cr(

G(Tuber)

IT

 

2215a

43

Senecio vernalis Waldst. & Kit.

T

ES, IT, Kh-O

 

2238

44

Tanacetum parthenium (L.) Sch.Bip.

H

ES, IT

*

3254, 5773

45

Tanacetum polycephalum Sch.Bip. subsp. heterophyllum (Boiss.) Podl.

H

IT

*

3450, 1562

46

Tanacetum polycephalum Sch.Bip. subsp. polycephallum

H

IT

*

3543, 3274

47

Taraxacum syriacum Boiss.

H

ES, IT

 

3279, 3435, 3649, 4152 

48

Thevenotia persica DC.

T

IT

 

3654

49

Tragopogon bornmuelleri Oenbey & Rech.f. var. bornmuelleri

H

IT, Za

*

3443, 6808

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

50

Tragopogon pterocarpus DC.

H

ES, IT

*

3439, 3271

51

Tragopogon rechingeri Ownbey

H

IT

*

3443

52

Tripleurospermum disciforme (C.A.Mey.) Sch.Bip.

H

ES, IT

*

3548

Boraginaceae

53

Anchusa azurea var. azurea

=Anchusa italica Retz.

H

ES, IT

*

3285, 6644

54

Anchusa strigosa Banks & Sol.

H

IT

 

1037

55

Heliotropium europaeum L.

T

ES, IT

*

857, 1025, 5605, 3665

56

Myosotis scorpoides L.

=Myosotis palustris (L.) Nath.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

 

5572

57

Nonea pulla DC.

H

ES, IT

 

3463

58

Onosma elwendica Wettst. ex Stapf

H

IT

 

3286, 6283

59

Onosma microcarpa Steven ex DC.

H

IT

 

3258, 3467, 6797

60

Rochelia macrocalyx Bunge

T

IT

 

2226

61

Solenanthus stamineus (Desf.) Wettst.

H

IT

 

6325

Brassicaceae

62

Aethionema fimbriatum Boiss.

Ch

IT

 

3461

63

Aethionema virgatum var. stenopterum (Boiss.)  Govaerts

=Aethionema stenopterum Boiss.

Ch

IT

 

6646

64

Alyssum alyssoides (L.) L.

=Alyssum minus (L.) Rothm

T

IT

*

3456

65

Alyssum szovitsianum Fisch. & C.A.Mey.

T

ES, IT, Zag

*

5753

66

Aubrieta parviflora Boiss.

H

IT, Zag

 

2214, 5745

67

Brachypus suffruticosus (Vent.) V.I.Dorof.

Fibigia suffruticosa (Vent.) Sweet.

H

IT

 

 8649

68

Brassica elongata Ehrh.

H

ES, IT

 

5613

69

Cardamine uliginosa M.Bieb.

H

ES, IT, Zag

*

5738

70

Chorispora persica Boiss.

T

IT, Zag

 

2192, 5751

71

Clastopus vestitus (Desv.) Boiss.

Ch

IT

 

2200, 8644

72

Conringia clavata Boiss.

=Conringia perfoliata (C.A.Mey.) N.Busch

T

IT, Zag

 

2233, 3272

73

Dielsiocharis kotschyi O.E.Schulz

Ch

ES, IT

 

8641

74

Draba nuda (Bél.) Al-Shehbaz & M.Koch

=Drabopsis verna K.Koch

T

IT

 

5750

75

Erysimum crassipes Fisch. & C.A.Mey.

H

ES, IT

*

3278, 3438

76

Hesperis persica Boiss.

=Hesperis kurdica F.Dvorák & Hadac

H

IT

 

2196

 

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

77

Isatis glastifolia (Fisch. & C.A.Mey.) Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.

=Isatis stylophora (Jaub. & Spach) Hadac & Chrtek

T

IT

 

2195

78

Litwinowia tenuissima (Pall.) Woronow ex Pavlov

=Euclidium tenuissimum (Pall.) B.Fedtsh.

T

IT

 

6324

Campanulaceae

79

Asyneuma persicum (A.DC.) Bornm.

H

IT

 

3658

Capparidaceae

80

Cleome iberica DC.

H

ES, IT, Zag

 

3667

Caryophyllaceae

81

Acanthophyllum mucronatum C.A.Mey.

=Acanthophyllum microcephalum Boiss.

Ch

IT

*

1045

82

Cerastium dichotomum L.

T

ES, IT, Kh-O

 

2201

83

Cerastium holosteoides Fr. var. triviale (Link) Moschl-Rech.f.

H

ES, IT

 

5562

84

Dianthus orientalis Adams subsp. obtusisquamosus (Boiss.) Rech.f.

Ch

IT

 

3465

85

Dianthus strictus Banks & Sol.

H

IT

 

1569

86

Herniaria glabra L.

H

ES, IT, Zag

*

6800

87

Holosteum umbellatum subsp. glutinosum (M.Bieb.) Nyman

=Holosteum glutinosum (M.Bieb.) Fisch. & C.A.Mey.

T

IT

 

2223, 5742

88

Minuartia meyeri (Boiss.) Bornm.

T

IT

 

3290

89

Silene caesarea Boiss. & Balansa

He

ES, IT

 

4208

90

Silene chlorifolia Sm.

H

IT

*

3458, 6642

91

Silene commelinifolia Boiss. var. ovatifolia Melzh.

H

IT

 

3457

92

Silene dichotoma Ehrh.

T

IT

 

1039

93

Silene larifolia Poir.

H

ES, IT

 

6651

94

Silene marschallii C.A.Mey. subsp. marschallii

Ch

IT

 

3436

Cistaceae

95

Helianthemum ledifolium (L.) Mill. var. ledifolium

T

ES, IT, Zag, Kh-O

 

2230

Colchicaceae

96

Colchicum kotschyi Boiss.

(Cr)

G(Bulb)

IT, Zag

 

3648

 

Convolvulaceae

97

Convolvulus arvensis L.

H

ES. IT. Zag, Kh-O

*

1036

Crassulaceae

98

Pseudosedum multicaule (Boiss. & Buhse) Boriss.

H

IT

 

8650

Cyperaceae

99

Carex pachystylis J.Gay.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

 

5739

100

Cyperus longus L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT, Zag

*

6791, 4181

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

Dipsacaceae

101

Lomelosia argentea (L.) Greuter U Burder

=Scabiosa argentea L.

H

IT

 

6795

102

Pterocephalus canus Coult. ex DC.

Ch

IT

 

3270

Equisetaceae

103

Equisetum arvense L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

*

6787, 4355

Euphorbiaceae

104

Chrozophora tinctoria (L.) A.Juss.

T

IT

*

1024

105

Euphorbia cheiradenia Boiss. & Hohen

H

IT

 

2575

106

Euphorbia macroclada Boiss.

H

IT

 

6905

107

Euphorbia szovitsii Fisch. & C.A.Mey.

T

IT

 

1040, 2232

Fabaceae

108

Astragalus commixtus Bunge

T

IT, Kh-O

 

2228

109

Astragalus compactus Lam.

Ch

IT

 

6805

110

Astragalus cyclophyllon Beck

H

IT

 

3440, 6648

111

Astragalus eriosphaerus Boiss. & Hausskn.

Ch

IT

 

6786

112

Astragalus globiflorus Boiss.

Ch

IT

 

6804

113

Astragalus gossypinus  Fisch.

Ch

IT

*

6802

114

Astragalus macrourus Fisch. & C.A.Mey.

H

IT

 

6326

115

Astragalus michauxianus Boiss.

Ch

IT

 

6652

116

Astragalus patrius Maassoumi

H

IT

 

2219

117

Astragalus pinetorum Boiss.

H

IT

 

8643

118

Astragalus singarensis Boiss. & Hausskn.

H

IT

 

5749

119

Astragalus stevenianus DC.

H

IT

 

6643

120

Astragalus straussii Hausskn. ex Bornm.

Ch

IT

 

8638

121

Astragalus supervisus (Kuntze) E.Sheld.

H

IT

 

3287

122

Astragalus tricholobus DC. subsp. tricholobus

Ch

IT

 

2193, 5746

123

Astragalus urmiensis Bunge

H

IT

 

2218

124

Astragalus verus Olivier

Ch

IT

*

6803

125

Coronilla varia L.

H

ES, IT

*

3546, 4349, 4176

126

Glycyrrhiza glabra L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT, Kh-O

*

1580, 4354

127

Lathyrus boissieri Sirj.

H

IT

 

4345, 3545

128

Lotus corniculatus L

H

ES, IT

*

1032, 4350, 4185

129

Medicago monantha (C.A.Mey.) Trautv.

= Trigonella monantha C.A.Mey.

T

IT

 

3284

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

130

Melilotus officinalis  (L.) Lam.

H

ES, IT

*

4360, 5894

131

Onobrychis altissima Grossh.

H

IT

*

4210, 5895, 3539

132

Ononis spinosa L.

Ch

IT

*

4204

133

Trifolium hybridum L.

H

IT

 

5563

134

Trifolium pratense L.

H

ES, IT

*

4352, 4183, 5899

135

Vicia orientalis (Boiss.) Bég. & Diratz.

=Lens orientalis  (Boiss.) Hand.-Mazz.

T

IT

*

2229, 3281

Gentianaceae

136

Gentiana olivieri Griseb.

H

IT

*

6650

Geraniaceae

137

Biebersteinia multifida DC.

(Cr)

G(Tuber)

ES, IT, Zag, Kh-O

*

3442

138

Erodium cicutarium (L.) L'Hér.

T

ES, IT

*

2224, 5606

139

Geranium rotundifolium L.

T

ES, IT, Zag, Kh-O

*

5779

140

Geranium tuberosum L.

(Cr)

G(Tuber)

IT

 

2225

Hypericaceae

141

Hypericum helianthemoides (Spach) Boiss.

H

IT

 

6801

142

Hypericum perforatum L.

H

ES, IT

*

4356

143

Hypericum scabrum L.

H

IT

*

3452

Iridaceae

144

Gladiolus atroviolaceus Boiss.

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

2381

Juncaceae

145

Juncus articulatus L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT, Kh-O

 

4177

Lamiaceae

146

Clinopodium graveolens (M.Bieb.) Kuntze

=Acinos graveolens (M.Bieb.) Link

T

IT

*

3291

147

Lallemantia iberica (Stev.) Fisch. & C.A.Mey.

T

IT

*

3549

148

Lamium album L.

H

ES, IT

*

8652

149

Lamium amplexicaule L. var.   amplexicaule

T

ES, IT, Kh-O

*

2213

150

Marrubium astracanicum Jacq.

H

ES, IT, Kh-O

 

8359, 8648

151

Marrubium cuneatum Banks & Sol.

H

ES, IT

 

1028, 3275, 3464, 3544

152

Mentha longifolia (L.) Huds. var. amphilema Briq. ex Rech.f.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

*

5609

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

153

Mentha longifolia (L.) Huds. var. asiatica (Boriss.) Rech.f.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

*

1027, 3660,

154

Mentha longifolia (L.) Huds. var. kermanensis Rech.f.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

*

3651

155

Nepeta heliotropifolia Lam.

H

ES, IT

 

4625

156

Nepeta laxiflora Benth.

Ch

IT

*

3489

157

Nepeta macrosiphon Boiss.

H

IT

 

3490

158

Nepeta pungens (Bunge) Benth.

T

IT

*

3540

159

Phlomis olivieri Benth.

H

ES, IT

 

603

160

Phlomis orientalis Mill.

=Phlomis caucasica Rech.f.

H

ES, IT

 

1557, 3255

161

Phlomoides molucelloides (Bunge) Salmaki

=Eremostachys macrophylla Montbret & Aucher ex Benth.

(Cr)

G(Tuber)

IT, Kh-O

 

2244

162

Prunella vulgaris L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

*

5571, 4362

163

Salvia aethiopis L.

H

ES, IT

 

8645

164

Salvia atropatana Bunge

H

IT

 

3432, 6645

165

Salvia limbata C.A.Mey.

H

IT

 

3267

166

Salvia multicaulis Vahl

H

IT

 

2212, 3454

167

Salvia spinosa L.

H

IT

*

3265

168

Salvia syriaca L.

H

ES, IT

*

3279, 3435

169

Salvia xanthocheila Boiss. ex Benth.

H

IT

 

2243

170

Stachys inflata Benth.

H

ES, IT, Kh-O

*

3260

171

Stachys lavandulifolia Vahl

H

ES, IT

*

2209. 3459

172

Stachys multicaulis Benth.

Ch

IT

 

8646, 8820

173

Stachys spectabilis Choisy ex DC.

H

IT

 

3666

174

Teucrium orientale L. subsp. gleotricum Rech.f.

H

IT

*

2210

175

Teucrium orientale L. subsp. orientale

H

ES, IT

*

3434

176

Teucrium polium L.

H

ES, IT, Kh-O

*

852, 5568

177

Thymus daenensis subsp. lancifolius (Čelak.) Jalas

=Thymus lancifolius Celak

Ch

IT

 

860

178

Thymus fallax Fisch. & C.A.Mey.

Ch

IT

*

6810, 4209

179

Ziziphora capitata L.

T

IT

*

3289

180

Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. rigida (Boiss.) Rech. f.

Ch

ES, IT

*

1043

181

Ziziphora tenuior L.

T

IT, Kh-O

*

3288

Liliaceae

182

Fritillaria imperialis L.

(Cr)

G(Bulb)

IT

*

2246

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

183

Gagea bohemica (Zauschn.) Schult. & Schult.f.

=Gagea fistulosa (Ramond ex DC.) Ker Gawl.

(Cr)

G(Bulb)

ES, IT

 

5740

184

Tulipa montana Lindl.

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

2574

185

Tulipa systola Stapf

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

2245, 5747

Linaceae

186

Linum album Kotschy ex Boiss.

H

IT

*

854

Malvaceae

187

Alcea flavoivirens (Boiss. & Buhse) Iljin var. albiflora Zohary

H

IT

*

4213

188

Alcea kurdica (Schltdt.) Alef

H

IT

*

1033, 856

Onagraceae

189

Epilobium frigidum Hausskn.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

 

3661

190

Epilobium hirsutum L

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT

*

5604, 3663

191

Epilobium parviflorum Schreb.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

 

5566

Papaveraceae

192

Fumaria asepa Boiss.

T

ES, IT

*

2197, 3466

193

Glaucium grandiflorum Boiss. & A.Huet. in Boiss. subsp. grandiflorum

H

ES,  IT

 

3269, 4624

194

Hypecoum pendulum L.

T

ES, IT, Zag, Kh-O

 

2198

195

Papaver macrostemum Boiss. & A.Huet ex Boiss.

T

ES, IT, Zag, Kh-O

 

6799

196

Roemeria refracta DC.

T

ES, IT, Zag

 

5741

Plantaginaceae

197

Plantago lagopus L.

T

ES, IT, Kh-O

*

5570

198

Plantago lanceolata L.

H

ES, IT, Kh-O

*

4178

199

Plantago major L.

H

ES, IT

*

5854

200

Veronica acrotheca Bornm. & Gauba

H

IT

 

2562

201

Veronica anagallis-aquatica L.  subsp. michauxii (Lam.) A.Jelen.

H

IT

 

4174

202

Veronica biloba Schreb.

T

IT

 

3453, 2227

203

Veronica farinosa Hausskn.

H

IT

 

2203

Plumbaginaceae

204

Acantholimon bromifolium Boiss. ex Bunge var. lolioides Rech.f. & Schiman-Czeika

Ch

IT, Zag

 

8819

205

Acantholimon olivieri (Jaub. & Spach) Boiss.

Ch

IT

 

6650, 3283

Poaceae

206

Aegilops triuncialis L.

T

IT

 

3257

207

Bromus danthoniae Trin.

T

IT

 

6814

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

208

Bromus pumilio (Trin.) P.M.Sm.

=Boissiera squarrosa (Banks & Sol.) Nevski

T

IT

 

5480

209

Bromus tectorum L.

T

Cosm.

 

6995

210

Bromus tomentellus Boiss.

H

IT

 

3262, 3445

211

Dactylis glomerata L. subsp. glomerata

H

ES, IT, KH-O

 

3451

212

Elymus repens (L.) Gould subsp. elongatiformis (Drobow) Melderis

=Elymus elongatiformis (Drobow) Asadi

H

IT

*

4179

213

Festuca ovina L.

H

IT

 

3449, 2237

214

Heteranthelium piliferum (Sol.) Hochst. ex Jaub. & Spach

T

IT

 

2283

215

Horeum brevisubulatum (Trin.) Link subsp. nevskianum (Bowden)Tzvelev

H

ES, IT

 

6790, 3550

216

Hordeum bulbosum L.

(Cr)

G(Bulb)

ES, IT

 

5890

217

Melica persica Kunth

(Cr)

G(Rhiz)

IT

 

3292, 3460, 6798

218

Piptatherum holciforme (M.Bieb.) Roem. & Schult.

=Oryzopsis holciformis (M.Bieb.) Hack.

H

IT

 

3276

219

Poa bulbosa  L.

(Cr)

G(Bulb)

ES, IT

 

2211, 2559

220

Poa persica Trin.

=Eremopoa persica (Trin.) Roshev. var. persica

T

IT

 

817

221

Stipa arabica Trin. & Rupr.

H

IT

 

3263

222

Taeniatherum caput-medusae (L.) Nevski

=Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevski

T

IT

 

3268

Podophyllaceae

223

Leontice armeniaca Boivin

(Cr)

G(Tuber)

IT, Zag

 

2558

Polygonaceae

224

Bistorta officinalis Delarbre

(Cr)

G(Rhiz)

ES

*

5559

225

Persicaria lapathifolia (L.) Delarbre

T

ES, IT

*

5603

226

Polygonum aviculare L.

T

IT

*

2235

227

Polygonum luzuloides Jaub. & Spach

Ch

IT

 

1044

228

Rheum ribes L.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

*

3273, 3437

229

Rumex acetosa L.

H

ES

*

5573

230

Rumex crispus L.

H

Cosm.

*

4358, 5784

231

Rumex elbrusensis Boiss.

H

ES, IT

*

6641, 4205, 3433

232

Rumex obtusifolius L.

H

ES, IT

*

5607

233

Rumex tuberosus L.

(Cr)

G(Tuber)

IT

*

4207

Primulaceae

234

Androsace maxima L.

T

ES, IT

 

 2234

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

235

Primula auriculata Lam.

H

IT

*

5558, 5748  

Ranunculaceae

236

Anemone biflora DC.

(Cr)

G(Bulb)

IT

 

2568

237

Delphinium hohenackeri Boiss.

T

IT

 

853

238

Delphinium lanigerum Boiss.

H

IT

 

5785

239

Ranunculus arvensis L.

T

ES, IT

*

5897

240

Ranunculus pichleri Freyn ex Stapf

(Cr)

G(Rhiz)

IT

 

2231

241

Thalictrum isopyroides  C.A.Mey.

H

IT

 

2199

Resedaceae

242

Reseda lutea L.

H

ES, IT, Zag, Kh-O

*

1042, 1049

Rosaceae

243

Crataegus meyeri Pojark.

P

ES, IT

*

3431

244

Crataegus pseudoheterophylla Pojark. subsp.  pseudoheterophylla

P

IT

*

3655

245

Potentilla reptans L.

H

ES, IT

*

4173

246

Prunus microcarpa C.A.Mey.

P

IT, Zag

*

2236, 2239

247

Rosa canina L.

P

IT

*

3656

248

Rosa elymaitica Boiss. & Hausskn.

P

IT, Zag

 

6789

249

Sanguisorba minor Scop. subsp. minor

H

ES, IT

*

4347

Rubiaceae

250

Asperula glomerata  (M.Bieb.) Griseb.

H

IT

 

3277

251

Asperula setosa Jaub. & Spach

T

IT

 

2560

252

Cruciata taurica ( (Pall. ex Willd.) Ehrend.

C

IT

 

2220, 5752

253

Galium mite Boiss. & Hohen.

H

IT

 

3444

254

Galium tricornutum Dandy

T

ES, IT, Kh-O

 

2605, 5898

255

Galium verum L.

H

IT

*

4348, 4180

Salicaceae

256

Salix acmophylla Boiss.

P

IT

*

4211, 5270

Scrophulariaceae

257

Linaria fastigata Chav.

H

IT

 

3650, 3280, 855

258

Scrophularia crenophila Boiss.

H

IT

 

5565

259

Scrophularia pruinosa Boiss.

H

ES, IT

 

2208

260

Scrophularia striata Boiss.

H

IT, Kh-O

*

3259

261

Verbascum agrimoniifolium (K.Koch) Hub.-Mor. subsp.  agrimoniifolium

H

ES, IT

 

4351

262

Verbascum nudicaule (Wydler) Takht

H

IT

 

8647

Solanaceae

263

Hyoscyamus arachnoideus Pojark.

H

IT

*

5744, 2242
                       

 

ردیف



 آرایه

شکل زیستی

عنصر رویشی

گیاه دارویی یا صنعتی

شمارۀ هرباریومی

264

Hyoscyamus reticulatus L.

H

ES, IT

*

4184

265

Solanum villosum Mill.

T

IT, Kh-O

 

3662

Tamaricaceae

266

Tamarix ramosissima Ledeb

p

IT

 

4353

Thesiaceae

267

Thesium kotschyanum Boiss.

(Cr)

G(Rhiz)

IT

 

2194

Thymelaeaceae

268

Diarthron lessertii (Wikstr.) Kit Tan

Ch

IT

*

3264

Urticaceae

269

Parietaria judaica L.

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT, Zag, Kh-O

 

2222

270

Urtica dioica L. subsp. dioica

H

ES, IT, Zag, Kh-O

*

5561, 5611, 3659

Valerianaceae

271

Valerianella cymbaecarpa C.A.Mey.

T

IT

 

3455

272

Valeriana sisymbriifolia Vahl

(Cr)

G(Rhiz)

ES, IT, Zag

*

8642

273

Valeriana tuberculata (Boiss.) Christenh. & Byng

T

IT, Zag

 

3282

274

Valeriana plagiostephana (Fisch. & C.A.Mey.) Christenh. & Byng

=Valerianella plagiostephana Fisch. & C.A.Mey.

T

ES, IT

 

2217

Violaceae

275

Viola occulta Lehmann

H

ES, IT

 

2216

 

علایم اختصاری:

- شکل زیستی: P: فانروفیت،T : تروفیت، H: همی‌کریپتوفیت، :Ch کامفیت و Cr: کریپتوفیت شامل: G (rhiz): ژئوفیت ریزوم‌دار،G (bulb) : ژئوفیت بولب‌دار و G (tuber): ژئوفیت غده‌دار.

- عناصر رویشی: ES: اروپا - سیبری، IT: ایرانوتورانی، Kh-O: خلیج عمانی، Zag: زاگرسی و  :Cosmجهان‌‌وطنی.

- گیاهان دارویی یا صنعتی: *

 

Abbreviations:

- Life form: P: Phanerophyte, T: Therophyte, H: Hemicryptophyte, Ch: Chamaephyte, and Cr: Cryptophyte including: G (rhiz): Rhizomatous Geophyte, G (bulb): Bulbous Geophyte, and G (tuber): Tuberous Geophyte.

- Phytogeographical elements: ES: Euro-Siberian, IT: Iran-Turanian, Kh-O: Khalij-O-Omani, Zag: Zagros, and Cosm: Cosmopolitan.

- Medicinal or industrial plants: *

 

 

شکل 6- نمودار ستونی تعداد جنس‌های گیاهی متعلق به هر تیره در منطقۀ آلمابلاغ

Figure 6 - Column chart of the number of plant genera belonging to each family in the Almabolaq region.

 

شکل 7- نمودار ستونی تعداد گونه‌های گیاهی متعلق به هر تیره در منطقۀ آلمابلاغ

Figure 7 - Column chart of the number of plant species belonging to each family in the Almabolaq region.

 

 

جدول 3- مقایسۀ تعداد جنس‌ها و گونه‌های تیره‌های بزرگ منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ و ایران

Table 3 - Comparison of the number of genera and species of the large families in the Almabolaq Protected Area and Iran.

گونه

جنس

تیره

درصد

آلمابلاغ

ایران

درصد

آلمابلاغ

ایران

11/4

13

316

6/11

13

112

Apiaceae

74/2

28

1021

94/12

18

139

Asteraceae

39/5

17

315

56/14

15

103

Brassicaceae

14/4

14

338

42/18

7

38

Caryophyllaceae

24/2

28

1250

64/19

11

56

Fabaceae

40/10

36

346

69/18

14

46

Lamiaceae

63/4

17

367

11/11

12

108

Poaceae

82/12

10

78

5/62

5

8

Polygonaceae

 

در جدول 4 فهرست گونه‌های انحصاری ایران که در منطقۀ آلمابلاغ پراکنش دارند و طبقات حفاظتی آنها در ایران، ارائه شده است. طبق این فهرست، 31 گونه (27/11 درصد) از گونه‌های گیاهی منطقۀ آلمابلاغ از گیاهان انحصاری ایران هستند. طبقۀ حفاظتی آنها در سطح کشور براساس کتاب فهرست قرمز گونه‌های گیاهی ایران (Jalili & Jamzad, 1999) مشخص شده است. در کتاب فهرست قرمز گونه‌های گیاهی ایران، برخی از گونه‌ها به‌‌دلیل کمبود داده‌های کافی برای تعیین طبقۀ حفاظتی، با نماد DD «کمبود داده‌ها» (Data Deficient) مشخص شده است که چهار گونه از گونه‌های انحصاری ایران را در منطقۀ مطالعه‌‌شده در بر می‌گیرد؛ به‌‌علاوه طبقۀ حفاظتی برخی گونه‌های گیاهی یا واحدهای تحت گونه‌ای انحصاری معرفی‌‌شده پس از انتشار این کتاب، تعیین نشده است (چهار گونه در منطقۀ مطالعه‌‌شده). در منطقۀ مطالعه‌‌شده طبقۀ حفاظتی سایر گونه‌های انحصاری در سطح کشور براساس کتاب فهرست قرمز گیاهان ایران در دو طبقۀ «کم‌‌خطر» (LR: Low Risk) (21 گونه) و «آسیب‌‌پذیر» (VU: Vulnerable) (دو گونه) قرار می‌گیرند. در شکل‌‌های 10 و 11 تصاویری از برخی از گیاهان انحصاری ایران نشان داده شده است که در منطقۀ آلمابلاغ پراکنش دارند.

شکل 8 نمودار درصد گونه‌های گیاهی متعلق به هریک از اشکال زیستی را در منطقۀ بررسی‌‌شده نشان می‌دهد. درصد اشکال زیستی گیاهان این منطقه به ترتیب شامل 135 گونه (09/49 درصد) همی‌کریپتوفیت، 59 گونه (45/21 درصد) تروفیت، 42 گونه (27/15 درصد) کریپتوفیت که شامل 14 گونه ژئوفیت پیازی (09/5 درصد)، 21 گونه ژئوفیت ریزوم‌دار (63/7 درصد) و هفت گونه ژئوفیت غده‌دار (54/2 درصد) می‌‌شود، 32 گونه (63/11 درصد) کامفیت و هفت گونه (54/2 درصد) فانروفیت است.

شکل 9 نمودار درصد گونه‌های گیاهی متعلق به هریک از عناصر رویشی (کوروتیپ) را در منطقۀ بررسی‌‌شده نشان می‌دهد. براساس این نمودار، 162 گونه (9/58 درصد) متعلق به عناصر رویشی ایرانی – تورانی، 60 گونه (81/21 درصد) متعلق به عناصر رویشی اروپا – سیبری / ایرانی – تورانی، 15 گونه (45/5 درصد) متعلق به عناصر رویشی اروپا – سیبری / ایرانی – تورانی / خلیج عمانی، نه گونه (27/3 درصد) متعلق به عناصر رویشی اروپا – سیبری / ایرانی – تورانی / خلیج عمانی / زاگرسی، 11 گونه (4 درصد) متعلق به عناصر رویشی ایرانی – تورانی / زاگرسی، هفت گونه (54/2 درصد) متعلق به عناصر رویشی ایرانی – تورانی / خلیج عمانی، هفت گونه (54/2 درصد) متعلق به عناصر رویشی اروپا – سیبری / ایرانی – تورانی / زاگرسی، دو گونه (72/0 درصد) متعلق به عناصر رویشی اروپا - سیبری و دو گونه (72/0 درصد) از عناصر رویشی جهان‌‌وطنی هستند.

 

جدول 4- فهرست گونه‌های گیاهی انحصاری ایران در منطقۀ بررسی‌‌شده و طبقات حفاظتی آنها

Table 4 - List of plant species endemic to Iran in the studied area and their conservation categories.

 

ردیف

نام علمی گونۀ انحصاری

طبقۀ حفاظتی

1

Acantholimon bromifolium Boiss. ex Bunge var. lolioides Rech.f. & Schiman-Czeika

DD

2

Acantholimon olivieri (Jaub. & Spach) Boiss.

DD

3

Achillea talagonica Boiss.

LR

4

Aethionema virgatum var. stenopterum (Boiss.)  Govaerts

=Aethionema stenopterum Boiss.

LR

5

Alcea flavoivirens (Boiss. & Buhse) Iljin var. albiflora Zohary

LR

6

Allium abbasii R.M.Fritsch

-

7

Astragalus cyclophyllon Beck

VU

8

Astragalus patrius Maassoumi

VU

9

Astragalus straussii Hausskn. ex Bornm.

LR

10

Astragalus supervisus (Kuntze) E.Sheld.

-

11

Astragalus tricholobus DC. subsp. Tricholobus

-

12

Chorispora persica Boiss.

LR

13

Clastopus vestitus (Desv.) Boiss.

LR

14

Cousinia cylindracea Boiss.

LR

15

Cousinia lurorum Bornm.

DD

16

Delphinium lanigerum Boiss.

DD

17

Dielsiocharis kotschyi O.E.Schulz

LR

18

Echinops ecbatanus Bornm. ex Rech.f.

LR

19

Helichrysum leucocephalum Boiss.

LR

20

Linum album Kotschy ex Boiss.

LR

21

Mentha longifolia (L.) Huds. var.

kermanensis Rech.f.

LR

22

Nepeta laxiflora Benth.

LR

23

Pseudopodospermum mucidum (Rech.f., Aellen & Esfand.) Zaika, Sukhor. & N.Kilian

=Scorzonera mucida Rech.f., Aellen & Esfand.

LR

24

Ranunculus pichleri Freyn ex Stapf

LR

25

Rhabdosciadium aucheri Boiss.

LR

26

Rumex elbrusensis Boiss.

LR

27

Teucrium orientale L. subsp. gleotricum Rech.f.

-

28

Trigonosciadium brachytaenium (Boiss.) Alava

LR

29

Veronica acrotheca Bornm. & Gauba

LR

30

Veronica farinosa Hausskn.

LR

31

Zeravschania aucheri (Boiss.) Pimenov

LR

 

راهنما:

(-): فاقد طبقۀ حفاطتی، (DD): گونه‌های انحصاری دارای کمبود داده‌ها برای تعیین طبقۀ حفاظتی، (LR): گونه‌های انحصاری دارای طبقۀ حفاظتی «با خطر کم»، (VU): گونه‌های انحصاری دارای طبقۀ حفاظتی «آسیب‌‌پذیر»، (EN): گونه‌های انحصاری دارای طبقۀ حفاظتی «در معرض خطر» و (CR): گونه‌های انحصاری دارای طبقۀ حفاظتی «در بحران انقراض».

Guide:

(-): Lacking a conservation status, (DD): endemic species with deficient data to determine the conservation status, (LR): Least Concern endemic species, (VU): Vulnerable endemic species, (EN): Endangered endemic species, and (CR): Critically Endangered endemic species.

 

شکل 8- نمودار کلوچه‌ای درصد عناصر رویشی گونه‌های گیاهی منطقۀ آلمابلاغ

Figure 8 - Pie chart of the percentage of vegetation elements of plant species in the Almabolaq region.

 

شکل 9- نمودار کلوچه‌ای درصد اشکال زیستی گونه‌های گیاهی منطقۀ آلمابلاغ

Figure 9 - Pie chart of the percentage of life forms of plant species in the Almabolaq region.

نتیجه

به‌‌طور کلی فلور منطقۀ آلمابلاغ ازلحاظ تنوع گونه‌ای در وضعیت به‌‌نسبت مطلوبی است. عوامل تعیین‌‌کنندۀ بوم‌‌شناختی باعث تنوع ترکیب رستنی‌ها در هریک از ریختارها و تشکیل جوامع گیاهی مختلف در هریک از آنها شده و درنهایت عوامل متمایزکنندۀ بوم‌‌شناختی، ترکیبات متمایزی ازلحاظ فلوریستیک در هریک از جوامع گیاهی به وجود آورده است. بدین ترتیب تنوع عوامل بوم‌شناختی و همچنین برهمکنش این عوامل باعث به وجود آمدن شرایط متنوعی برای ایجاد تنوع در ترکیب رستنی‌های منطقه و زیادبودن تنوع گونه‌ای در آن شده است. باید به این نکته اشاره کرد که در این بررسی، عامل انسانی ازطریق چرای زودرس و مفرط، بوته‌کنی، آتش‌‌سوزی، جاده‌‌سازی و معدن‌‌کاوی عاملی مهم در تخریب پوشش گیاهی و درنتیجه کاهش تنوع فلوریستیک منطقه نسبت به وضعیت مطلوب بوده است.

تنوع گونه‌ای در هر منطقه تابع شرایط آب و هوایی و اقلیمی، توپوگرافی، بوم‌شناختی، تنوع زیستگاهها و رویشگاهها، وسعت منطقۀ بررسی‌‌شده و نوع مدیریت و وضعیت حفاظت از منطقه است؛ با این وجود مقایسۀ تعداد گونه‌های شناسایی‌‌شده در منطقۀ بررسی‌‌شده با مطالعات مناطق دیگر در چند سال اخیر (جدول 1) نشان می‌دهد منطقۀ آلمابلاغ نسبت به حوزۀ نوژیان استان لرستان (Mehrnia & Ramak, 2014)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیدا در استان چهارمحال و بختیاری (Vahabi et al., 2018)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ قلاجه در استان کرمانشاه (Nemati Peykani et al., 2021)، منطقۀ اسلام‌‌آباد غرب (Dehshiri et al., 2019) و کوه دمیرلی استان زنجان (Mahmoodi et al., 2022) تعداد گونه‌های کمتری دارد و نسبت به منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ مانشت قلارنگ استان ایلام (Darvishnia et al., 2012)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ شیمبار استان خوزستان (Dinarvand et al., 2015)، منطقۀ لیلاخ شهرستان دهگلان در استان کردستان (Tabad et al., 2021)، جنگل‌‌های چهارزبر استان کرمانشاه (Hamzehee et al., 2008)، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ دینارکوه استان ایلام (Bagheri & Heydari, 2020) و منطقۀ دزلی استان کردستان (Omidpour et al., 2018) تعداد گونه‌های بیشتری دارد. در برخی از مطالعات انجام‌‌شده در استان همدان، Zarini (2010) طی بررسی فلور بخشی از ارتفاعات گرین شامل ارتفاعات بالاتر از 2800 متر از سطح دریا (فلور آلپی) در منطقۀ گاماسیاب نهاوند، 100 گونۀ گیاهی را از 76 جنس و 27 تیره شناسایی کرد؛ علاوه‌‌بر این در مطالعات فلوریستیک منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ لشکردر شهرستان ملایر (Safikhani et al., 2003) 267 گونه، منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ خان گرمز در شهرستان تویسرکان (Safikhani et al., 2006) 214 گونه، منطقۀ کیان در شهرستان نهاوند (Safikhani et al., 2007) 404 گونه، در بخشی از ارتفاعات آلپی کوه الوند (Dehshiri et al., 2016) 108 گونه و در منطقۀ گاماسیاب نهاوند ((Safikhani, 2022 311 گونه شناسایی شده است. مطالعات مختلف حاکی از آن است که شباهت‌‌های فلوریستیکی بین مناطق، به‌‌شدت از فاصلۀ بین آنها تأثیر می‌‌گیرد (Coundit et al., 2002; McDonald et al., 2005). ازلحاظ مقایسه‌‌ای، بزرگ‌‌ترین تیره‌های گیاهی منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ، تیره‌های Lamiaceae (نعنا)، Fabaceae (پروانه‌‌آسا)، Asteraceae (کاسنی)، Brassicaceae (شب‌‌بو)، Apiaceae (چتریان)، Poaceae (گندمیان) و Caryophyllaceae (میخک) بودند که این تیره‌‌ها با ترتیبی مشابه یا اندکی متفاوت، تیره‌های غالب مناطق اشاره‌‌شده در جدول 1 را نیز تشکیل می‌دهند. تیره‌های یادشده درمجموع، 163 گونه معادل 27/59 درصد از فلور منطقۀ آلمابلاغ را در بر می‌گیرند. این تیره‌ها به‌‌طور اصولی به‌‌علت ماهیت تکاملی خود بیشترین تعداد گونه را در بیشتر نقاط ایران دارند (Hamzehee, 2016).

Ghahremaninejad & Agheli (2009) دلیل فراوانی گونه‌های تیرۀ  Asteraceae(کاسنی) در شرایط محیطی مختلف را به مقاوم‌‌بودن گونه‌های مختلف این تیره و همین‌‌طور به تخریب برخی از نقاط منطقه (به‌‌دلیل چرای دام) نسبت داده‌اند. Paypuzan & Jafari Kukhdan (2019) معتقدند فراوانی نسبی گیاهان تیرۀ کاسنی در مناطق به‌‌دلیل عوامل تکاملی، تنوع زیاد گونه‌های آن در کشور، سازش‌‌پذیری آنها به شرایط سخت کوهستانی، توانایی فوق‌‌العاده در ایجاد، انتشار و پراکنش بذرهای کوچک به‌‌واسطۀ مجهزبودن به عوامل انتشار نظیر کرک، جقه یا پاپوس، گیره، خار و غیره، اتخاذ مکانیسم‌های مقاومت به چرا در ساختار فیزیولوژیک و کاهش درجۀ خوش‌‌خوراکی ازطریق تولید ترکیبات شیمیایی و همچنین تغییر در ساختار ریخت‌شناختی نظیر ساقه و برگ‌های به‌‌شدت خارآلود در بسیاری از گونه‌های این تیره است. به عقیدۀet al.  Vafadar (2017)، در تیرۀ Apiaceae (چتریان)، فشار چرای دام کاهش می‌یابد؛ به‌‌علت آنکه بیشتر گیاهان، معطر و واجد صمغ و گاهی ترکیبات سمی هستند. طبق نظر Pairanj et al. (2011) در تیرۀ Lamiaceae (نعنا)، علاوه‌‌بر سازش‌های بوم‌شناختی، وجود متابولیت‌های ثانویۀ معطر از گروه روغن‌های اسانسی و ترکیبات ترپنی، باعث تمایل‌‌نداشتن دام‌ها به چرا و تغذیه از گونه‌های آن و درنتیجه گسترش بیشتر آنها در مناطق می‌شود. در تیرۀ Boraginaceae (گل گاوزبان) نیز وجود پوشش کرکی زبر و فراوان روی اندام‌های رویشی و زایشی مانع تعلیف آنها توسط دام می‌شود؛ همین‌‌طور برخورداری از ترکیبات مؤثر و دفاعی نیز سبب افزایش مقاومت آنها برای زیست و پراکنش در خرداقلیم‌های مختلف می‌شود. گسترش برخی گونه‌های تیرۀFabaceae  (پروانه‌‌آسا) نیز به‌‌دلیل خوش‌‌خوراک‌‌نبودن آنها برای دام است.Asri & Moradi  (2004)، فراوانی گیاهان دو تیرۀ‌ Poaceae (گندمیان) و Cyperaceae (اویارسلام) را در منطقه به وجود منبع رطوبتی نسبت داده‌اند؛ زیرا گیاهان تک‌‌لپه بیش از دولپه‌ای‌ها وابستگی خود را به محیط‌های مرطوب حفظ کرده‌اند و بنابراین بخشی از فلور را در مناطق به خود اختصاص می‌دهند.

تعداد 19 تیرۀ گیاهی در منطقۀ آلمابلاغ تک‌‌جنس و تک‌‌گونه‌ای هستند. جنس Astragalus L. (گون) با 17گونه بزرگ‌‌ترین جنس منطقۀ آلمابلاغ را تشکیل می‌دهد. همان‌‌طور که Maassoumi (2003) اشاره کرده است، ایران تحت سیطرۀ این جنس قرار دارد و گونستان‌های ایران، مهم‌ترین عناصر رویشی ایران را تشکیل می‌دهند. ناحیۀ ایرانی - تورانی خاستگاه اصلی و یکی از مراکز تنوع جنس گون در دنیای قدیم بوده و این جنس از این ناحیه به سایر نقاط گسترش یافته است (Maassoumi, 2000). پس از گون، جنس‌های Salvia L. (مریم گلی)، Silene L. (سیلن)، Rumex L. (ترشک) وNepeta L.  (پونه‌سا) به‌‌دلیل سازگاری و دامنۀ بردباری آنها به شرایط اقلیمی و بوم‌‌شناختی مختلف یا به‌‌علت چرانشدن توسط دام‌ها، ازلحاظ تعداد گونه در رتبه‌های بالاتری قرار دارند.

همان‌‌طور که در نتایج ارائه شد، در منطقۀ آلمابلاغ شکل زیستی همی‌کریپتوفیت با 09/49 درصد فراوان‌‌ترین شکل زیستی گیاهان است. براساس نظر Archibold (1995) فراوانی همی‌کریپتوفیت‌ها از آب و هوای سرد و ارتفاع تأثیر می‌‌گیرد. این گیاهان قادرند آب را ذخیره ‌کنند و برگ‌های خود را از دست دهند یا با کاهش اندازۀ برگ‌هایشان از رشد رویشی خود بکاهند. در این منطقه، 45/21 درصد از گونه‌ها تروفیت هستند. گیاهان تروفیت به‌‌طور چشمگیری با خشکی و دفعات کمتر بارندگی سازگار شده‌اند؛ زیرا این گیاهان دورۀ رویشی را به‌‌صورت بذر زندگی ‌می‌کنند (Asri, 2003). داشتن درجۀ انعطاف‌‌پذیری زیاد در سرعت رشد، اندازه و فنولوژی و غیر فعال ماندن در سال‌های افراط اقلیمی، مزیت اصلی یک‌ساله‌‌بودن است (Khedr et al., 2002). درصد زیاد تروفیت‌ها در منطقه ممکن است به‌‌علت بارندگی فصلی باشد (Galal & Fahmi, 2012). به نظرHeneidy & Bidak  (2001) در واقع، غالبیت تروفیت‌ها بر سایر اشکال زیستی، پاسخی به شرایط آب و هوای گرم خشک، تنوع توپوگرافی و تأثیر زیستی است. افزایش تروفیت‌ها استراتژی مؤثری برای جلوگیری از تلفات آب به‌‌دلیل خشکی شدید و کمبود آب است (Van Rooyen et al., 1990) و اهمیت آنها با کاهش بارندگی افزایش می‌یابد (Raunkiaer, 1934). با مقایسۀ مطالعات فلوریستیک اشاره‌‌شده درجدول 1 نیز دو شکل زیستی همی‌کریپتوفیت و تروفیت درصد بیشتری نسبت به سایر اشکال زیستی دارند؛ با این تفاوت که در نتایج Darvishnia et al., 2012، Vahabi et al., 2018، Omidipour et al., 2018، Tabad et al., 2021 و Mahmoodi et al., 2022 همی‌کریپتوفیت‌ها نسبت به تروفیت‌ها از درصد بیشتری برخوردارند؛ در حالی که در نتایج Hamzehee et al., 2008، Mehrnia & Ramak, 2014، Dinarvand et al., 2015، Dehshiri et al., 2019، Bagheri & Heydari, 2020 و Nemati peykani et al., 2021 درصد تروفیت‌ها بیشتر از همی‌کریپتوفیت‌ها است. در بین آنها، مطالعات Tabad et al., 2021، Bagheri & Heydari, 2020، Omidipour et al., 2018 و Nemati peykani et al., 2021 ازلحاظ فراوانی سایر اشکال زیستی (به ترتیب شامل کریپتوفیت‌ها، کامفیت‌ها و فانروفیت‌ها) با منطقۀ آلمابلاغ مطابقت دارد. حضور 63/11 درصد از کامفیت‌ها همچون جنس‌هایAcantholimon Boiss.  (کلاه میرحسن)، Acanthophyllum C.A.Mey. (چوبک) و Astragalus L (گون) در منطقۀ آلمابلاغ که بیشتر آنها گیاهان بالشتکی خاردار هستند، ممکن است به‌‌دلیل توانایی آنها در مقاومت دربرابر خشکسالی و چرا باشد (Danin, 1996; Galal & Fahmi, 2012). شکل کوسنی این گیاهان با تشعشعات شدید و مناطق خشک و بادگیر سازگار است (Kurschner, 1986)  و به چرا مقاومت دارند (Rauh, 1939; Hager, 1984; Klein, 1987). جنس‌های Acantholimon Boiss. و Acanthophyllum C.A.Mey. و گونه‌های خاردار جنس Astragalus L. با شکل رویشی بالشتکی، به‌‌طور عمده پوشش غالب و ویژۀ ارتفاعات بالای 2500 متر مناطق کوهستانی ایران است (Asri & Mehrnia, 2002; Abrari Vajari and Veskarami, 2005) و حضور آنها در جایگاه گیاهان خاص مناطق کوهستانی ایرانی تورانی با نتایج Darvishnia et al., 2012، Vahabi et al., 2018، Dehshiri et al., 2019، Nemati peykani et al., 2021،  Mahmoodi, et al., 2022و Tabad et al., 2021 مطابقت دارد. Noroozi et al. (2008) معتقدند تبدیل کاربری اراضی، برداشت درازمدت از گونه‌های چوبی و چرای شدید در البرز مرکزی و زاگرس باعث چیره‌‌شدن گونه‌های خاردار بالشتکی شده است.

فراوانی کریپتوفیت‌ها مانند تیره‌های Liliaceae (لاله) و Amaryllidaceae (نرگس) ناشی از سازگاری این گیاهان به چرا‌‌نشدن توسط دام به‌‌علت قرارگیری جوانه‌های انتهایی آنها در زیر خاک است (Roques et al., 2001). et al. Sharifi (2012) حضور درصد به‌‌نسبت زیاد همی‌کریپتوفیت‌ها و کریپتوفیت‌ها را نشانگر حفظ رطوبت خاک ناشی از ذوب برف در مدت فصل رویش گیاهان دانسته‌اند.

گونه‌های درختی و درختچه‌ای (فانروفیت‌ها) در منطقۀ آلمابلاغ تراکم کمی (54/2 درصد از کل گونه‌ها) دارند. به‌‌طور اصولی براساس اطلاعات بوم‌‌شناختی، با افزایش ارتفاع، از تراکم و تنوع گونه‌های درختی و درختچه‌ای کاسته و گیاهان علفی و بوته‌ای جایگزین آنها می‌شود. بدیهی است چنین گیاهانی قدرت بردباری و سازگاری بیشتری با شرایط نامساعد اقلیم کوهستانی نظیر افزایش سرعت باد و کاهش دما در ارتفاعات دارند؛ از این رو جایگزین درختان و درختچه‌ها شده‌اند. گونه‌های Crataegus meyeri Pojark., Crataegus pseudoheterophylla Pojark. subsp. pseudoheterophylla, Rosa canina L., Prunus microcarpa C.A.Mey., Rosa elymaitica Boiss. & Hausskn., Salix acmophylla Boiss., Tamarix ramosissima Ledeb درختان و درختچه‌های منطقۀ آلمابلاغ هستند.

توزیع جغرافیایی گیاهان منعکس‌‌کنندۀ شرایط آب و هوایی (Mobayen, 1991) و درواقع بازتاب تأثیرپذیری از ناحیه یا نواحی رویشی مختلف است (Asri, 1998). همان‌‌طور که اشاره شد، 9/58 درصد از گونه‌های گیاهی منطقۀ آلمابلاغ متعلق به ناحیۀ رویشی ایرانی - تورانی است که بیشترین درصد عناصر رویشی این منظقه را دربر می‌گیرد. حضور جنس‌هایی نظیر Allium L. (پیاز)، Acantholimon Boiss. (کلاه میرحسن)، Ferula L. (کما)، Echinops L. (شکرتیغال)، Astragalus L. (گون)، Dianthus L. (میخک)، Silene L. (سیلن)، Scrophularia L. (گل میمونی)، Phlomis L., (گوش بره)، Stachys L. (سنبله‌ای)، Alcea L (ختمی)، Cousinia Cass. (هزار خار)، Centaurea L. (گل گندم)، Onosma L. (زنگوله‌ای)، Onobrychis Mill. (اسپرس)، Euphorbia L. (فرفیون)، Scorzonera L. (شنگ اسبی) و Tulipa L. (لاله) که عناصر آنها به‌‌طور عمده در ناحیۀ رویشی ایرانی - تورانی تجمع یافته است، نشان از غالبیت رویش‌های ایرانی - تورانی در منطقۀ آلمابلاغ دارد. الگوی حضور عناصر ایرانی - تورانی با غالبیت بسیار زیاد، به‌‌طور تقریبی در همۀ نقاط قرارگرفته در ناحیۀ رویشی ایرانی – تورانی وجود دارد. در این منطقه، انواع گونه‌های پایا با شکل‌‌های بوته‌ای خاردار و بالشتکی همراه با گندمیان علفی و چندساله از جنس‌های Bromus L. (جارو علفی)، Hordeum L. (جو)، Poa L. (چمن) و Stipa L. (استپی) و همچنین وجود عوامل دیگری مانند ساختار زمین‌شناسی، نوع بستر و خاک آن بیانگر شرایط کوهستانی، مرتفع و سرد است.  Wendelbo & Hedge (1970) وجود جنس‌های Astragalus L.، Cousinia Cass. و Acantholimon Boiss. در منطقه را ویژگی بارز منطقۀ ایران و تورانی بیان می‌کنند. مقایسۀ مناطق مختلف مطالعه‌‌شده (جدول 1) نشان می‌دهد بیشترین درصد عناصر رویشی گیاهان آنها نیز متعلق به این ناحیۀ رویشی است. حضور بارز عناصر رویشی زاگرسی در منطقۀ مطالعه‌‌شده و مناطق مقایسه‌‌شده نشان می‌دهد که حضور این عناصر در رشته‌‌کوههای زاگرس عمومیت دارد و این رشته‌‌کوهها در ناحیۀ رویشی ایرانی - تورانی (بخش کوردو - زاگروزین (Zohary, 1973) قرار می‌‌گیرند. براساس نتایج این پژوهش، حدود 36/40 درصد از گونه‌های گیاهی شناسایی‌‌شده در منطقۀ آلمابلاغ پراکنش دو یا چندناحیه‌ای دارند که نشان‌‌دهندۀ تأثیرپذیری این منطقه از اقلیم، جریان‌های آب و هوایی و فلور سایر نواحی رویشی است؛ بنابراین پراکنش جغرافیایی گونه‌های موجود در هر منطقه تابع شرایط بوم‌‌شناختی و آب و هوایی آن منطقه است ((Ebrahimi Gjoti et al., 2006؛ البته حضور فراوان عناصر رویشی ایرانی - تورانی سبب شده است که فراوانی سایر عناصر رویشی خالص یا مشترک در منطقۀ مطالعه‌‌شده نیز کاهش یابد؛ به طوری که عناصر رویشی اروپا سیبری 72/0 درصد، عناصر رویشی مشترک ایرانی – تورانی / اروپا – سیبری 81/21 درصد، عناصر رویشی مشترک ایرانی – تورانی / زاگرسی 4 درصد، عناصر رویشی مشترک ایرانی – تورانی / خلیج عمانی 54/2 درصد و عناصر مشترک بیش از دو منطقۀ رویشی (چندمنطقه‌ای) و جهان‌‌وطنی، درمجموع 12 درصد ازگونه‌ها را به خود اختصاص داده است. کمبود نسبی سایر عناصر رویشی در منطقۀ آلمابلاغ مبین این نکتۀ مهم است که شرایط اقلیمی و بوم‌‌شناختی مناسب برای حضور بیشتر عناصر مربوط به این نواحی رویشی فراهم نیست و حضور برخی از عناصر گیاهی مربوط به این مناطق رویشی نشانگر دامنۀ بردباری و سازگاری بیشتر آنها نسبت به شرایط ویژۀ اقلیم کوهستانی است. طبق بررسی‌های et al. Noroozi (2020)، بیشتر گونه‌های زاگرس (71 درصد)، عناصر ایرانوتورانی و بقیۀ عناصر، دو یا چندمنطقه‌ای هستند.

گونه‌های Dianthus orientalis Adams subsp. obtusisquamosus (Boiss.) Rech.f., Pseudosedum multicaule (Boiss. & Buhse) Boriss., Lamium album L. Parietaria judaica L., Clastopus vestitus و(Desv.) Boiss, Dielsiocharis kotschyi O.E.Schulz  از گیاهان صخره‌‌روی در منطقۀ بررسی‌‌شده هستند.

براساس فهرست گیاهان ماندابی استان همدان (Safikhani et al., 2018)، گونه‌های Inula helenium L., Tripleurospermum disciforme (C.A.Mey.) Sch.Bip., Carex pachystylis J.Gay., Cyperus longus L., Equisetum arvense L., Coronilla varia L., Lathyrus boissieri Sirj., Lotus corniculatus L., Ononis spinosa L.,  Trifolium hybridum L., Trifolium pratense L., Hypericum perforatum L., Juncus articulatus L., Mentha longifolia (L.) Huds. var. amphilema Briq. ex Rech.f., Mentha longifolia (L.) Huds. var. asiatica (Boriss.) Rech.f., Mentha longifolia (L.) Huds. var. kermanensis Rech.f., Prunella vulgaris L., Epilobium frigidum Hausskn., Epilobium hirsutum L, Epilobium parviflorum Schreb., Plantago lagopus L., Plantago lanceolata L., Plantago major L., Veronica anagallis-aquatica L.  subsp. michauxii (Lam.) A.Jelen., Dactylis glomerata L. subsp. glomerata, Bistorta officinalis Delarbre, Rumex acetosa L., Rumex crispus L., Rumex obtusifolius L., Primula auriculata Lam., Delphinium lanigerum Boiss., Sanguisorba minor Scop. subsp. minor, Galium verum L. Salix acmophylla Boiss., Verbascum agrimoniifolium (K.Koch) Hub.-Mor.  subsp.  agrimoniifolium, Tamarix ramosissima Ledeb.  و Urtica dioica L. subsp. dioica از گونه‌های ماندابی منطقۀ بررسی‌‌شده محسوب می‌شوند و در کنار چشمه‌ها و آبراهه‌های منطقه رویش دارند.

111 گونه از گیاهان منطقه متعلق به 81 جنس و 35 خانواده دارای ارزش دارویی یا صنعتی هستند که در جدول 2 در ستونی مجزا مشخص شده است. در بین گیاهان دارویی منطقه باید به گیاه Primula auriculata Lam. (پامچال جویباری) اشاره کرد که از گیاهان ماندابی محسوب می‌شود، در چمن‌‌زارهای مرطوب رویش دارد، در استان همدان با نام توتیا شناخته می‌شود و اعتقاد بر این است که کشیدن دمگل‌‌های این گیاه بر چشم‌ها باعث از بین رفتن تاری چشم و چشم‌‌درد می‌شود؛ همچنین با استعمال آن ماهیچه‌های چشم ازجمله ماهیچه‌های حرکت‌‌دهندۀ عدسی چشم تقویت می‌‌شود؛ بنابراین افرادی که از این دارو استفاده می‌کنند، دیرتر به پیرچشمی مبتلا می‌شوند. توتیا ضدعفونی‌‌کنندۀ بسیار قوی است؛ بنابراین در گذشته با توجه به آلودگی‌های میکروبی فراوان، کسانی که از آن استفاده می‌‌‌کردند به چشم‌‌درد مبتلا نمی‌شده‌اند؛ همچنین توتیا سبب تحریک غدد اشکی و غدد مترشحۀ لبۀ پلک‌‌ها می‌‌شود و سطح کرۀ چشم را مرطوب و شفاف می‌کند و چون دافع رطوبات اضافی داخل چشم است، از تارشدن یا کم‌‌شدن نور چشم جلوگیری می‌کند. استفاده از این دارو خون‌‌رسانی به شبکیه و سایر قسمت‌‌های چشم را تنظیم می‌‌کند و چشم کمتر به شب‌‌کوری مبتلا می‌‌شود؛ همچنین در ترمیم بعضی از ضایعات چشمی نیز کمک‌‌کننده است (Najafi et al., 2005). پژوهش‌‌های اخیر آثار ترکیبات این گیاه را بر سرطان کولون و استفاده از آن در داروهای مربوط تأیید کرده است (Behzad et al., 2016; Sahranavard et al., 2018; Kurt-Celep et al., 2022).

ایران به‌‌دلیل گستردگی اقلیم‌های مختلف با اکوسیستم‌های متنوعی مواجه است که هرکدام ویژگی‌های خاصی دارند و روابط متفاوتی بر آنها حاکم است. شناخت این منابع عظیم خدادادی و درک روابط موجود بین رستنی‌ها و عوامل مؤثر بر آنها برای حفظ ثبات و پایداری این بخش از ثروت ملی ضروری است؛ در غیر این صورت دخل و تصرف‌‌های غیر اصولی که با هدف احیا، اصلاح و توسعۀ این منابع صورت می‌گیرد، حاصلی جز تخریب به همراه ندارد و هر روز شاهد اعلام آمار فزاینده پیرامون گسترش کویر و بیابان، کاهش سطح جنگل‌‌های صنعتی و حفاظتی، افزایش سطح مراتع کم‌‌بازده و غیره خواهیم بود. در این میان مناطق حفاظت‌‌شده، ظرفیت محدودی دارند. در بسیاری از این مناطق فعالیت‌هایی از قبیل راهسازی، استخراج معادن، کشاورزی، دامپروری و غیره وجود دارد که متأسفانه برخی از آنها با فلسفۀ وجودی این مناطق تضاد و تعارض دارد که باید به آن توجه شود؛ زیرا واردکردن فشار بیش‌‌ازحد به این مناطق عواقب جبران‌‌ناپذیر و خطرناکی در پی دارد؛ چون بهره‌برداری‌ها غیر اصولی بوده است و ضابطه‌مند نیست. این امر نیازمند اتخاذ سیستم‌‌های کلان و هماهنگ در سطح کشور و بین وزارتخانه‌های مرتبط با سازمان محیط زیست و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری است؛ برای مثال در منطقۀ آلمابلاغ، اطراق عشایر برای مدتی طولانی و از زمان شروع فصل رویش گیاهان از عوامل جدی تهدید پوشش گیاهی به حساب می‌‌آید. جاده‌‌کشی برای نصب تجهیزات مخابراتی و همچنین معدن‌‌کاوی و احداث معدن (معدن سنگ آهن صبانور) که با تراشیدن و خاک‌‌برداری کوهها و تجمع باطله‌های حاصل از استخراج آهن در منطقه، آثار مخرب جبران‌‌ناپذیری بر پیکر پوشش گیاهی آن وارد کرده، از نمونه‌‌های بارز رعایت‌‌نشدن دستورالعمل‌‌های مناطق حفاظت‌‌شده است. پراکنش برخی از گونه‌های مهاجم از جنس‌های Lactuca L (کاهو)، Euphorbia L. (فرفیون)، Centaurea L (گل گندم)، Cousinia Cass (هزار خار)، Hypericum L. (گل راعی)، Chenopodium L (سلمه تره) و Echinops L. (شکرتیغال) نگران‌کننده و نشانگر مداخلۀ عامل انسانی و برهم‌‌خوردن تعادل منطقه از طرق مختلف نظیر چرای زودرس و مفرط، برداشت بی‌‌رویه و غیر اصولی گیاهان دارویی و معطر، تخریب رویشگاهها و از بین رفتن پوشش گیاهی است (Dehshiri & Mahdavar, 2016).

از آنجا که تعدادی از گیاهان این منطقه از گیاهان در معرض خطر انقراض هستند و ازنظر جایگاه حفاظتی در وضعیت بسیار نامناسبی قرار دارند، اگر حفاظت و حمایت جدی نشوند، در مدت زمانی نه چندان دور شاهد انقراض کامل آنها خواهیم بود. براساس این پژوهش، پیشنهاد می‌شود برای حفاظت و حمایت گونه‌های درحال انقراض، در نخستین گام، گونه‌های یادشده و عوامل تخریب طبیعی و غیر طبیعی شناسایی و سپس در صورت امکان عوامل تخریب کنترل شود. مهم‌‌ترین روش‌های جلوگیری از انقراض گونه‌ها، حفاظت از رویشگاههای در معرض تهدید ازطریق قرق و جلوگیری از ورود دام تا زمان رسیدن بذور گیاهان، بذرگیری و کشت بذرها در خزانه و انتقال به رویشگاهها، تکثیر مضاعف گونه‌های در معرض خطر، کشت بذور مربوط در باغ‌‌های گیاه‌شناسی و تکثیر مجدد گیاهان یادشده و بررسی مراحل فنولوژی و سازگاری آنها در طرح‌‌های تحقیقاتی است. نتایج این پژوهش با هدف شناسایی فلور و بررسی شکل زیستی و کورولوژی گیاهان منطقۀ آلمابلاغ، ضمن اینکه اساس بررسی‌ها و پژوهش‌‌های بوم‌شناسی در منطقه را تشکیل می‌‌دهد و راهکاری مناسب برای تعیین ظرفیت بوم‌‌شناختی منطقه از جنبه‌‌های مختلف فراهم کرده است، عامل مؤثری در سنجش و ارزیابی وضعیت کنونی و پیش‌‌بینی وضعیت آیندۀ این منطقه به شمار می‌رود و برای اعمال مدیریت صحیح اکوسیستم منطقه نقش به‌‌سزایی دارد.

 

سپاسگزاری

بدین‌‌وسیله از مساعدت و همکاری صمیمانۀ مسئولین محترم مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان و همچنین همکاران بخش تحقیقات منابع طبیعی مرکز همدان در انجام این پژوهش، تشکر و قدردانی می‌شود.

 

A-Dielsiochari kotschyi (Boiss.) O.E.Schulz

 

B-Astragalus patrius Maassoumi

 

C-Astragalus cyclophyllon Brck

 

A-Clastopus vestitus (Desv.) Boiss.

B-Achillea talagobica Boiss.

 

C-Astragalus straussii Hausskn. ex Bornm.

 

شکل 10- تصاویری از گیاهان انحصاری ایران در منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ آلمابلاغ

Figure 10 - Images of Iranian endemic plants in the Almabolaq Protected Area.

 

مراجع

Abrari Vajari, K., & Veiskarami, Gh. H. (2005). floristic study of Hashtad Pahlu region in Khorramabad (Lorestan). Pajouhesh va Sazandegi, 18(2), 58-64.  https://www.sid.ir/paper/19590/en  [In Persian].

Akhavan Roofigar, A., & Bagheri, A. (2021). The floristic study of the Golestankooh area in Isfahan province, Iran. Nova Biologica Reperta, 8(1), 68-83. http://dx.doi.org/10.52547/nbr.8.1.68 [In Persian].

Angiosperm Phylogeny Group, Chase, M. W., Christenhusz, M. J., Fay, M. F., Byng, J. W., Judd, W. S., ... & Stevens, P. F. (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. Botanical Journal of the Linnean Society, 181(1), 1-20.‏ https://doi.org/10.1111/boj.12385

Archibold, O. W. (1995). Ecology of world vegetation. Chapman and Hall Inc.

Asadi, M., Maassoumi, A., & Mozaffarian, V. (Eds.) (1988–2021). Flora of Iran. Research Institute of Forests and Rangelands Publication. [In Persian].

Asri, Y. (1998). Vegetation of Orumieh Lake salt marshes. Research Institute of Forests and Rangelands. [In Persian]. 

Asri, Y. (2003). Plant diversity in Touran Biosphere Reservoir. Research Institute of Forests and Rangelands Press. [In Persian].

Asri, Y., & Mehrnia, M. (2002). Introducing the flora of the central part of the Sefid-Kouh protected area, Iran. Iranian Journal of Natural Resources, 55(3), 363-376. https://www.sid.ir/paper/23111/en [In Persian].

Asri, Y., & Moradi, A. (2004). Floristic and phytosociological studies of Amirkelayeh Lagoon. Journal of Agricultural Science and Natural Resource, 11, 171-179. [In Persian].

Bagheri, S., & Heydari, M. (2020). Life form and chorology of plant species in the Dinarkooh protected area in Ilam province. Journal of Plant Research (Iranian Journal of Biology), 33(4), 797-808. https://dorl.net/dor/20.1001.1.23832592.1399.33.4.16.2 [In Persian].

Behzad, S., Ebrahim, K., Mosaddegh, M., & Haeri, A. (2016). Primula auriculata extracts exert cytotoxic and apoptotic effects against HT-29 human colon adenocarcinoma cells. Iranian Journal of Pharmaceutical Research, 15(1), 311-322. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4986124/

Condit, R., Pitman, N., Leigh, E. G., Chave, J., Terborgh, J., Foster, R. B., … & Hubbell, S. P. (2002). Beta-diversity in tropical forest trees. Science, 295(5555), 666-669. https://doi.org/10.1126/science.1066854

Danin, A. (1996). Plants of desert dunes. Springer-Verlag.

Darvishnia, H., Dehghani Kazemi, M., Forghani, A. H., & Kavyani Fard, A. A. (2012). Studying and introducing the flora of the protected area of Manesht and Qalarang in Ilam province. Taxonomy and Biosystematics Journal, 4(11), 47-60. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20088906.1391.4.11.6.7 [In Persian].

Davis, P. H. (1965-1985). Flora of Turkey. Edinburgh University Press.

Dehshiri, M. M., & Mahdavar, H. (2016). Alpine flora of some parts of Oshtorankouh, Lorestan province. Taxonomy and Biosystematics Journal, 8(26), 29-40. https://doi.org/10.22108/tbj.2016.20973 [In Persian].

Dehshiri, M. M., Nooraei, F., & Maassoumi, S. M. (2019). floristic study of Islamabad Gharb area in the central Zagros. Journal of Plant Ecosystem Conservation, 7(14), 21-44. http://pec.gonbad.ac.ir/article-1-399-en.html [In Persian].

Dehshiri, M. M., Safikhani, K., & Mostafavi, H. (2016). Alpine flora of some part of Alvand Mountain, Hamadan province. Iranian Journal of Plant Biology, 8(30), 89-104. https://doi.org/10.22108/ijpb.2016.21122 [In Persian]. 

Dinarvand, M., Ejtehadi, H., Jankju, M., & Andarzian, B. (2015). Study of floristics, life form and chorology of plants in Shimbar protected area (Khuzestan province). Iranian Journal of Plant Biology, 7(23), 1-14. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20088264.1394.7.23.2.8 [In Persian].

Ebrahimi-Gajoti, T., Kasebi, N., Ghahramani, M. A., & Imani, Y. (2006). The determination of phytoclimates based on biodiversity and biological forms in Arasbaran. Journal of Plant and Ecosystem (Islamic Azad University), 7, 105-118. [In Persian].

Galal, T. M., & Fahmy, A. G. (2012). Plant diversity and community structure of Wadi Gimal protected area, Red Sea Coast of Egypt. African Journal of Ecology, 50(3), 266-276. https://doi.org/10.1111/j.1365-2028.2012.01320.x

Ghahreman, A. (1994). Plant systematics: Cormophytes of Iran. Academic Publishing Center. [In Persian].

Ghahremaninejad, F., & Agheli, S. (2009). A floristic study of Kiasar national park, Iran. Taxonomy and Biosystematics Journal, 1(1), 47-67. https://tbj.ui.ac.ir/article_17359.html?lang=en [In Persian].

Ghahremaninejad, F., Ataei, N., & Nejad Falatoury, A. (2017). Comparison of angiosperm flora of Afghanistan and Iran in accordance with APG IV system. Nova Biologica Reperta, 4(1), 74-99. http://dx.doi.org/10.21859/acadpub.nbr.4.1.74 [In Persian].

Ghahremaninejad, F., & Joharchi, M. R. (2020). 840th species of genus Astragalus (Fabaceae) for the flora of Iran from Khorassan Province as a new record: A. globiceps Bunge. Journal of Plant Research (Iranian Journal of Biology), 32(4), 910-914. https://dorl.net/dor/20.1001.1.23832592.1398.32.4.20.9 [In Persian].

Ghahremaninejad, F., & Nejad Falatoury, A. (2016). An update on the flora of Iran: Iranian angiosperm orders and families in accordance with APG IV. Nova Biologica Reperta, 3(1), 80-107. https://plant.ijbio.ir/article_1701_4c33dbf4501ea80cc6e71996623e7003.pdf

Goodman, D. (1975). The theory of diversity-stability relationships in ecology. The Quarterly Review of Biology, 50(3), 237-266. https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/408563

Hager, J. (1984). Plant ecological studies in the subalpine meadows pin cushion of Crete. [Unpublished doctoral dissertation]. Bielefeld University.

Hamzeh'ee, B. (2016). Floristic study of the Bisotun protected area. Taxonomy and Biosystematics Journal, 8(29), 25-50. https://tbj.ui.ac.ir/article_21536 [In Persian].

Hamzeh'ee, B., Khanhasani, M., Khodakarami, Y., & Nemati Peykani, M. (2008). Floristic and phytosociological study of Chaharzebar forests in Kermanshah. Iranian Journal of Forest and Poplar Research, 16(2), 211-229. https://ijfpr.areeo.ac.ir/article_108070_en.html [In Persian].

Heneidy, S. Z., & Bidak, L. M. (2001). Multipurpose plant species in Bisha Asir southwestern Saudi Arabia. Journal of King Saud University, 13, 11-26.

Jalili, A., & Jamzad, Z. (1999). The red data book of Iran, a preliminary survey of endemic, rare, and endangered plant species in Iran. Research Institute of Forests and Rangelands. [In Persian].

Jalilian, N., Sheikhi, A., & Dehshiri, M. M. (2014). A floristic study in the Bahar-ab Kuh area in the Zagros Mountains (in the border of Kermanshah and Ilam provinces, Iran). Taxonomy and Biosystematics Journal, 6(18), 65-76. https://tbj.ui.ac.ir/article_17508.html?lang=en [In Persian].

Jamzad, Z. (2008). Planning on botany research and taxonomy in nature. In: Assareh, M. H. and Akhlaghi, S. J. S. (eds.), Strategic framework for developing and promoting natural resources research in I.R. Iran. Research Institute of Forests and Rangelands, 408p. [In Persian].

Jones, S. B., & Luch Singer, A. E. (2014). Plant systematic (principles and methods of classification). (M. R. Rahiminejad, Trans). Academic Publishing Center.‏ (Orginal work published 2004).

Kalvandi, R., Safikhani, K., Najafi, G., & Babakhanlo, P. (2007). Identification of medicinal plants of Hamedan province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 23(3), 350-374. https://ijmapr.areeo.ac.ir/article_10227_en.html [In Persian].

Karimi, Z. (2010). An introduction to the flora, life form and Plant Chorology in Damghan Rangelands. Journal of Agricultural Sciences and Natural Resources, 16(1), 166-176. https://www.sid.ir/paper/356784/en [In Persian].

Khajeddin, S. J., & Yeganeh, H. (2010). Flora within the no-hunting zone of Hanna, Isfahan, Iran. Taxonomy and Biosystematics Journal, 2(1), 73-90. https://tbj.ui.ac.ir/article_17370.html [In Persian].

Khanhasani, M., Jalili, A., Khodakarami, Y., & Jalilian, N. (2021). Wetland flora of Kermanshah Province, Iran. Nova Biologica Reperta, 8(2), 154-172. http://dx.doi.org/10.52547/nbr.8.2.154 [In Persian].

Khedr, A. H., Cadotte, M. W., El-Keblawy, A., & Lovett-Doust, J. (2002). Phylogenetic diversity and ecological features in the Egyptian flora. Journal of Biodiversity and Conservation, 11(10), 1809-1824. https://doi.org/10.1023/A:1020312108530

Klein, J. C. (1987). Les Pelouses xérophiles d’altitude du franc sud de l’Alborz central (Iran). Phytocoenologia, 15(2), 253-280. https://www.schweizerbart.de/papers/phyto/detail/15/81245

Kűrschner, H. (1986). The subalpine thorn-cushion formation of western South-West Asia: Ecology, structure and zonation. Proceedings of the Royal Society of Edinburgh, Section B: Biological Sciences, 89, 169-179. https://doi.org/10.1017/S0269727000009003

Kurt-Celep, I., Zheleva-Dimitrova, D., Gevrenova, R., Uba, A. I., Zengin, G., Yıldıztugay, E., … & Montesano, D. (2022). An in-depth study on the metabolite profile and biological properties of primula auriculata extracts: A fascinating sparkle on the way from nature to functional applications. Antioxidants, 11(7), 1377. https://doi.org/10.3390/antiox11071377

Léonard, J. (1988). Contribution a l'étude de la flore et de la végétation des desert d'Iran, Fascicule 8: Étude des aries de distribution, Les phytochories, Les chorotypes. Bulletin of the Jardin Botanique National de Belgique, Meise, 190.

Maassoumi, A. A. (2000). The genus Astragalus in Iran. Research Institute of Forest and Range Lands. [In Persian].

Maassoumi, A. A. (2003). Papilionaceae (Astragalus L.). In: Assadi, M., Maassoumi, A. A., Khatamsaz, M. and Mozaffarian, V. (eds.), Flora of Iran. (Vol. 43). Research Institute of Forest and Rangelands. [In Persian].

Madjnoonian, H. (1999). Phytogeography of Iran. (n.p): Department of the Environment Publication [In Persian].

Mahmoodi, M., Ghahremaninejad, F., & Maassoumi, A. A. (2022). Diversity of vascular plants in Damirli Mountains (Zanjan province, NW of Iran). Rostaniha, 23(1), 1-13. https://doi.org/10.22092/bot.j.iran.2022.356130.1274 [In Persian].

McDonald, R., McKnight, M., Weiss, D., Selig, E., O’Connor, M., Violin, C., & Moody, A. (2005). Species compositional similarity and ecoregions: Do ecoregion boundaries represent zones of high species turnover?. Journal of Biological Conservation, 126(1), 24-40. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2005.05.008

Mehrnia, M., & Ramak, P. (2014). Floristic investigation of Noujian Watershed (Lorestan province). Iranian Journal of Plant Biology, 6(20), 113-136. https://ijpb.ui.ac.ir/article_18930.html?lang=en [In Persian].

Mobayen, S. (1991). Phytogeographical. Tehran University Press.

Naishaboori, A. (2008). Biogeography. Organization of Study and Codify the Humanities Books.

Najafi, G., Kalvadi, R., & Safikhani, K. (2005).  Introduction of indigenous knowledge and new findings of medicinal plant Primula auriculata. National Conference on Sustainable Development of Medicinal Plants. Mashhad, Iran. [In Persian].

Nemati Paykani, M., Ejtehadi, H., Asri, Y., & Esmailzadeh, O. (2021). A floristic study of vascular plants in the Qalajeh protected area in Kermanshah province. Taxonomy and Biosystematics Journal, 13(48), 59-92. https://doi.org/10.22108/tbj.2021.130866.1181 [In Persian].

Noroozi, J., Akhani, H., & Breckle, S. W. (2008). Biodiversity and phytogeography of the alpine flora of Iran. Biodiversity Conservation, 17(3), 493-521. https://doi.org/10.1007/s10531-007-9246-7

Noroozi, J., Talebi, A., Doostmohammadi, M., & Bagheri, A. (2020). The Zagros mountain range. In plant biogeography and vegetation of high mountains of Central and South-West Asia. Springer International Publishing.

Noroozi, J., Talebi, A., Doostmohammadi, M., Manafzadeh, S., Asgarpour, Z., & Schneeweiss, G. M. (2019). Endemic diversity and distribution of the Iranian vascular flora across phytogeographical regions, biodiversity hotspots and areas of endemism. Scientific Reports, 9(1), 1-12. https://doi.org/10.1038/s41598-019-49417-1  

Omidipour, R., Faraji, A., & Nadaf, M. (2018). Flora life form and chorology of Plants in Dezli area, Kurdistan Province, Iran. Journal of the Natural Ecosystems of Iran, 9(2), 49-66. https://neijournal.nour.iau.ir/article_545889_en.html?lang=en [In Persian].

Pairanj, J., Ebrahimi, A., Tarnain, F., & Hassanzadeh, M. (2011). Investigation on the geographical distribution and life form of plant species in sub-alpine zone Karsanak region, Shahrekord. Taxonomy and Biosystematics Journal, 3(7), 1-10. https://tbj.ui.ac.ir/article_17405_en.html [In Persian].

Paypuzan, M., & Jafari Kukhdan, A. (2019). Introduction to the flora, biological types, and chorology of plants in the Khamin Mountain protected area in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province. Taxonomy and Biosystematics Journal, 11(41), 1-30. 10.22108/TBJ.2020.102526.1012 [In Persian].

Pourbabaei, H., Zandi Navgaran, S., & Adel, M. N. (2012). Spatial pattern of three Oak species in Chenare forest of Marivan, Kordestan. Iranian Journal of Natural Resources, 65(3), 329-339. https://doi.org/10.22059/jne.2012.29787 [In Persian].

Rauh, W. (1939). About cushion-like growth, a contribution to the knowledge of the shapes found in higher plants. Nova Acta Leopoldina, 7(49), 267-508.

Raunkiaer, C. (1934). The life forms of plants and statistical geography. Oxford: Clarendon Press.

Rechinger, K. H. (1963-2015). Flora Iranica. Verlagsanstalt Graz-Austria.

Roques, K. G., O'Connor, T. G., & Watkinson, A. R. (2001). Dynamics of shrub encroachment in an African savannah: relative influences of fire, herbivory, rainfall and density dependence. Journal of Applied Ecology, 38(2), 268-280. https://doi.org/10.1046/j.1365-2664.2001.00567.x

Safikhani, K. (2022). A study of flora, life form, and chorology of plant species in Gamasiab Region of Nahavand, ‎Hamedan province. Taxonomy and Biosystematics Journal, 14(50), 25-64. https://doi.org/10.22108/tbj.2022.133362.1197 [In Persian].

Safikhani, K., Jalili, A., & Jamzad, Z. (2018). Wetlands flora of Hamedan province (Iran).  Taxonomy and Biosystematics Journal, 10(37), 23-46. https://doi.org/10.22108/tbj.2019.116083.1085 [In Persian].

Safikhani, K., Rahiminejhad, M. R., & Kalvandi, R. (2003). Presentation of flora, life forms, endemic species and their conservational classes in the protected region of Lashkardar (Malayer city-Hamadan province). Pajouhesh and Sazandegi, 60, 72-83. https://www.sid.ir/paper/528199/en [In Persian].

Safikhani, K., Rahiminejhad, M. R., & Kalvandi, R. (2006). Presentation of flora and life forms of plants in the protected region of Khangormaz (Hamadan Province). Pajouhesh and Sazandegi, 70, 70-78. https://www.sid.ir/paper/19320/en [In Persian].

Safikhani, K., Rahiminejhad, M. R., & Kalvandi, R. (2007). Presentation of flora and life forms of plant species in the Kian region (Hamadan Province). Pajouhesh and Sazandegi, 74, 138-154. https://sid.ir/paper/18887/en [In Persian].

Sahranavard, Sh., Faraz, M., Bolouki Naseri, P., Behzad, S., & Parsa Khankandi, H. (2018). Chemical Compounds Isolated from Aerial Part of Primula auriculata L. Iranian Journal of Pharmaceutical Sciences, 14(4), 61-68. https://doi.org/10.22037/ijps.v14.40626 [In Persian].

Sanandaji, S., & Mozaffarian, V. (2010). Studies of Flora in Saral area: Kurdistan-Iran. Taxonomy and Biosystematics Journal, 2(4), 59-84. https://tbj.ui.ac.ir/article_17386.html?lang=en [In Persian].

Sharifi, J., Jalili, A., Gasimov, S., Naqinezhad, A., & Azimi Motem, F. (2012). Study on floristic, life form and plant chorology of wetlands in northern and eastern slopes of Sabalan Mountains. Taxonomy and Biosystematics Journal, 4(10), 41-52. https://tbj.ui.ac.ir/article_17431.html?lang=en [In Persian]. 

Tabad, M. A., Abaszadeh, V., Maroofi, H., & Jalilian, N. (2021). Floristic study of Lailakh region in Dehgolan, Kurdistan Province. Journal of Plant Research (Iranian Journal of Biology), 34(2), 424-435. https://plant.ijbio.ir/article_1707.html?lang=en [In Persian].

Tabad, M. A., Jalilian, N., & Maroofi, H. (2016). Study of flora, life form and chorology of plant Species in Zarivar Region of Marivan, Kurdistan. Taxonomy and Biosystematics Journal, 8(29), 69-102.  https://doi.org/10.22108/tbj.2016.21538 [In Persian].

Takhtajan A. (1986). Floristic region of the world. University of California Press.

Townsend, C. C., & Guest, E. (1966–1985). Flora of Iraq. Ministry of Agriculture and Agrarian Reform.

Vafadar, M., Toghranegar, Z., & Zamani, A. (2017). A study of the floristic composition, life form, and chorology of plants in three areas of Abhar country (South East of Zanjan Province). Taxonomy and Biosystematics Journal, 9(33), 71-102. https://doi.org/10.22108/tbj.2019.109855.1057 [In Persian].

Vahabi, M. R., Tarkesh Isfahani, M., Farhang, H. R., & Salehi, A. (2018). The investigation of the flora, life forms and chorotypes of the plants in the Sheida Protected Area Chaharmahal va Bakhtiari Province, Iran. Journal of Plant Research (Iranian Journal of Biology), 31(2), 463-482.  https://plant.ijbio.ir/article_1138_en.html?amp;lang=en&lang=fa [In Persian].

Van Rooyen, M. W., Theron, G. K., & Grobbelaar, N. (1990). Life form and dispersal spectra of the flora of Namaqualand, South Africa. Journal of Arid Environments, 19(2), 133-145. https://doi.org/10.1016/S0140-1963(18)30812-7

Wendelbo, P., & Hedge, I. C. (1970). Patterns of distribution and endemism in Iran. The Royal Botanic Garden.

Zarini, M. (2010). Floristic study of altitudes Garin Mountain in Nahavand. [Unpublished master’s Thesis]. Islamic Azad University, Borujerd, Iran.

Zohary, M. (1973). Geobotanical foundations of the Middle East. Fischer Verlag.

Zohary, M., & Feinbrun–Dothan, N. (1966-1986). Flora Palaestina. Israel: The Jerusalem Academie Press.

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,955
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 900


سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب